Zbigniew Ścibor-Rylski

Polski generał, żołnierz Armii Krajowej, uczestnik Powstania Warszawskiego

Zbigniew Dionizy Ścibor-Rylski herbu Ostoja, pseudonim „Motyl”, „Stanisław (ur. 10 marca 1917 w Browkach, zm. 3 sierpnia 2018 w Warszawie[1][2]) – polski lotnik, oficer Armii Krajowej, generał brygady WP, w latach 2004–2014 sekretarz Kapituły Orderu Wojennego Virtuti Militari, członek założyciel i w latach 1989–1994 i 1997–2018 prezes Zarządu Głównego Związku Powstańców Warszawskich.

Zbigniew Ścibor-Rylski
Motyl, Stanisław
Ilustracja
gen. bryg. Zbigniew Ścibor-Rylski (2015)
generał brygady generał brygady
Data i miejsce urodzenia 10 marca 1917
Browki
Data i miejsce śmierci 3 sierpnia 2018
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby 1937–1945
Siły zbrojne Wojsko Polskie
Armia Krajowa
Jednostki SGO „Polesie”, 27 Wołyńska Dywizja AK, Zgrupowanie „Radosław”, Batalion Czata 49
Stanowiska dowódca kompanii
Główne wojny i bitwy II wojna światowa:
Odznaczenia
Odznaka honorowa za Rany i Kontuzje - trzykrotnie ranny
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Srebrny Orderu Virtuti MilitariKrzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (od 1941, dwukrotnie) Krzyż Partyzancki Krzyż Armii Krajowej Warszawski Krzyż Powstańczy Medal za Warszawę 1939–1945 Brązowy Medal „Za zasługi dla obronności kraju” Medal „Pro Patria” Medal „Pro Memoria” Medal „Za zasługi dla Fundacji Warszawa Walczy 1939–1945” POL Medal Pamiatkowy 70 Roczn Powstania Warszawskiego BAR.svg
Dwór Ścibor-Rylskich w Browkach
Zbigniew Ścibor-Rylski wraz z sekretarzem generalnym Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Andrzejem Przewoźnikiem

Spis treści

Dzieciństwo i młodośćEdytuj

Urodził się w Browkach, 60 kilometrów na południowy zachód od Kijowa, w majątku swoich rodziców – Marii z domu Raciborowskiej (1887–1963)[3] i Oskara Ścibor-Rylskiego (1877–1931)[4]. Była to polska rodzina szlachecka, pieczętująca się herbem Ostoja, mieszkająca na obszarze obecnej Ukrainy od XVI wieku. Zbigniew był najmłodszy z czwórki rodzeństwa.

Po wybuchu rewolucji październikowej Ścibor-Rylscy nadal mieszkali w Browkach, z racji dobrych stosunków z miejscową ludnością ukraińską. Pod koniec 1918 opuścili majątek i przenieśli się, najpierw do Białej Cerkwi, później zaś do Kijowa. Wobec nasilającej się wojny polsko-bolszewickiej poszukiwali sposobu opuszczenia miasta. Okazja nadarzyła się po wkroczeniu do Kijowa wojsk polskich. Pomocny wówczas okazał się znajomy lekarz rodziny, dowódca pociągu sanitarnego. Szybko otrzymali pozwolenie na wyjazd. Zostali załadowani do pociągu z rannymi i po długiej podróży dotarli do kraju[5][6].

Zamieszkali na Lubelszczyźnie, początkowo w Studziankach, następnie w miejscowości Wywłoczka, niedaleko Zwierzyńca, gdzie ojciec Zbigniewa otrzymał posadę u Maurycego Klemensa Zamoyskiego w Ordynacji Zamojskiej. Oskar Ścibor-Rylski został dyrektorem i zarządcą tzw. klucza zwierzynieckiego, jednego z największych majątków ziemskich w II Rzeczypospolitej.

Zbigniew początkowo uczył się w domu rodzinnym pod okiem nauczycieli zatrudnianych przez rodziców. Później uczęszczał do Realnego Gimnazjum Męskiego im. Jana Zamoyskiego w Zamościu, oraz Gimnazjum im. Sułkowskich w Rydzynie. W 1935 jego matka przeniosła się do Kalisza, gdzie w Państwowym Gimnazjum im. Tadeusza Kościuszki ukończył VII i VIII klasę i w maju 1937 złożył egzamin dojrzałości. Karierę wojskową rozpoczął odbywając 3-miesięczny kurs piechoty w 57 pp w Poznaniu, gdzie złożył przysięgę wojskową. Jeszcze przed podjęciem nauki w podchorążówce odbył 6-tygodniowy kurs szybowcowy w ramach przysposobienia lotniczego w Wojskowym Ośrodku Szybowcowym w Ustianowej k. Ustrzyk Dolnych w Bieszczadach. Następnie podjął naukę w Szkole Podchorążych Lotnictwa w grupie technicznej w Warszawie. Początkowo szkolił się na „Wronach” i „Salamandrach” w Ustianowej, a następnie od 1939, w tunelu aerodynamicznym na Politechnice Warszawskiej oraz w obsłudze samolotów PZL.37 Łoś, PZL.23 Karaś i myśliwcach PZL P-7 podczas kursu płatowcowego.

W 1939 ukończył podchorążówkę w stopniu sierżanta podchorążego ze specjalnością mechanika silników i przyrządów lotniczych. Edukację miał kontynuować w 1 Pułku Lotniczym na stołecznym Okęciu[5].

II wojna światowaEdytuj

Kampania wrześniowaEdytuj

W pierwszych dniach września 1939 przebywał w Szkole Podchorążych Lotnictwa. Placówka ta zaczęła się przestawiać wówczas na życie w stanie wojennym. Dokonywano niszczenia dokumentów wojskowych oraz papierów Dowództwa Lotnictwa. 4 września podchorążowie otrzymali przydziały do pułków z równoczesnym oświadczeniem, że mają zostać awansowani do stopnia podporucznika. 5 września całą obsługę techniczną samolotów przetransportowano pod dowództwem mjr. Władysława Prohazki pociągiem z Warszawy do Mińska Mazowieckiego. Początkowo ciężarówkami, następnie piechotą, przebijał się wraz grupą na wschód. Pierwsze spotkanie z Niemcami nastąpiło 7 września pod Mrozami.

Lotnicy z grupy technicznej 1 Pułku Lotniczego, po ciężkich walkach, starali się przedostać na wschód. Dowódca eskadry mjr Prohazko nakazał przebijać się małymi grupami, gdyż ze względu na słabe uzbrojenie, żołnierze nie mieli szans przedostać się całymi oddziałami na tereny wolne od nieprzyjaciela. W chaosie działań wojennych żołnierze z rozbitych polskich oddziałów przedzierali się do zgrupowań, które jeszcze walczyły z Niemcami. Wielu z nich dołączyło do Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” pod dowództwem gen. Franciszka Kleeberga.

Wziął udział w starciach z Niemcami pod Łęczną, następnie został łącznikiem między mjr Święcickim a gen. Zygmuntem Podhorskim, bezpośrednim jego zwierzchnikiem był jednak płk Kazimierz Plisowski. 6 października osobiście uczestniczył w podpisywaniu aktu kapitulacji Grupy. Podjął wówczas próbę przedarcia się do Rumunii, ale we wsi Krzywda dostał się do niewoli niemieckiej. Został przewieziony do Kielc. W koszarach przebywał wraz z innymi jeńcami przez pięć dni. Nie przyznał się, że jest oficerem. Następnie został przeniesiony do obozu jenieckiego w Stargardzie. Pracował razem z pozostałymi osadzonymi w dużym gospodarstwie zajmującym się produkcją buraków cukrowych w Strosdorf. Przebywał tam aż do czerwca 1940, kiedy to wraz z innymi jeńcami został wywieziony do Pyritz do pracy w miejscowej cegielni. 1 lipca wraz z grupką osadzonych udało mu się uciec z niewoli[7][8]. Znalazł się następnie w Puszczy Noteckiej, po czym dotarł do okolic przedwojennej granicy polsko-niemieckiej. Przepłynął Noteć i we wsi Piłka trafił do leśniczówki. Tamtejsi Polacy przyjęli go bardzo serdecznie. Po dłuższym odpoczynku miejscowy leśniczy pomógł mu zorganizować dalszą ucieczkę. W mundurze kolejarskim wsiadł do pociągu towarowego. Był przekonany, że udaje się na wschód, pociąg minął jednak Poznań i dotarł na Śląsk. Dalej wędrował już bez żadnych dokumentów, cały czas groziło mu więc aresztowanie przez pierwszy napotkany patrol niemiecki. Wkrótce dotarł do Generalnego Gubernatorstwa, a po upływie kilku miesięcy, na przełomie sierpnia i września, dotarł do Warszawy.

Działalność konspiracyjnaEdytuj

We wrześniu 1940 poszukiwał kontaktu ze znajomymi. Nadal nie posiadał jednak pracy ani żadnych dokumentów. Udał się na Aleje Ujazdowskie, gdzie spotkał mjr. Prohazkę. Dzięki pomocy swojego dawnego dowódcy otrzymał dokumenty na nazwisko Zbigniew Kamiński, a także nawiązał pierwsze kontakty z działaczami Związku Walki Zbrojnej. Został wkrótce zaprzysiężony, przyjmując pseudonim „Stanisław”. W okupowanej Warszawie oficjalnie pracował dla Przemysłowo-Handlowych Zakładach Chemicznych Ludwik Spiess i Syn. Produkowane przez spółkę farmaceutyczną leki rozwoził do aptek, kursując towarową rikszą. Kilkakrotnie zdarzyło mu się wjechać z zamówieniem również do getta[9].

Z racji swojej wiedzy i umiejętności zdobytych w szkole lotniczej szybko dostał się do grupy lotników, którzy typowali punkty przyszłych zrzutów dla cichociemnych[10].

15 czerwca 1943 wydelegowany został już w stopniu porucznika w celu przygotowania zrzutów oraz odpowiednich miejsc dla przyszłych zrzutowisk na Wołyń, do Kowla. Otrzymał nowe dokumenty, tym razem występował jako Zbigniew Jankowski. Komenda Główna AK nadała mu także nowy pseudonim, Motyl. Na miejscu został kierownikiem obsługi zrzutów, był także oficerem w Sztabie Okręgu Wołyń AK płk. Kazimierza Babińskiego[11].

5 lutego 1944 został dowódcą kompanii w batalionie „Sokół” pod dowództwem por. Michała Fijałki, stacjonującego w okolicach Kowla[12]. Wchodził on w skład 50 pułku piechoty w ramach 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej. Przeszedł cały szlak bojowy zgrupowania, biorąc udział w ciężkich walkach z siłami UPA oraz wojskami niemieckimi. 15 lipca został wezwany do Komendy Głównej AK w Warszawie. 20 lipca opuścił Wołyń. W Lublinie na punkcie kontaktowym otrzymał nowe dokumenty. Jego obecnym zadaniem miał być odbiór zrzutów w Warszawie oraz udział w przygotowaniach do planowanego powstania w stolicy.

Powstanie warszawskieEdytuj

Podczas powstania warszawskiego Zbigniew Ścibor-Rylski był dowódcą kompanii „Motyl” w batalionie „Czata 49” Zgrupowania „Radosław” pod dowództwem ppłk. Jana Mazurkiewicza, ps. „Radosław”.

Jako dowódca kompanii przeszedł cały szlak walk batalionu, najpierw z Woli na Stare Miasto, stąd kanałami do Śródmieścia, dalej na Górny Czerniaków, kanałami na Mokotów i następnymi znów do Śródmieścia. Wiele razy otarł się o śmierć w ciężkich walkach. 17 sierpnia dowódca batalionu mjr Tadeusz Runge, ps. „Witold”, wystąpił z wnioskiem o nominowanie por. „Motyla” na stopień kapitana oraz o odznaczenie go Krzyżem Virtuti Militari V klasy. W uzasadnieniu napisał: „Porucznik „Motyl”, służba stała, starszeństwo 1943. Bardzo dobry dowódca, z uporem wykonujący każde polecone mu zadanie. Odznaczył się osobistą odwagą w obronie barykady na Karolkowej. W momencie ataku czterech czołgów utrzymuje żołnierzy osobistym przykładem na stanowiskach, niszczy jeden czołg i zmusza piechotę do odwrotu. W nocy z 16 na 17 VIII dowodził wypadem na Stawki i tu wykazał wysokie zalety dowódcy: rozwagę, bystrą orientację w połączeniu ze zdecydowaną odwagą.” Wnioski mjr. „Witolda” poparł 18 sierpnia mjr Wacław Janaszek, ps. „Bolek”, szef sztabu Zgrupowania, w tym czasie dowódca grupy zastępujący rannego „Radosława”. Napisał: „(...) Szczególnie gorąco popieram wniosek nominacyjny do stopnia kapitana por. Motyla – jest to jedyny pełnowartościowy zastępca mjr. „Witolda”. W walkach obecnych wykazał wybitne walory osobiste i dowódcze.”

W nocy z 30 na 31 sierpnia dowodził nieudanym desantem kanałowym około setki żołnierzy na Plac Bankowy, którego celem było przebicie drogi dla oddziałów powstańczych ze Starówki, tak aby mogły przejść do śródmieścia i przenieść ze sobą rannych[13][14]. Za walki na Woli odznaczony został Krzyżem Walecznych. Podczas walk na Górnym Czerniakowie, po śmierci por. Sergiusza Kononkowa, objął dowodzenie jego I batalionu 9 pułku piechoty – był jedynym oficerem AK dowodzącym podczas powstania oddziałami Armii gen. Berlinga, jacy przyszli na pomoc powstaniu[15][16].

4 września „Radosław” w opinii o nim napisał: „(...) Wybitny oficer. Wyposażony w dużą inicjatywę, inteligentny, niezwykle ofiarny i odważny. Posiada intuicję bojową. Przeprowadzał samodzielnie udane akcje wypadowe (...). Pełen inicjatywy, ofiarny, zdolny dowódca kompanii.”

Już po upadku powstania płk Jan Mazurkiewicz wybrał z najbliższych współpracowników grupę żołnierzy, która miała kontynuować działalność konspiracyjną. Ścibor-Rylski (2 października awansowany do stopnia majora) oraz mjr „Witold” zgłosili się jako zwykli cywile do obozu przejściowego w Pruszkowie (Dulag 121). Następnie skierowano ich do szpitala w Grodzisku Mazowieckim. Nigdy jednak tam nie trafili, już po dwóch dniach znaleźli się w Milanówku, gdzie nadal działali w konspiracji. Przede wszystkim zajmowali się przekazywaniem do Londynu informacji na temat koncentracji wojsk niemieckich[17]. 17 stycznia 1945, po wyzwoleniu Warszawy, przenieśli się do Łowicza. Ich głównym zadaniem była obserwacja sytuacji na terenie kraju. Jednocześnie cały czas utrzymywali kontakt z „Radosławem”, który kierował siecią wywiadowczą w okolicach Częstochowy i Krakowa.

Okres powojennyEdytuj

 
Zbigniew Ścibor-Rylski podczas uroczystości z okazji obchodów 70. rocznicy powstania warszawskiego (2014)

7 maja 1945 zameldował się płk. Mazurkiewiczowi i postanowił zakończyć działalność konspiracyjną, po czym pod zmienionym nazwiskiem wyjechał do Poznania, gdzie rozpoczął nowe życie. Znając aktualne wydarzenia w kraju, wiedząc także o represjach, jakie spotykały dawnych członków Polskiego Państwa Podziemnego oraz żołnierzy Armii Krajowej, nie ujawnił przez wiele lat swojej prawdziwej tożsamości, a także faktu uczestnictwa w konspiracji i powstaniu warszawskim. Dzięki temu nie był represjonowany przez władze stalinowskie. Nie podjął także przez długi czas żadnej działalności społecznej ani politycznej.

Po wojnie trudnił się chałupnictwem. W 1946 znalazł pracę w Biurze Samochodów Remontowanych „Motozbyt”. Od 1949 kierował biurem sprzedaży w swoim przedsiębiorstwie. Ponieważ nie był osobą działającą w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, szybko stracił kierownicze stanowisko. Krótko pracował jako kierowca w Poznańskim Przedsiębiorstwie Transportowym. W 1956 został inspektorem technicznym w Zjednoczonych Zakładach Gospodarczych INCO.

Na emeryturę przeszedł w 1977 r. Zaczął wówczas nawiązywać kontakty z dawnymi kolegami z okresu wojny. Nieformalne spotkania organizował płk Stanisław Książkiewicz ze Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Wkrótce ożyły kontakty Ścibor-Rylskiego z dawnymi towarzyszami broni. Te koleżeńskie spotkania przekształciły się po 1989 w społeczną działalność na rzecz ruchu kombatanckiego. W sierpniu 1984 został członkiem Obywatelskiego Komitetu Obchodów 40. rocznicy powstania warszawskiego.

Na przełomie sierpnia i września 1989 powstała grupa inicjatywna Związku Powstańców Warszawskich. W 1990 Ścibor-Rylski został wybrany na prezesa związku i z trzyletnią przerwą, kiedy w latach 1994–1997 zastąpił go płk Kazimierz Leski, pełnił tę funkcję do śmierci w 2018. Związek został zarejestrowany w sądzie w 1993. W 2004 otrzymał status organizacji pożytku publicznego. Ścibor-Rylski należał także do grupy inicjatywnej utworzenia Muzeum Powstania Warszawskiego, był również w składzie Rady Honorowej Budowy Muzeum. Oprócz tego był członkiem Związku Kleeberczyków Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” oraz w Związku 27 Wołyńskiej Dywizji AK[18].

W latach 2004–2014 był członkiem Kapituły Orderu Wojennego Virtuti Militari, gdzie pełnił funkcję Sekretarza Kapituły[19]. Dwukrotnie wchodził w skład honorowego komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego – przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi w 2010 oraz przed wyborami prezydenckimi w Polsce w 2015[20][21].

Współpraca ze służbami komunistycznymiEdytuj

W 2012 ujawniono, że według akt Instytutu Pamięci Narodowej gen. Zbigniew Ścibor-Rylski współpracował po wojnie ze służbami komunistycznymi[22]. Prokurator pionu lustracyjnego IPN Piotr Dąbrowski wniósł o lustrację generała jako członka Kapituły Orderu Wojennego Virtuti Militari. Zarzucono mu, że w oświadczeniu lustracyjnym z 2007 zataił swoje związki ze służbami PRL. W 2016 rozpoczęto proces lustracyjny, przerwany jednak został już w listopadzie 2016 z uwagi na zły stan zdrowia oskarżonego. Oddziałowe Biuro Lustracyjne IPN w Warszawie starało się wznowić zawieszoną sprawę we wrześniu 2017 oraz w marcu 2018 po doniesieniach medialnych, że 101-letni generał dobrze się czuje[23].

W 2017 dziennik „Gazeta Wyborcza” podał, że według źródeł IPN-u Ścibor-Rylski był w latach 1947–1964 tajnym współpracownikiem poznańskiego Urzędu Bezpieczeństwa o pseudonimie „Zdzisławski”, a potem, po przeprowadzeniu się z rodziną do Warszawy (1963), miał podjąć współpracę z wywiadem, którą kontynuował aż do 1981[24]. Ich zdaniem zachowała się jego teczka personalna i teczka pracy, 34 ręcznie pisane przez niego meldunki oraz kilkadziesiąt raportów ze spotkań z oficerem prowadzącym[25]. Według zachowanych dokumentów Ścibor-Rylski został w 1947 zarejestrowany przez Wydział I Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Przynajmniej od 1956 współpracować miał z I i II Departamentem MSW, gdzie zajmował się ponoć inwigilacją swojej żony. Oprócz tego miał rozpracowywać środowiska polonijne w USA i Międzynarodowe Targi Poznańskie. Sam gen. Ścibor-Rylski nie zaprzeczył swoim związkom z UB. Powiedział: „Byłem wtyką w bezpiece. Uratowałem wielu kolegów z AK przed aresztowaniem. (...) Moje zadanie polegało m.in. na zbieraniu informacji, na kogo mają haki oraz na kim im zależy. (...)”[26][27][28][29].

Podczas obchodów 72. rocznicy wybuchu powstania warszawskiego (2016) głos w sprawie powojennych związków gen. Ścibor-Rylskiego ze służbami komunistycznymi zabrał wiceprezes Związku Powstańców Warszawskich, Zbigniew Galperyn. Powiedział: „Podtrzymywanie kontaktów generała, jako oficera wywiadu AK z Urzędem Bezpieczeństwa odbywało się na rozkaz i za wiedzą jego przełożonych z konspiracji. Nie była to współpraca z UB. Było to realizowanie rozkazu, a celem było pozyskiwanie informacji ważnych dla byłych żołnierzy AK. Niestety, nie żyje już nikt, kto mógłby poświadczyć, że generał otrzymał takie polecenie. (...) Mamy świadomość, że teraz jest to tylko słowo przeciw słowu oficera. Generał wykazał się w tamtych trudnych czasach odwagą i poprzez swoje działania uratował wiele osób.”[30][31]

Śmierć i pochówekEdytuj

 
Grób gen. Zbigniewa Ścibor-Rylskiego na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie

Zmarł 3 sierpnia 2018 w Warszawie, przeżywszy 101 lat. Został pochowany 10 sierpnia 2018 na Starych Powązkach[32]. W ceremonii pogrzebowej nie wziął udziału żaden z przedstawicieli najwyższych władz państwowych w Rzeczpospolitej Polsce[33][34][35].

Życie prywatneEdytuj

Miał 3 siostry: Kalinę, Ewę (ur. 1912, zm. 1942) i Danutę (ur. 1915, zm. 2015).

W 1948 poślubił poznaną dwa lata wcześniej w Gdańsku Zofię Rapp-Kochańską[36], byłą kurierką wywiadu AK. Wspólnie wychowywali syna Zofii, Macieja (ur. 1944, zm. 2009)[37].

AwanseEdytuj

Ordery, odznaczenia i wyróżnieniaEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Gen. Ścibor-Rylski nosił na mundurze srebrną (oficerską) odznakę wzoru dla Marynarki Wojennej. Odznaka Sił Powietrznych (tzw. „turbinka”) ma inny wygląd.

PrzypisyEdytuj

  1. Generał Ścibor-Rylski nie żyje. Odszedł bohater powstania warszawskiego. Miał 101 lat (pol.). warszawa.wyborcza.pl. [dostęp 2018-08-03].
  2. Zmarł generał Zbigniew Ścibor-Rylski (pol.). powstanie1944.pl. [dostęp 2018-08-03].
  3. Marek Jerzy Minakowski, Maria Raciborowska h. Jelita, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2017-12-24].
  4. Marek Jerzy Minakowski, Oskar Rylski, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2017-12-24].
  5. a b Stowarzyszenie Pamięci Powstania Warszawskiego 1944, Powstanie Warszawskie 1944 – Oficjalna strona Stowarzyszenia Pamięci Powstania Warszawskiego 1944, sppw1944.org [dostęp 2017-10-07].
  6. Tochman, Krzysztof A., Wspomnienia cichociemnego, Rzeszów: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2011, ISBN 978-83-7629-309-7.
  7. Archiwum Historii Mówionej – Zbigniew Ścibor-Rylski [dostęp 2017-10-07] (ang.).
  8. Wojciech Dyśko, Powstanie Warszawskie, 2lo.kalisz.pl [dostęp 2017-12-21] (pol.).
  9. Wyborcza.pl, warszawa.wyborcza.pl [dostęp 2017-11-24].
  10. Stowarzyszenie Pamięci Powstania Warszawskiego 1944, Powstanie Warszawskie 1944 – Oficjalna strona Stowarzyszenia Pamięci Powstania Warszawskiego 1944, sppw1944.org [dostęp 2017-10-07].
  11. Gen. Ścibor-Rylski: TW “Zdzisławski”, ZBoWiD i PO – Bibula – pismo niezależne, bibula.com [dostęp 2017-12-02] (ang.).
  12. 100 urodziny generała Ścibor- Rylskiego, „MUZEUM SIŁ POWIETRZNYCH W DĘBLINIE”, 10 marca 2017 [dostęp 2017-12-17] (pol.).
  13. Herbich, Anna, 1986-, Dziewczyny z powstania, wyd. Wydanie I, Kraków, ISBN 978-83-240-3009-5, OCLC 891154368.
  14. Desant na plac Bankowy, najbardziej śmiały plan powstania warszawskiego. 'Waszym przeznaczeniem jest zginąć, aby Starówka mogła przejść’, „wyborcza.pl” [dostęp 2017-12-25] (pol.).
  15. Stowarzyszenie Pamięci Powstania Warszawskiego 1944, Powstanie Warszawskie 1944 – Oficjalna strona Stowarzyszenia Pamięci Powstania Warszawskiego 1944, sppw1944.org [dostęp 2018-02-28].
  16. Powstańcze Biogramy – Zbigniew Ścibor-Rylski, 1944.pl [dostęp 2018-02-28] (ang.).
  17. Zemsta na generale, „Przegląd”, 20 czerwca 2016 [dostęp 2017-12-13] (pol.).
  18. Stowarzyszenie Pamięci Powstania Warszawskiego 1944, Powstanie Warszawskie 1944 – Oficjalna strona Stowarzyszenia Pamięci Powstania Warszawskiego 1944, sppw1944.org [dostęp 2017-11-24].
  19. Kapituły orderów. prezydent.pl. [dostęp 2016-07-31].
  20. Komitet poparcia Bronisława Komorowskiego. onet.pl, 16 maja 2010. [dostęp 26 kwietnia 2014].
  21. Barbara Sowa: Kto wszedł do komitetu poparcia Komorowskiego, a kto z niego wypadł? Cała Lista. dziennik.pl, 2015-03-16. [dostęp 2015-03-21].
  22. Teczka personalna TW „Zdzisławskiego”, sygnatura akt AIPN, 00945/2125.
  23. Gen. Zbigniew Ścibor-Rylski na celowniku IPN. Śledczy chcą lustracji bohatera Powstania Warszawskiego. wprost.pl. [dostęp 5 sierpnia 2018].
  24. Gen. Zbigniew Ścibor-Rylski stanie przed sądem lustracyjnym. Postępowanie wszczął IPN, telewizjarepublika.pl [dostęp 2017-11-25].
  25. TRAGICZNE – Zbigniew Ścibor-Rylski współpracownik UB od 1947 roku | Blogmedia24, blogmedia24.pl [dostęp 2017-10-07] (pol.).
  26. Generał Ścibor-Rylski ujawnia kulisy współpracy z UB., „gazeta.pl” [dostęp 2017-10-07] (pol.).
  27. Tochman: Kilka, może kilkanaście procent żołnierzy AK i NSZ współpracowało z UB i SB [dostęp 2017-11-24] (pol.).
  28. Ważne pytania w sprawie generała Zbigniewa Ścibora-Rylskiego, po jego sensacyjnej deklaracji, że to on wyciągał informacje z UB [dostęp 2017-11-24].
  29. Holicin, Bohater Armii Krajowej służący w UB. Ile było takich przypadków?, 10 maja 2017 [dostęp 2018-03-08] (pol.).
  30. Zbigniew Galperyn: generał Ścibor-Rylski uratował życie wielu osób, „Onet Warszawa”, 30 lipca 2016 [dostęp 2018-03-07] (pol.).
  31. Wyborcza.pl, warszawa.wyborcza.pl [dostęp 2018-03-08].
  32. Pogrzeb gen. Zbigniewa Ścibora-Rylskiego: "Byłeś człowiekiem wielkim. Swoim życiem dowiodłeś, że zło nie wygrywa". wyborcza.pl. [dostęp 2018-08-10].
  33. Brak najwyższych władz na pogrzebie gen. Ścibora-Rylskiego. Ostre słowa gen. Różańskiego. wprost.pl. [dostęp 2018-08-11].
  34. Skromna delegacja władz na pogrzeb gen. Ścibora-Rylskiego. "Niebywała wprost hipokryzja". wiadomosci.gazeta.pl. [dostęp 2018-08-11].
  35. Pogrzeb generała Ścibora-Rylskiego bez prezydenta, premiera, ministra obrony. tvnwarszawa.tvn24.pl. [dostęp 2018-08-11].
  36. Te wspaniałe kobiety… Zofia Rapp – nieprawdopodobna historia nieprzeciętnej kobiety | Historie w tramwaju pisane [dostęp 2017-12-14] (pol.).
  37. Przemysław Słowiński, „Była śliczna i odważna”. Niesamowita historia Zofii Rapp, wywiadowczyni AK, dzięki której zatopiono niemiecki pancernik, gazeta.pl. [dostęp 2018-08-07].
  38. Wniosek o awans na stopień kapitana
  39. M.P. z 2005 r. Nr 30, poz. 419.
  40. Piotr Matusak: Powstanie warszawskie 1944. Wybór dokumentów. 22-24 VIII 1944. T. 6. Warszawa: Egros, 2004, s. 162.
  41. a b c d Biografie powstańców: generał brygady Zbigniew Ścibor-Rylski ps. „Motyl”. sppw1944.org (Stowarzyszenie Pamięci Powstania Warszawskiego 1944). [dostęp 2017-08-01].
  42. Nadanie Krzyża Virtuti Militari
  43. M.P. z 2010 r. Nr 27, poz. 251 pkt 1.
  44. Lista kombatantów odznaczonych przez Prezydenta RP. prezydent.pl, 2 września 2009. [dostęp 2012-05-12].
  45. M.P. z 1999 r. Nr 31, poz. 481 – pkt 1.
  46. Zaświadczenie o nadaniu Krzyża Walecznych por. Zbigniewowi Ścibor-Rylskiemu z dnia 16 sierpnia 1944
  47. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych: Uroczystość wręczenia odznaczeń w Pałacu na Wodzie w warszawskich Łazienkach (pol.). udskior.gov.pl. [dostęp 2012-02-16].
  48. a b Gen. Ścibor Rylski na sesji w Muzeum WP (pol.). mon.gov.pl, 2012-03-08. [dostęp 2013-10-21].
  49. Protokół Uroczystej sesji Rady m. st. Warszawy z okazji Dnia Pamięci Warszawy odbytej w dniu 31 lipca 2008 r. na Zamku Królewskim w Warszawie.
  50. Dla kombatantów. „Słowo Żydowskie”. Nr 1/2004. s. 2. Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce. 

Linki zewnętrzneEdytuj