Otwórz menu główne

Ze’ew Żabotyński

żydowski lider syjonistyczny, dziennikarz i pisarz

Ze’ew Żabotyński i, imię rosyjskie Władimir (alternatywny zapis nazwiska: Jabotinsky, Zhabotinski, heb. זאב ז'בוטינסקי, ros. Зеэв/Владимир Евгеньевич Жаботинский; ur. 18 października 1880 w Odessie, zm. 4 sierpnia 1940 w Nowym Jorku) – żydowski lider syjonistyczny, dziennikarz i pisarz, założyciel Legionu Żydowskiego walczącego w czasie I wojny światowej.

Ze’ew Żabotyński
Władimir Żabotyński

זאב ז'בוטינסקי
Зеэв (Владимир Евгеньевич)
Жаботинский
Ilustracja
Ze’ew Żabotyński (po 1935)
Data i miejsce urodzenia 18 października 1880
Odessa
Data i miejsce śmierci 4 sierpnia 1940
Nowy Jork
Miejsce spoczynku Wzgórze Herzla w Jerozolimie
Ze’ew Żabotyński w mundurze Legionu Żydowskiego
Włodzimierz Żabotyński na spotkaniu przywódców Betaru w Warszawie (w pierwszym rzędzie pierwszy z prawej). Pierwszy z lewej Menachem Begin

W latach 30. ostrzegał Żydów przed agresją ze strony Niemców.

ŻyciorysEdytuj

DzieciństwoEdytuj

Urodził się w Odessie. Jego ojciec był zamożnym właścicielem firmy spedycyjnej, ale zmarł przed pierwszymi urodzinami syna. Spowodowało to znaczne obniżenie stopy życiowej rodziny, a matka zmuszona była otworzyć sklep z materiałami piśmiennymi i przeniosła się z synem na jego zaplecze. Choć żyli skromnie, to matka zadbała o wykształcenie syna.

WykształcenieEdytuj

Mimo wprowadzonego w rosyjskich szkołach i na rosyjskich uczelniach numerus clasus, Żabotyński dostał się po kilku nieudanych próbach do elitarnego Gimnazjum Richelieu. Już jako uczeń wykazywał się zdolnościami dziennikarskimi; w wieku 16 lat opublikował pierwsze artykuły w gazetach odeskich. Po maturze, w 1898 roku, Żabotyński został wysłany jako korespondent „Odiesskogo Listka” do Berna w Szwajcarii, a później do Włoch. Pisał pod pseudonimem Altalena. Podczas pobytu we Włoszech podjął studia prawnicze na jednym z uniwersytetów w Rzymie. W 1901 roku Żabotyński wrócił do Odessy, gdzie zaczął pisywać felietony i recenzje dla liberalnych „Odiesskich Nowosti”. W Rosji został przyjęty do palestry adwokackiej.

SyjonizmEdytuj

Osobny artykuł: Syjonizm.

W roku 1903 w czasie Wielkiego Tygodnia w okolicach Kiszyniowa (obecnie Mołdawia) odnaleziono zwłoki chłopca. Lokalna gazeta wyraziła pogląd, że dziecko zostało zamordowane przez Żydów. Reakcją na publikację był pogrom, który zaczął się 6 kwietnia podczas prawosławnych świąt Wielkanocy. Podczas zamieszek zginęło kilkudziesięciu Żydów, a prawie stu zostało rannych. Władze rosyjskie nie powstrzymały pogromu; dopiero po trzech dniach policja powstrzymała rozjuszony tłum.

Antysemickie wydarzenia w Kiszyniowie wstrząsnęły 22-letnim Żabotyńskim, który postanowił wstąpić do organizacji syjonistycznej, gdzie zyskał uznanie jako utalentowany mówca oraz przywódca młodzieżowy. Żabotyński uczestniczył w organizowaniu oddziałów samoobrony żydowskiej, która miała chronić przed kolejnymi pogromami. W prasie wypowiadał się w obronie praw społeczności żydowskiej. Latem 1903 roku Żabotyński był delegatem na VI Światowy Kongres Syjonistyczny w Bazylei, zorganizowanego przez Theodora Herzla, który promował pomysł utworzenia żydowskiego państwa w Palestynie. Żabotyński doszedł wtedy do przekonania, że jest to jedyny sposób uchronienia ludności żydowskiej przed szerzącym się w całej Europie antysemityzmem. Po powrocie do Rosji Żabotyński zamieszkał w Petersburgu.

LegionyEdytuj

Podczas I wojny światowej przedstawiciele wielu narodów dążących do niepodległości próbowali utworzyć narodowe oddziały w armiach wielkich mocarstw (np. Legiony Piłsudskiego). Żabotyński podczas pobytu w Egipcie zaproponował wraz z brytyjskim oficerem pochodzenia żydowskiego, Josephem Trumpeldorem podobny pomysł władzom brytyjskim. Legion Żydowski miał walczyć u ich boku z Imperium osmańskim. W Egipcie znajdowało się wtedy wielu Żydów, którzy zostali wygnani z Palestyny przez tureckie wojska. Pierwszy oddział nazwany Zion Mule Corps został utworzony w latach 1915–1916 i pod dowództwem Trumpeldora wziął udział w bitwie o Gallipoli. Drugim oddziałem były ochotnicze bataliony Fizylierów Królewskich.

Kiedy oddział został rozwiązany, Żabotyński jako oficer pojechał do Londynu, gdzie promował ideę przeniesienia żydowskich oddziałów do walk w Palestynie. W sierpniu 1917 roku brytyjskie władze ogłosiły utworzenie regimentu żydowskiego, do którego wstępowali młodzi syjoniści z całej Europy. Żabotyński wraz z innymi legionistami został przerzucony w roku 1918 do Doliny Jordanu. Brał udział w walkach z wojskami tureckimi w pobliżu Jerozolimy. Żabotyński dowodził oddziałami podczas desantu przez rzekę Jordan, za co został odznaczony przez Brytyjczyków. Brytyjczycy starali się jednak ograniczyć działania żydowskich oddziałów na terenie Palestyny, aby nie spowodować konfliktu z Arabami. Do roku 1919 wojska żydowskie zostały w dużej części zdemobilizowane.

Syjonizm rewizjonistycznyEdytuj

Osobny artykuł: Syjonizm rewizjonistyczny.

Po wojnie Żabotyński został wybrany członkiem parlamentu założonego przez żydowskich osadników w Palestynie. W roku 1920 wybuchły wśród Arabów zamieszki skierowane przeciw Żydom. Aby się bronić, osadnicy utworzyli Haganę, do której Żabotyński przystąpił. Brał udział w potajemnym dostarczaniu broni dla jej oddziałów. W roku 1921 został wybrany do rady wykonawczej Organizacji Syjonistycznej (obecnie Światowa Organizacja Syjonistyczna). W roku 1923 na skutek konfliktu z jej przewodniczącym Chaimem Weizmanem Żabotyński ustąpił z tej funkcji.

W roku 1925 stał się założycielem jednej z partii związanej z nurtem syjonizmu rewizjonistycznego – Unii Syjonistów Rewizjonistów (heb. Ha-Cohar). Potem Żabotyński zorganizował młodzieżówkę tej partii, Bejtar (skrót od Liga Josepha Trumpeldora). Jego poglądy miały charakter prawicowy. Nowa partia wzięła za cel rozwój osadnictwa na obu brzegach Jordanu. Żabotyński sądził, że podstawą walki o niepodległość powinien być sojusz z Brytyjczykami. Jako ustrój, na którym miało wzorować się przyszłe państwo Izrael, preferował liberalną demokrację, wzorowaną na angielskiej. Chciał do niej włączyć również Arabów. Nie jest jasne, czy popierał czystki etniczne wśród arabskiej ludności, ale nie przeciwstawiał się takim poglądom w ruchu syjonistycznym. W odróżnieniu od polityków z partii pracy według Żabotyńskiego podstawą nowego społeczeństwa miała być klasa średnia. Dla Żabotyńskiego wzorem walki o niepodległość były polskie doświadczenia oraz osoba Józefa Piłsudskiego. Także duże wsparcie organizacja rewizjonistycznych syjonistów znalazła wśród polskich Żydów.

W roku 1929 Żabotyński wyjechał do Europy, aby wziąć udział w XVI Kongresie Syjonistycznym. Na skutek presji arabskiej społeczności Brytyjczycy odmówili mu wizy powrotnej do Palestyny. Partia polityczna założona przez Żabotyńskiego podzieliła się na trzy frakcje, z których ta kierowana przez Żabotyńskiego uważana była za umiarkowaną. Najbardziej znacząca była organizacja Irgun, założona przez Dawida Razi’ela, w której znajdowali się również tacy syjoniści jak Uri-Cewi Grinberg i Abba Achimeir. Opowiadali się oni za niezależnymi działaniami na terenie mandatu brytyjskiego w Palestynie i walką przeciwko żydowskim ruchom lewicowym, Brytyjczykom i Arabom (podczas gdy Żabotyński chciał współpracować z Brytyjczykami). Irgun został potem przekształcony w Herut i ostatecznie Likud. Lider Irgun oraz Bejtar Menachem Begin został potem premierem Izraela.

Ostrzeżenie przed HolocaustemEdytuj

 
Nekrolog Żabotyńskiego

W latach 30. największe poparcie ruch Żabotyńskiego miał w Polsce. W obliczu narastającego zagrożenia ze strony III Rzeszy w roku 1936 Żabotyński zaproponował swoisty plan ewakuacji do Palestyny Żydów zamieszkujących w ziemiach Rzeczypospolitej. Pomysł ten wzbudził kontrowersje wśród zainteresowanych, którzy stwierdzili, że jest on po myśli antysemitów. Plan zyskał pewną akceptację wśród kół rządowych, co wzbudziło dalsze spory.

W roku 1938 Żabotyński stwierdził, że polscy Żydzi „żyją na krawędzi wulkanu”. Ostrzegał przed nadciągającą, jego zdaniem, falą superpogromów, które będą miały miejsce w niedalekiej przyszłości w okupowanej przez Niemców Polsce. Żabotyński chciał przestrzec Żydów w Europie, aby emigrowali do Palestyny, tak szybko, jak to możliwe. Kasandryczne wizje Żabotyńskiego nie znalazły szerokiego odzewu, bo Żydzi nie sądzili, że Niemcy mogą zgładzić miliony ludzi.

W 1939 roku Żabotyńskiemu udało się namówić rząd II Rzeczypospolitej na zorganizowanie szkolenia wojskowego dla członków Nowej Organizacji Syjonistycznej, a także do udzielenia kredytu w wys. 212 tys. złotych na jej potrzeby. Ową pomoc Żabotyński traktował jako dług honorowy, będący do zwrotu po zdobyciu przez Palestynę niepodległości[1].

W drugiej połowie lat trzydziestych jego sekretarzem był Szemu’el Kac[2]

Kiedy niemieckie wojska ruszyły na podbój Europy, Żabotyński znalazł się w Stanach Zjednoczonych, gdzie zmarł na zawał serca w roku 1940. Młodzi Żydzi z założonej przez niego organizacji Bejtar stali się później członkami Żydowskiego Związku Wojskowego, który stawił opór podczas powstania w getcie warszawskim. W roku 1948 Irgun zorganizował potajemny transport broni do nowo utworzonego państwa Izrael, łamiąc tym samym rezolucję ONZ. Statek zakupiony przez Żydów do tego celu nosił nazwę Altalena (pseudonim Żabotyńskiego).

Po śmierci Żabotyńskiego, organizacja B’nai B’rith zażądała od rządu izraelskiego, ażeby ten zezwolił na sprowadzenie jego ciała do Erec Israel (Ziemi Izraela). Jednak prośba ta została odrzucona przez lewicowego premiera Dawida Ben Guriona, który 7 maja 1958 roku pisał do sędziego Josepha Lamma z Tel Awiwu, wiceprezesa B’nai B’rith, iż: „Izrael nie potrzebuje martwych Żydów, ale żyjących Żydów, nie widzę potrzeby mnożenia grobów w Izraelu.” W roku 1964 ciało Żabotyńskiego zostało jednak przeniesione na cmentarz na Wzgórzu Herzla w Jerozolimie. Zezwolił na to dopiero nowy premier, Lewi Eszkol.

Izraelska partia Herut (od lat siedemdziesiątych XX wieku tworząca, a w 1988 ostatecznie wchłonięta przez Likud), jak również Ruch Herut oraz młodzieżówka Herut, odwoływały się do tradycji Żabotyńskiego. 23 marca 2005 roku Kneset uczcił jego pamięć specjalną uchwałą.

KontrowersjeEdytuj

Twórca włoskiego faszyzmu Benito Mussolini miał powiedzieć m.in.: Aby syjonizm mógł odnieść sukces, potrzeba żydowskiego państwa, z żydowską flagą i z żydowskim językiem. Osobą, która to rozumie, jest wasz faszysta Żabotyński[3].

Kontrowersje dotyczyły również organizacji tworzonych przez Żabotyńskiego:

Faszystowski mainstream nie ominął również Żydów: z syjonistycznego pnia wyrosła w okresie międzywojennym, działająca w Polsce i w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, jak również w Palestynie, rozłamowa Nowa Organizacja Syjonistyczna, zwana potocznie Syjonistami-Rewizjonistami, na której czele stał Władimir Ze’ew Żabotyński (1880-1940); umundurowani w koszule koloru piaskowego członkowie jej oddziałów szturmowych Bejtar, witali swego wodza „rzymskim pozdrowieniem”, tzn. salutując mu wyciągniętą przed siebie ręką; „syjoniści-rewizjoniści” mieli doskonałe stosunki z faszystami włoskimi, a nawet, pomimo antysemityzmu hitlerowców, z nazistami, i byli przez nich szkoleni w niemieckich obozach treningowych[4].

PublikacjeEdytuj

KsiążkiEdytuj

  • Turkey and the War. London, T.F. Unwin, Ltd. 1917
  • Sampson the Nazarite. London: M. Secker, 1930
  • The War and The Jew. New York, The Dial Press 1942
  • The Story of the Jewish Legion. New York, B. Ackerman, incorporated 1945
  • The Battle for Jerusalem. Vladimir Jabotinsky, John Henry Patterson, Josiah Wedgwood, Pierre Van Paassen explain why a Jewish army is indispensiple for the survival of a Jewish nation and preservation of world civilization. American Friends of a Jewish Palestine, New York, The Friends, 1941

Teksty ŻabotyńskiegoEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Znak.
  2. Dennis Hevesi: Shmuel Katz, an opponent of Begin's peace effort, dies at 93 (ang.). nytimes.com, 14 maja 2008. [dostęp 2017-11-07].
  3. MOST.org.pl / ECO.pl / EKO.ORG.PL – serwer organizacji pozarządowych
  4. Jacek Bartyzel. Faszyzm, [w:] Encyklopedia Białych Plam.

BibliografiaEdytuj

  • Lone Wolf: a Biography of Vladimir (Ze’ev) Jabotinsky. by Shmuel Katz; New York: Barricade Books, [c1996] (Katz był uczniem Żabotyńskiego)
  • The Vladimir Jabotinsky Story. by Joseph B Schechtman; New York, T. Yoseloff [c. 1956-1961]
  • Ja’akow Szawit: Jabotinsky and the Revisionist Movement, 1925-1948 London, England; Totawa, N.J.:F. Cass, [1988]
  • Charles King: Odessa. Geniusz i śmierć w mieście snów, przeł. Hanna Pustuła-Lewicka, Wołowiec, Wydawnictwo Czarne, 2016 ​ISBN 978-83-8049-3

Linki zewnętrzneEdytuj