Otwórz menu główne

Zawada (archeologia)

Ten artykuł dotyczy wczesnośredniowiecznej nazwy obronnej. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Zawada, Zawady – wczesnośredniowieczna nazwa „obronna" (być może rzekoma ponieważ m.in. z powodu postępu w metodach datowania obecnie próby określenia pierwotnego znaczenia wymagają rewizji[1] i są dyskutowane[2][3]). Definicje są niejednolite: nazwy takie mogły nosić tereny wyznaczające granice osadnictwa[4][5][6], być może jest to nazwa o cechach charakterystycznych dla pogranicza[7], czy też były to bliżej nie określone przeszkody obronne[4] według innych źródeł[8][9] mogła to być nazwa osady (por. nazwy służebne) na przedpolu dużego grodu, umocnienia tej osady[10], a być może ma związek z rodzajem przeszkody wodnej, ale obecnie, nie mając pewności czym Zawady były (archeologia jest nauką, która to stara się weryfikować) ani kiedy nazwy tego typu powstały, zbyt ogólne wykorzystywanie ich (np. do odtwarzania granic) jest krytykowane[11].

Hipotezy te, jako sprzeczne między sobą, uważa się za niedostatecznie udowodnione (za m.in. Jerzy Nalepa), a toponim ten za określenie abstrakcyjne, tak jak współcześnie, nie oznaczające nigdy żadnej konkretnej przeszkody[4] część uznanych historyków, archeologów uważa/uważało ją jednak za nazwę militarną, obronną[12]. Krytyczne źródła podają, że nazwa ta nigdy nie miała charakteru obronnego ani nie ma nic wspólnego z jakimikolwiek granicami[13], czy też, że raczej nosiły ją karczmy lub młyny[14] - w jęz. staropolskim doszukano się związku wyrazu zawada: z rodzajem tamy lub jazu (występującego często jako część młyna wodnego), najczęściej budowanego z pali wbijanych w dno rzeki - taka konstrukcja przypominała budowanie palisady w pobliżu fosy; z drugiej strony także z elementem obronnym miecza jakim jest jelec[15].

EtymologiaEdytuj

Nazwa ta spokrewniona jest ze słowem "wada" (poprzez wadzić komuś = przeszkadzać komuś)[16], inne pokrewne słowa zobacz: etymologia nazwiska Zawada. Obecnie funkcjonuje w języku codziennym w znaczeniu dosłownym: przeszkoda terenowa[17].

Niewykluczone, że nazwy niektórych z miejscowości (oraz nazwiska) w środkowej i środkowo-wschodniej Europie: Zawada (gwarowe: zåwada), Zawady, Zawadka, Závada, Завада, Sowade, kaszb. Zawadô mogły powstać od „nazw obronnych” tego typu.

Prace archeologiczne i zabytkowe fortyfikacjeEdytuj

Niektóre z licznych miejscowości o takiej nazwie są miejscami znalezisk archeologicznych m.in.:

  • Zawada (gmina Dębica) - znajduje się tu obronny zamek Ligęzów z XVII w.
  • Zawada (gmina Tarnów) - fundamenty grodzisk i zamki na przestrzeni wieków w okolicy Góry św. Marcina, legendy mówią o pobliskiej lokalizacji pogańskiego chramu[18]
  • Zawada (gmina Połaniec) - "Osada kultury łużyckiej grupy tarnobrzeskiej w Zawadzie gm. Połaniec" (Bolesława Chomentowska, Rzeszów 1989)
  • Zawada (gmina Turawa) - "Wczesnośredniowieczny gródek palisadowy"[19]
  • Zawada (gmina Zielona Góra) - "Wczesnośredniowieczna osada"[20]
  • Zawada Lanckorońska (gmina Zakliczyn) - prowadzone są tu prace archeologiczne odkrywające fundamenty wczesnośredniowiecznych struktur obronnych[21].
  • Paština Závada (Słowacja) - odkryto tu siedlisko kultury puchowskiej i słowiańskiej z VII - VIII wieku[22][23].
  • Zawady (gmina Zbuczyn) - cmentarzysko szkieletowe, należące do zespołu osadniczego wraz z pobliskim grodziskiem we wsi Krzesk-Królowa Niwa[24]

PrzypisyEdytuj

  1. Elżbieta Kowalczyk 2000, Momenty geograficzne państwa Bolesława Chrobrego. Na styku historii i archeologii, Kwartalnik Historyczny R. 107 nr 2 (2000) s.42
  2. 'Nazwy obronne' Słup, Samborza i Zawada a zagadnienie obrony stałej ziem polskich w średniowieczu prof dr hab. Elżbieta Krystyna Kowalczyk 1993
  3. Rzekome wczesnośredniowieczne nazwy obronne w świetle źródeł pisanych, językowych i materialnych (na przykładzie Słupa, Samborzy i Zawady) w: Sesja sprawozdawcza Instytutu Archeologii UW (streszczenia referatów), Warszawa-Bocheniec 1991
  4. a b c Jerzy Jankowski, 1988, Polskie terytoria plemienne w świetle toponimów obronnych
  5. Pogranicze Śląsko-Małopolskie w średniowieczu, Jerzy Rajman, 1998
  6. Początki Polski: z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e. t. 3 Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1964 Henryk Łowmiański
  7. Bogusław Gierlach, 1975, Studia nad archeologią średniowiecznego Mazowsza PWN
  8. Studia nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym ziemi wiślickiej. Elżbieta Dąbrowska
  9. Tadeusz Wasilewski, 1981, Poland’s Administrative Structure in Early Piast Times. Castra Ruled by Comités as Centres of Provincesand Territorial Administration, Acta Poloniae Historica. T. 44 s. 17
  10. Naród, Kościół, kultura: szkice z historii Polski t. 2, KUL
  11. Kwartalnik historii kultury materialnej, t. 37, cz. 3-4, Instytut Historii Kultury Materialnej (Polska Akademia Nauk, 1989)
  12. Onomastica t. 39, 1994
  13. Kwartalnik Historyczny, t. 105 Towarzystwo Historyczne 1998
  14. Kwartalnik historii kultury materialnej, t. 42, Instytut Historii Kultury Materialnej (Polska Akademia Nauk, 1994)
  15. PAN, IJP, "Słownik Staropolski" Zapowiadanie-Zawity, t. XI z. 3 (71), Kraków 1997, s. 228
  16. Aleksander Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego
  17. „To, co (...) uniemożliwia swobodne przejście, dojście dokąd” Mały słownik języka polskiego PWN Warszawa 1995
  18. Zawada k. Tarnowa - strona WWW
  19. Bogusław Gediga, Jerzy Lodowski, 1972, Wczesnośredniowieczny gródek palisadowy w Zawadzie, pow. Opole Sprawozdania Archeologiczne T. 24 (1972) s.217
  20. Redakcja: Bartłomiej Gruszka, 2014, "Wczesnośredniowieczna osada w Zawadzie, stan. 1, gm. Zielona Góra. Studia interdyscyplinarne.", Zielona Góra
  21. Uniwersytet Jagielloński, Zakład Archeologii Średniowiecza, „Grodzisko w Zawadzie Lanckorońskiej” 2003, www.archeo.uj.edu.pl (web.archive.org)
  22. Ústredy portál verejnej správy (web.archive.org)
  23. Paština Závada, naseobce.sk
  24. dr Joanna Kalaga, 2005, Krzesk-Królowa Niwa, gm. Zbuczyn Poduchowny, pow. siedlecki, woj. mazowieckie, st. 1