Otwórz menu główne

Zdzisław Kajak

polski hydrobiolog

Zdzisław Kajak (ur. 14 grudnia 1929, zm. 16 lipca 2002) – polski hydrobiolog, naukowiec, nauczyciel akademicki i organizator, profesor związany z Uniwersytetem Warszawskim (Wydział Biologii), Instytutem Ekologii PAN[a], Uniwersytetem w Białymstoku.

Zdzisław Kajak
Data urodzenia 14 grudnia 1929
Data śmierci 16 lipca 2002
Profesor nauk przyrodniczych
Specjalność: ekologia, hydrobiologia
Alma Mater Uniwersytet Warszawski,
Wydział Biologii
Doktorat 1962
UW
Profesura 1988
Polska Akademia Nauk
Status Komitet Ekologii i Komitet „Człowiek i Środowisko”
Praca naukowo-dydaktyczna
Uczelnie Uniwersytet Warszawski,
Uniwersytet w Białymstoku,
Uniwersytet Śląski
Instytut Ekologii PAN
Odznaczenia
Złoty Krzyż Zasługi

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Zdzisław Kajak (ur. 1929) rozpoczął naukę przed II wojną światową; w czasie okupacji uczęszczał do szkoły zawodowej w zakładach mechanicznych. Po zakończeniu wojny ukończył szkołę średnią. W latach 1949–1954 studiował na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Już na drugim roku studiów rozpoczął działalność naukową, początkowo pod kierunkiem prof. Lesława Wiśniewskiego[1], a później w zespole młodych hydrobiologów, kierowanym przez Kazimierza Tarwida, badającym przede wszystkim różnorodność biologiczną siedlisk starorzeczy i łach wiślanych. Jako student, wykonujący badania naukowe w powołanym w roku 1952 Zakładzie Ekologii PAN (przekształconym później się w Instytut Ekologii PAN[2]), opublikował pierwszą pracę naukową na temat dennej fauny (bentos) jeziora Tajty (1953). Magisterska praca dyplomowa dotyczyła dominujących w bentosie starorzecza Wisły gatunków muchówek i skąposzczetów[3][4].

Po zakończeniu studiów kontynuował naukowe badania bentosu w Zakładzie Ekologii PAN (później – Instytut Ekologii PAN). Uzyskał doktorat w roku 1962, a w roku 1968 został habilitowany na podstawie pracy na temat czynników warunkujących zagęszczenie i biomasę bentosu. Tytuł profesora otrzymał w roku 1988. Z instytutem był związany do ostatnich miesięcy życia. Pełnił funkcję kierownika pracowni; przez wiele lat był też kierownikiem Zakładu Hydrobiologii. W Instytucie Ekologii kierował Studium Doktoranckim – był promotorem w 8 przewodach doktorskich i opiekunem w ponad 25 pracach magisterskich[3]. Pracował również w Centrum Badań Ekologicznych PAN[5], na Wydziale Biologiczno-Chemicznym Uniwersytecie w Białymstoku[5][b] (w którym założył Pracownię Hydrobiologii), na Uniwersytecie Śląskim (2 lata) oraz w University of British Columbia (1 rok).

Prof. Zdzisław Kajak był jednym z członków założycieli Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego; przez 18 lat pełnił funkcję wiceprezesa i prezesa PTH, a w roku 1996 otrzymał tytuł Członka Honorowego[3][5]. Należał do Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (członek korespondent; Wydział IV Nauk Biologicznych)[5], Societas Internationalis Limnologiae[6] (1955–1992), Komitetu Ekologii i Komitetu „Człowiek i Środowisko” przy prezydium PAN i innych komitetów, rad naukowych i redakcyjnych[5][3].

Tematyka badań naukowychEdytuj

Wraz z zespołem zajmował się teorią funkcjonowania ekosystemów wodnych oraz stosował wiedzę ekologiczną w praktyce, np. w dziedzinie gospodarki rybackiej oraz w dziedzinie ochrony środowiska (m.in. zapobieganie eutrofizacji zbiorników wodnych, rekultywacja jezior)[3][5].

Koordynował badania produktywności biologicznej i zależności troficznych w ekosystemach hydrobiologicznych (łańcuchy i sieci troficzne) wykonywane w różnych jednostkach Instytutu, a następnie również w różnych placówkach krajowych (m.in. w Instytucie Rybactwa Śródlądowego) i zagranicznych (np. Centralny Program Badań Podstawowych, CPBP; Międzynarodowy Program Biologiczny, MPB – współpraca z Kazimierzem Petrusewiczem)[3][5].

Zespół Zdzisława Kajaka przeprowadzał liczne eksperymenty terenowe, często wykonywane z użyciem autorskich technik badawczych kierownika. Prowadził m.in. pionierskie doświadczenia na dużych ekosystemach wodnych (całe jeziora lub ich wydzielone fragmenty), przygotowując podstawy technik biomanipulacyjnych (lata 70.). W jeziorze Warniak (w pobliżu jeziora Dgał Wielki) zbadano m.in. efekty manipulacji obsadą roślinożernych ryb filtrujących – tołpygi (zob. tołpyga biała, tołpyga pstra). Badano również przebieg rekultywacji jezior przez ich równoczesne przewietrzanie, wapnowanie i biomanipulację – wprowadzanie ryb usuwających seston. Wyniki wspólnych prac Instytutu Ekologii, Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Rybactwa Śródlądowego, koordynowanych przez Zdzisława Kajaka, ponownie „odkryto” w latach 90.)[3].

W latach 90. badano m.in. czynniki kształtujące dynamikę liczebności populacji larw pospolitej muchówki z rodziny ochotkowatych, gatunku dominującego w bentosie Zbiornika Zegrzyńskiego (np. warunki tlenowe i pokarmowe, oddziaływania międzyosobnicze, presja drapieżników). Prof. Z. Kajak był też jednym z inicjatorów długoterminowych badań jakości wód – prowadził badania jezior mazurskich i Zbiornika Zegrzyńskiego (stanowisko włączone do Międzynarodowej Sieci Badań Długoterminowych, ILTER)[3].

PublikacjeEdytuj

Zdzisław Kajak opracował od roku 1953 ponad 180 publikacji naukowych (ponadto około 70 ekspertyz, opinii, recenzji i tekstów popularnonaukowych)[3]. Książka „Hydrobiologia – limnologia. Ekosystemy wód śródlądowych”[7], należąca do podstawowego zestawu podręczników akademickich w dziedzinie hydrobiologii, była wydana czterokrotnie (2 wydania skryptu uczelnianego i 2 wydania w PWN)[3]. Spośród innych publikacji wymienia się np.[8][9]:

  • 1958 – Zdzisław Kajak, Próba interpretacji dynamiki liczebności fauny bentonicznej w wybranym środowisku łachy wiślanej „Konfederatka”, PWN Warszawa[8],
  • 1958 – Zdzisław Kajak, Preliminary Interpretation of the Dynamics of Benthic Fauna Abundance in a Chosen Environment of the Konfederatka Pool (old River Bed) Adjoining the Vistula River, Department of the Interior[9],
  • 1959 – Zdzisław Kajak, Tendipedidae bentosowe środowisk śród i przyrzecznych środkowego biegu Wisły, PWN Warszawa[8],
  • 1961 – Zdzisław Kajak, Bentos profundalny jezior Tajty i Grajewko, PWN[9],
  • 1963 – Zdzisław Kajak, Analysis of quantitative benthic methods, Wyd. PAN, Institute of Ecology, Warszawa[8],
  • 1968 – Zdzisław Kajak, Krzysztof Dusoge[10], Andrzej Prejs, Application of the flotation technique to assessment of absolute numbers of benthos, Varsovie : Interpress[8],
  • 1968 – Zdzisław Kajak, Analiza eksperymentalna czynników decydujących o obfitości bentosu (ze szczególnym uwzględnieniem chironomidae), Polska Akademia Nauk, Instytut Ekologii[9],
  • 1970 – Zdzisław Kajak, Kazimierz A. Dobrowolski, Osiągnięcia ekologii w 25-leciu Polski Ludowej: stan, potrzeby i perspektywy rozwojowe, PWN[9],
  • 1971 – Zdzisław Kajak, Krzysztof Dusoge, The Regularities of vertical distribution of benthos in bottom, 1971[9],
  • 1972 – Zdzisław Kajak, Anna Hillbricht-Ilkowska[11] (Instytut ekologii PAN; Unesco, International biological programme), Productivity problems of freshwaters proceedings of the IBP-UNESCO symposium held in Kazimierz Dolny, Poland, May, 6–12, 1970, Warszawa-Kraków, Polish scientific publishers[8],
  • 1979 – Zdzisław Kajak, Eutrofizacja jezior, PWN Warszawa[8][9],
  • 1979 – Bohdan Dobrzański, Zdzisław Kajak, Józef Prończuk[12] (PAN, Wydział Nauk Rolniczych i Leśnych), Środowisko rolnicze i leśne w Polsce w perspektywie roku 2000, PWN Warszawa[8],
  • 1983 – Zdzisław Kajak (Instytut Ekologii PAN), Ekologiczne podstawy zagospodarowania Wisły i jej dorzecza, PWN Warszawa[8],
  • 1988 – Kazimierz Tarwid, Zdzisław Kajak, praca zbiorowa, Ekologia wód śródlądowych: wybrane zagadnienia, PWN[9],
  • 1990 – Zdzisław Kajak, Funkcjonowanie ekosystemów wodnych, ich ochrona i rekultywacja, (Centralny Program Badań Podstawowych CPBP 04.10.08), Wyd. SGGW-AR[8][9],
  • 1990 – Zdzisław Kajak, Limnology of Two Lowland Impoundments, Central Poland, Polish Scientific Publishers[9],
  • 1994 – Zdzisław Kajak, Hydrobiologia: ekosystemy wód śródlądowych, Dział Wydawnictw Filii UW[9],
  • 2003 – Anna Hillbricht-Ilkowska, Zdzisław Kajak, Między osobnikiem a krajobrazem, czyli 50 lat badań hydrobiologicznych w Instytucie Ekologii PAN (1952–2002), Wyd. Instytutu Rybactwa Śródlądowego[9].

OdznaczeniaEdytuj

  • Złoty Krzyż Zasługi;
  • Nagroda Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego;
  • Nagrody Polskiej Akademii Nauk (wielokrotnie).

UwagiEdytuj

  1. Instytut Ekologii PAN został przekształcony w Centrum Badań Ekologicznych PAN, a od roku 2002 działa jako Polska Akademia Nauk Centrum Badań Ekologicznych w Dziekanowie Leśnym.
  2. Uniwersytet w Białymstoku utworzono przez przekształcenie Białostockiej Filii Uniwersytetu Warszawskiego.

PrzypisyEdytuj

  1. Magdalena Bajer: Rody uczone > Wincenty Lesław Wiśniewski (pol.). [dostęp 2013-05-10].
  2. Centrum Badań Ekologicznych PAN (pol.). W: bazie danych Instytucje naukowe OPI [on-line]. nauka-polska.pl. [dostęp 2013-05-10].
  3. a b c d e f g h i j Paweł Prus: Wspomnienie o Profesorze Zdzisławie Kajaku (pol.). W: Strona internetowa PTH [on-line]. [dostęp 2013-05-09].
  4. Paweł Prus: Zdzisław Kajak 1929–2002. W: Notatki historyczne [Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego 72, 2009, s. 48–50] [on-line]. mazowsze.hist.pl. [dostęp 2013-05-09].
  5. a b c d e f g Zdzisław Kajak w bazie „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI).
  6. The International Society of Limnology (ang.). W: Strona internrtowa stowarzyszenia; Limnology - Study of Inland Waters. promotes and communicates new and emerging knowledge among limnologists [on-line]. www.limnology.org. [dostęp 2016-03-20].
  7. Hydrobiologia – limnologia : ekosystemy wód śródlądowych / Zdzisław Kajak (pol.). W: Katalog Biblioteki Politechniki Poznańskiej [on-line]. [dostęp 2013-05-10].
  8. a b c d e f g h i j Kajak, Zdzisław (ang.). W: WorldCat Identities [on-line]. [dostęp 2013-05-09].
  9. a b c d e f g h i j k l inauthor: Zdzisław Kajak. books.google.pl. [dostęp 2013-05-10].
  10. Oni tu pracowali > Krzysztof Dusoge (1938–1998) (pol.). W: Strona internetowa PTH. Stacja Hydrobiologiczna w Mikołajkach [on-line]. [dostęp 2016-10-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-17)].
  11. Sylwetka prof.dr hab. Anny Hillbricht-Ilkowskiej (pol.). W: Strona internetowa PTH, Oddział w Warszawie [on-line]. [dostęp 2013-05-10].
  12. 100-lecie urodzin Prof. Józefa Prończuka (pol.). W: Strona internetowa SGGW [on-line]. 2011-06-23. [dostęp 2013-05-10].