Otwórz menu główne

Zbąszyń

miasto w województwie wielkopolskim

Zbąszyń (przed wojną Zbąszyn[3], od 1772 niem. Bentschen) to miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie nowotomyskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Zbąszyń. Miasto położone jest w zachodniej Polsce, nad Jeziorem Błędno i nad rzeką Obrą. Ośrodek wypoczynkowy i sportów wodnych, Muzeum Ziemi Zbąszyńskiej i Regionu Kozła mieszczące się na Rynku gromadzi zabytki związane z historią Zbąszynia i okolic, a także z etnografią i kulturą ludową. W mieście znajdują są zakłady przemysłu odzieżowego i meblowego.

Zbąszyń
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Powiat nowotomyski
Gmina Zbąszyń
Data założenia 1231
Prawa miejskie 1311
Burmistrz Tomasz Kurasiński
Powierzchnia 5,42[1] km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

7242[2]
1 336,2 os./km²
Strefa numeracyjna +48 68
Kod pocztowy 64-360
Tablice rejestracyjne PNT
Położenie na mapie gminy Zbąszyń
Mapa lokalizacyjna gminy Zbąszyń
Zbąszyń
Zbąszyń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zbąszyń
Zbąszyń
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Zbąszyń
Zbąszyń
Położenie na mapie powiatu nowotomyskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nowotomyskiego
Zbąszyń
Zbąszyń
Ziemia52°15′11″N 15°55′04″E/52,253056 15,917778
TERC (TERYT) 3015064
SIMC 0988655
Urząd miejski
ul. Żwirki 1
64-360 Zbąszyń
Strona internetowa

Według danych z 31 grudnia 2009 miasto liczyło 7185 mieszkańców[4].

Spis treści

NazwaEdytuj

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i jest notowana od XIII wieku. Po raz pierwszy w 1231 Zbansim, 1232 Sbansin, 1386 Dzbansszin, 1424 Dzbansin, 1491 Sbaschyn[5].

Miejscowość pod zlatynizowaną nazwą Sbansin wymieniona jest w łacińskim dokumencie z 1277 roku sygnowanym przez księcia Przemysła I wydanym w Poznaniu[6].

Nazwa miasta wywodzi się od nazwy osobowej Zbąsza, która pochodzi od imion typu Zbąd. W średniowieczu nastąpiło przejście od nazwy Zbąszyn do Dzbąszyn podobnie jak przejście od staropolskiego słowa zban do dzban lub zwon do dzwon. Z kolei zamiana formy nazwy Zbąszyn do Zbąszyń związana była z gwarowym nazewnictwem wielkopolskim w wyniku, którego -in wymawiano jako -iń[5].

XIX wieczny Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wymienia oprócz nazwy Zbąszyń także Bąszyń, Dzbanszyn oraz niem. Bentschen[7].

HistoriaEdytuj

 
Zbąszyń na historycznej mapie Wielkopolski sporządzonej w 1888 roku według danych zaczerpniętych z Kodeksu dyplomatycznego

Okolice miasta zamieszkane były na długo przed pierwszymi zapisami. 250 metrów na południe od obecnego miasta zachowały się relikty grodu obronnego leżącego pomiędzy Jaziorem Zbąszyńskim, a rzeką Obrą. Do tego systemu umocnień naukowcy zaliczają również leżący 1,5 km na południe od zamku zbąszyńskiego gród w Przyprostyni[8].

Miasto pierwotnie było pograniczną, wielkopolską kasztelanią znajdującą się niedaleko granicy brandenbursko-polskiej. Najstarszy przekaz o Zbąszyniu pochodzi z 1231 roku kiedy urząd kasztelana w latach 1231-32 piastował Cecirad. Źródła wymieniają kolejnych kasztelanów: 1232-33 Wincenty. 1233 Jarośl, 1245 Wizimir, 1245 Przedpełk, 1246-50 Przybysław, 1261 Bożęta, 1268-71 Marcin, 1271 Zamęta, 1276 Wojciech z Lubrza, 1277 Marcin, 1277-86 Gniewomir, 1286-94 Wojciech Kresnowicz z Lubatowa, 1291 Kelcz, 1305 Sulko Lassowitz, 1340 Falon, 1383 Andrzej, 1376-82 Krystyn z Żernik herbu Dryja, 1403 Szymon z Boguniewa, 1410-17 Sambor z Małachowa herbu Nałęcz, 1418 Tomasz Małachowski[7].

W 1243 dla ułatwienia handlu między Polską, a krajami Zakonu krzyżackiego komorę celną w Zbąszyniu ustanowił książę wielkopolski Przemysł I, który zawarł z krzyżakami traktat handlowy. Cztery lata później odnotowany został pierwszy kasztelan pełniący jednocześnie obowiązki naczelnika komory. Pierwszy kościół w mieście zanotowany został w 1238. W 1253 Przemysł I zbudował tu zamek obronny w celu ochrony granicy oraz komory przed atakami Brandenburczyków oraz książąt śląskich. W XIII i XIV wieku Zbąszyń kilkukrotnie był przez nich zajmowany i ponownie odbijany przez Wielkopolan. W końcu XIII i na początku XIV wieku na krótko pozostawał w rękach pomorskiego rodu Święców i pozostał przy nich do 1307 kiedy Piotr Święca został skazany za zdradę na śmierć. Od 1338 aż do rozbiorów Polski bez przerwy pozostawał już w granicach Polski[7][8].

Miasto utworzone zostało w miejscu dawnej osady handlowej mieszczącej sią w podgrodziu. Prawa miejskie na prawie magdeburskim Zbąszyń otrzymał prawdopodobnie w końcu XIII wieku. W 1303 zanotowany został po raz pierwszy zbąski mieszczanin, który był kowalem, a w 1313 wójt miasta. W 1360 król polski Kazimierz Wielki nadał wójtowi zbąskiemu osobny przywilej. Do schyłku XIV w. Zbąszyń był własnością książęcą i królewską. W 1387 król polski Władysław Jagiełło oddał zamek zbąszyński z przyległościami Marcinowi podczaszemu oraz Mikołajowi podkomorzemu ziemi dobrzyńskiej[8].

W 1393 Jagiełło zamienił majętność Inowłódz na Kłębów i Zbąszyń, a później podarował miasto wojewodzie mazowieckiemu Janowi Leżeńskiemu "Głowaczowi", który według legend miał być nieślubnym synem Kazimierza Wielkiego oraz jego kochanki Esterki co ma potwierdzać zwyczaj nadawania jego potomkom imienia Abraham. Rodzina Leżeńskich od nazwy miasta Zbąszyń przyjęła nazwisko Zbąskich dodając staropolskim zwyczajem do nazwy miasta Zbąszyń formantu -ski. W pierwszej połowie XV w. Zbąszyń pozostawał we władaniu syna "Głowacza" Abrahama ze Zbąszynia. Miasto stało się wówczas ważnym ośrodkiem husytyzmu w Wielkopolsce. W 1439 Zbąszyń obległy wojska biskupa poznańskiego Andrzeja z Bnina, który zmusił Abrahama do wydania czeskich kaznodziejów husyckich. Zostali oni później z jego wyroku żywcem spaleni na stosie za herezję[7][8].

W 1458 miasto wystawiło 4 żołnierzy na wyprawę na Malbork w czasie wojny trzynastoletniej z zakonem krzyżackim. W połowie XV wieku w mieście miał miejsce pożar. Z 1468 zachowały się uprawnienia lokacyjne mówiące o zwolnieniu mieszkańców z cła, które po spaleniu się dokumentów miejskich w pożarze odnowione zostały przez króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka[7][8].

Zbąszyń rozwijał się pomyślnie pod względem gospodarczym w XVI wieku. Odnotowują to historyczne dokumenty podatkowe. W 1563 w mieście pracowało w sumie 72 rzemieślników w tym najliczniej bo w liczbie 8 reprezentowani byli sukiennicy. W tym roku pobierano podatki od 3 karczmarzy, 2 komorników i 2 gorzelników. Pod miastem pracował także młyn o trzech kołach wodnych. W 1663 sukiennicy otrzymali statut cechowy. Później powstały tu również inne cechy: krawców (1731), piekarzy (1753), garncarzy (1765), ślusarzy (1782). Od 1613 roku Zbąszyń jest własnością rodu Ciświckich, którzy rozbudowali zamek w Zbąszyniu do formy potężnej twierdzy. W 1627 budowlę rozbudował, ale jej nie ukończył kasztelan śremski oraz autor dzieła o artylerii Abraham Ciświcki. Niedokończona twierdza zdołała jednak ochronić miasto na początku XVII wieku w czasie wojny trzydziestoletniej. Skutecznie odstraszyła wojska duńskie pod wodzą Duglasa, które wracając ze Śląska łupiły pogranicze z Wielkopolską ale ominęły Zbąszyń[8].

W 1705 w czasie III wojny północnej pod miastem obozowało wojsko szwedzkie Karola XII, które splądrowało miasto i zrujnowało miejscowy zamek. Lustracja z 1706 tak opisała zniszczenia dokonane przez Szwedów: "Zamek penitus (łac. wewnątrz) zrujnowany, pokoje puste, bez pieców, okien, drzwi. Żelaza ani znaku, mury porozbijane, schody porujnowane, ganek we włoskim ogrodzie zrujnowany, podniebienia upadły, bo ankry wykowali (staropol. wykuli) Szwedzi. Kaplica zdezelowana, ogród włoski pusty, z fontann tylko sterczą słupy, kuchnia pusta, tak samo stajnia, gorzelnia, mielcuch. Izba do pomieszkania niezgorsza, bez okien i pieca. Brama zamku murowana, w niej izba bez drzwi, okien, pieca, posadzka wybrana. Miasteczko funditus (łac. radykalnie, doszczętnie) zrujnowane, domów piwowarskich pogorzałych 20, domów rzemieślniczych pospolitych 25 (...). Lustracja wykazała również, że w mieście mieszkało 22 piwowarów, 17 szewców, 9 kuśnierzów, 3 rybaków, 1 ślusarz oraz 1 kowal[7].

W XVII-XVIII wieku właścicielami miasta byli Ciświccy, Tuczyńscy oraz Gnińscy od 1751 roku miasto stało się własnością rodu Garczyńskich[7].

Rozbiory PolskiEdytuj

 
Widok śródmieścia Zbąszynia z 1900.
 
Widok miasta w 1916 fot. Hermana Lukowskiego.

W 1772 w wyniku II rozbioru Polski została zajęta przez Prusy i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. Pod koniec XVIII wieku w Zbąszyniu znajdował się katolicki i ewangelicki kościół, 4 budynki publiczne oraz 154 domy zamieszkane przez 948 mieszkańców w tym 115 wyznawców judaizmu. W mieście pracowało 18 gorzelników, winiarzy i szynkarzy, 18 szewców, 12 sukienników, 12 krawców, 6 kowali i mieczowników, 6 piekarzy, 5 garncarzy, 4 rzeźników, 1 mielcarz, 1 zegarmistrz, 3 muzyków, 5 kupców i 3 stróżów nocnych. W 1800 miasto liczyło 1039 mieszkańców i powstała w nim wówczas przędzalnia bawełny[7][8].

Po zwycięskim dla Polaków drugim powstaniu wielkopolskim jakie odbyło się w 1806 miasto w latach 1807–1815 znalazło się w powiecie babimojskim departamentu poznańskiego w granicach Księstwa Warszawskiego. W 1808 liczba mieszkańców wyniosła 1039, którzy mieszkali w 170 domach. Od 1815 decyzją kongresu wiedeńskiego dokonano podziału Księstwa Warszawskiego i Wielkopolska ponownie weszła w skład Królestwa Prus jako Wielkie Księstwo Poznańskie, a później Prowincja Poznańska. W 1816 w mieście mieszkało 1110 mieszkańców[8].

W połowie XIX wieku miasto nawiedzały pożary i zalewały powodzie. W 1861 liczba mieszkańców wzrosła do 1853. W 1870 powstał tu ważny węzeł kolejowy biegnący z Poznania do Halle i Berlina, który przyczynił się do rozwoju miasta. Na przełomie XIX i XX wieku w mieście powstały większe zakłady przemysłowe: fabryka krochmalu, tartaki napędzane silnikiem parowym oraz cegielnie[7][8].

Miasto wymienione zostało w powiecie międzyrzeckim w XIX wiecznym Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. W 1895 w mieście znajdowało się 299 dymów (domów) zamieszkiwanych przez 2847 mieszkańców w tym 1307 katolików i 160 żydów. W mieście znajdował się parafialny kościół katolicki i protestancki, 2 szkoły elementarne katolicka i protestancka, sąd, urząd stanu cywilnego, urząd okręgowy. Miasto liczyło w sumie 1027 hektarów[7].

W 1907 Niemcy zburzyli i rozebrali zamek w Zbąszyniu, po którym zostały tylko brama wjazdowa, renesansowa wieża, ślady wałów oraz park. W 1912 liczba mieszkańców wzrosła do 4473, a liczba domów do 435[8].

Okres międzywojennyEdytuj

 
Widok na nowy budynek dworca kolejowego – stacji granicznej, 1930
 
Żydzi w obozie na terenie koszar w Zbąszyniu, 29 października 1938

W czasie powstania wielkopolskiego w latch 1918-1919 toczyły się o miasto zaciekłe walki między powstańcami, a wojskiem niemieckim. 4-5 stycznia 1919 pod Zbąszyn dotarły powstańcze pododziały przyszłego 61 Pułk Piechoty Armii Wielkopolskiej pod dowództwem Edmunda Klemczaka, które z zachodu zaatakowały miasto. Powstańcom udało się zająć dworzec jednak zostali wyparci przez regularne wojsko niemieckie - dwa pułki grenadierów brandenburskich. Niemcy wzmocnili obsadę wojskową w mieście do 500 żołnierzy ( m.in. z 8 i 12 pułku grenadierów ), wspierane przez batalion ochotniczy niemieckiej Straży Obywatelskiej w sile około 400 - 500 ludzi. Uzbrojeni byli w ok. 30 karabinów maszynowych, dwa pociągi pancerne oraz 10 dział. Drugi atak powstańców przeprowadzony został w nocy z 10 na 11 stycznia 1919 pod dowództwem ppor Kazimierza Zenktellera i również został on odparty przez siły niemieckie dysponujące przewagą militarną[9][10].

Zbąszyń wrócił w granice Polski 17 stycznia 1920 roku po ustaleniach Traktatu wersalskiego. W 1921 w mieście mieszkało 4660 mieszkańców, a w 1939 ok. 5000 w tym ok. 10% pochodzenia niemieckiego. Mieszkańcy trudnili się głównie rzemiosłem oraz handlem. W mieście funkcjonował lokalny browar, cegielnia oraz zakłady wikliniarskie. Ze względu na węzeł kolejowy w mieście mieszkało również wielu pracowników kolei[8].

W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonował komisariat Straży Granicznej i placówka I linii SG „Zbąszyń”[11].

W październiku 1938 roku Niemcy w ramach tzw. Polenaktion wypędzili do Polski ok. 17 tysięcy Żydów nieposiadających obywatelstwa niemieckiego, z czego ok. 6 tysięcy zostało internowanych w obozie w Zbąszyniu[12][13].

II wojna swiatowaEdytuj

O świcie 1 września 1939 roku Wehrmacht zajął po krwawych walkach zbąszyńską stację PKP, a później miasto, które jedynie na kilka godzin odbili Polacy. Niemcy wcielili całą Wielkopolskę jako Kraj Warty do III Rzeszy wysiedlając z miasta większość Polaków do Generalnego Gubernatorstwa. Wielu mieszkańców wywieziono do niemieckich obozów koncentracyjnych oraz obozów przymusowej pracy niewolniczej gdzie zmarli lub zostali zamordowani. W czasie okupacji hitlerowskiej miejscowi Żydzi oraz deportowani z terenu III Rzeszy w ramach Polenaktion wywiezieni zostali do miejsc straceń i tam wymordowani[8].

Okres powojennyEdytuj

27 stycznia 1945 roku w Zbąszyniu ostatecznie zakończyła się okupacja niemiecka. W 1946 liczba mieszkańców wynosiła 4042, a w 1961 wzrosła do 5720. W połowie lat 60. powierzchnia wynosiła 16,82 km2. W mieście działały 2 szkoły podstawowe, szkoła zawodowa. Powstały zakłady przemysłowe: zakłady odzieżowe, zakłady koszykarsko-wikliniarskie, rzemieslnicza spółdzielnia pracy stolarzy, przedsiębiorstwo prod. niedrzewnej "Las" oraz garbarnia. W mieście funkcjonowały liczne zakłady rzemieślnicze obejmujące w sumie 63 punkty usługowe. W okresie tym ok. 1000 grupa mieszkańców dojeżdżała również koleją PKP oraz PKS do pracy w okolicznych miejscowościach[8].

Od 1975 roku stał się częścią województwa zielonogórskiego, a w wyniku nowego podziału administracyjnego kraju Zbąszyń wrócił w 1999 roku do województwa wielkopolskiego.

 
Zbąszyń – brama wjazdowa do twierdzy

Legendy związane z miastemEdytuj

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego zanotował lokalną legendę ludową związaną z miastem, której bohaterem jest jeden z panów zamku zbąszyńskiego słynący z miłosierdzia wobec poddanych. Przy pomocy swojego sługi rozdawał on wszystkie swoje dochody potrzebującym. Po jego śmierci chciwy syn zażądał rachunków od starego sługi, a nieotrzymawszy ich wtrącił go do lochu i skazał na głodową śmierć. Zmarły ojciec przybył z zaświatów, nakarmił sługę, wyprowadził go z więzienia i stawił się przed oczami syna, który zemdlał, a przyszedłszy do siebie zmienił swój sposób życia[7].

DemografiaEdytuj

  • Piramida wieku mieszkańców Zbąszynia w 2014 roku[2].


 

ZabytkiEdytuj

Zabytkiem godnym uwagi są pozostałości zamku (bastiony ziemne typu „palazzo in fortezza” i wieża z bramą wjazdową z XVI-XVII w.) oraz dwuwieżowy kościół (dawna kolegiata) barokowy z XVIII wieku. Na rewitalizowanym rynku wytyczony został zarys dawnego ratusza miejskiego. Z okresu międzywojennego pochodzi reprezentacyjny gmach Dworca PKP-ówczesnej stacji granicznej o charakterystycznej monumentalnej architekturze.

KoziołEdytuj

Okolice Zbąszynia, w tym: Zbąszynek, Dąbrówka Wlkp., Nowe Kramsko, Podmokle, Babimost, Grójec, Chobienice, Chrośnica i Trzciel zaliczają się do tzw. Regionu Kozła. Nazwa regionu pochodzi od charakterystycznego dla tego obszaru instrumentu ludowego – kozła. Do dziś zachował się charakterystyczny folklor muzyczny, jak również nieliczni rzemieślnicy (patrz Nądnia) wykonujący te specyficzne instrumenty. Koźlarzowi w trakcie występu akompaniują zwykle skrzypce i klarnet es.

TransportEdytuj

Stacja kolejowa Zbąszyń i przystanek Zbąszyń Przedmieście, znaczący niegdyś węzeł kolejowy, w latach 1920–1939 także stacja graniczna. Wtedy też jednak stacja straciła węzłowe znaczenie na rzecz sąsiedniego Zbąszynka. Linie kolejowe, łączą Zbąszyń z innymi miastami:

Przez miasto przebiega też droga wojewódzka nr 302 Nowy Tomyśl-Zbąszynek.

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

SportEdytuj

Od 1924 roku w Zbąszyniu funkcjonuje piłkarski Klub Sportowy „Obra” Zbąszyń. Klub swoje domowe mecze rozgrywa na Stadionie Miejskim w Zbąszyniu[15].

Znani zbąszynianieEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 2009-10-03].
  2. a b http://www.polskawliczbach.pl/Zbaszyn, w oparciu o dane GUS.
  3. Minister Spraw Wewnętrznych. Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 26 czerwca 1936 r. w sprawie zatwierdzenia herbu miasta Zbąszyna. „Monitor Polski – rok 1936, nr 155, poz. 283”, 26 czerwca 1936 (pol.). 
  4. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-06, s. 104. ISSN 1734-6118. [dostęp 16 lipca 2010].
  5. a b Rymut 1987 ↓, s. 278.
  6. „Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 411.
  7. a b c d e f g h i j k Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t. XIV, hasło "Zbąszyń". nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1887. s. 513. [dostęp 2019–06–07].
  8. a b c d e f g h i j k l m Praca zbiorowa 1967 ↓, s. 325-326.
  9. Bross 1935 ↓.
  10. "W Powstaniu Wielkopolskim ( 1918 - 1919 )" Zbąszyn historia. (Strona internetowa zbaszyn.com)
  11. Marek Jabłonowski, Bogusław Polak: Polskie formacje graniczne 1918−1839. Dokumenty organizacyjne, wybór źródeł. T. II. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 1999, s. 22. ISBN 83-87424-77-3.
  12. obóz przejściowy w Zbąszyniu. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2016-12-08].
  13. Skórzyńska i inni, Do zobaczenia za rok w Jerozolimie : deportacje polskich Żydów w 1938 roku z Niemiec do Zbąszynia = See you next year in Jerusalem : deportations of Polish Jews from Germany to Zbąszyń in 1938, wyd. Wyd. 1, Zbąszyń: Fundacja TRES, 2012, ISBN 978-83-931546-0-9, OCLC 794935164.
  14. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2014-06-04].
  15. 90minut.pl: Klub Sportowy Obra Zbąszyń. [dostęp 7 października 2011].

BibliografiaEdytuj

  • Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski, hasło "Zbąszyń". Wrocław, Warszawa, Kraków, Łódź: Ossolineum, 1987, s. 277. ISBN 83-04-02436-5.
  • Krasoń J., Zbąszyń do przełomu wieku XVI-go i XVII-go, Zbąszyń 1935 (wersja zdigitalizowana)
  • Kurzawa E., Matuszewski Z. (oprac.), Zbąszyń: zarys historii dziejów miasta, Zielona Góra 1985
  • Hanna Olejniczak-Zaworonko, Zbąszyń: wędrówki po mieście, Poznań: Tres, 2006, ISBN 83-924438-0-2, OCLC 170021253.
  • Zbąszyń (Bentschen) na dawnych pocztówkach (1895-1945), Jan Ciszewski (oprac.) i inni, Zbąszyń: Pixel Star Maciej Wilgosiewicz, 2010, ISBN 978-83-7750-000-2, OCLC 751067081.
  • Kazimierz Bross: Przyczynki do historji powstania wielkopolskiego : Nowy Tomyśl-Zbąszyń 2/3.I.1919-7/8.I.1919. Poznań: nakł. aut., Drukarnia Polska, 1935.
  • red. Skórzyńska i., Olejniczak W., Do zobaczenia za rok w Jerozolimie. Deportacje polskich Żydów w 1938 roku z Niemiec do Zbąszynia, Zbąszyń - Poznań 2012, ​ISBN 978-83-931546-0-9
  • Praca zbiorowa: Miasta polskie w tysiącleciu, tom II, województwo poznańskie, hasło "Zbąszyń". Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Ossolineum, 1967, s. 325-326.

Linki zewnętrzneEdytuj