Ziemia Franciszka Józefa

arktyczny archipelag na Morzu Barentsa

Ziemia Franciszka Józefa (ros. Земля Франца-Иосифа, niem. Franz-Joseph-Land) – rosyjski arktyczny archipelag w północno-zachodniej części Morza Barentsa. Administracyjnie należy do obwodu archangielskiego.

Ziemia Franciszka Józefa
Ilustracja
Zdjęcie satelitarne wykonane w sierpniu 2011 roku
Kontynent

Europa

Państwo

 Rosja

Obwód

 archangielski

Akwen

Ocean Arktyczny, Morze Barentsa

Wyspy

Ziemia Jerzego, Ziemia Wilczka, Wyspa Grahama Bella, Ziemia Aleksandry, Wyspa Halla

Liczba wysp

192

Powierzchnia

16 134 km²

Mapa
Położenie na mapie
Położenie na mapie obwodu archangielskiego
Mapa konturowa obwodu archangielskiego, blisko górnej krawiędzi znajduje się punkt z opisem „Ziemia Franciszka Józefa”
Położenie na mapie Rosji
Mapa konturowa Rosji, blisko górnej krawiędzi nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Ziemia Franciszka Józefa”
Ziemia80°34′N 54°47′E/80,566667 54,783333

HistoriaEdytuj

Archipelag został odkryty 30 sierpnia 1873 roku przez austro-węgierską ekspedycję naukową Juliusa von Payera i Karla Weyprechta na statku „Admiral Tegetthoff”[1]. Ekspedycja ta była poprzedzona badaniami naukowymi Piotra Kropotkina, który w referacie z 1871 roku zawarł teoretyczne dowody na istnienie nieznanego archipelagu[2]. Otrzymał on imię cesarza Austrii i króla Węgier Franciszka Józefa I. W roku 1895/1896 zimował tu Fridtjof Nansen, a następnie inni badacze. Po wybuchu I wojny światowej Rosja zajęła formalnie cały archipelag, który otrzymał wówczas nazwę Ziemi Fridtjofa Nansena. W 1927 r. założono tu pierwszą radziecką stację meteorologiczną. W 1930 r. przemianowano archipelag na Ziemię Łomonosowa – na cześć XVIII-wiecznego rosyjskiego uczonego Michaiła Łomonosowa. W 1931 r. polarna wyprawa radziecka badała archipelag przy pomocy lodołamacza „Małygin”[3].

Na Ziemi Aleksandry wchodzącej w skład archipelagu znaleziono w 2016 roku pozostałości niemieckiej stacji meteorologicznej „Schatzgräber” (pol. „Poszukiwacz Skarbów”) z czasów II wojny światowej. Stacja działała od września 1943 roku do lipca 1944 roku na obszarze współcześnie stanowiącym park narodowy „Rosyjska Arktyka”. Jej szczątki odkryte zostały przez pracowników parku narodowego podczas prac badawczych[4][5].

GeografiaEdytuj

Archipelag nie ma stałych mieszkańców. Czasowo przebywają na nim naukowcy, wojskowi i pracownicy straży granicznej.

W skład archipelagu wchodzą 192 wyspy[6], których łączna powierzchnia wynosi 16 134 km². Wśród nich osiem wysp ma powierzchnię ponad 500 km²[7]:

Ponadto archipelag zawiera 18 średniej wielkości wysp (m.in. Wyspa Hoockera) i 135 mniejszych, wśród nich Wyspę Wilczka (ros. Остров Вильчека, nie mylić z Ziemią Wilczka), która była pierwszą z wysp archipelagu, na której postawili stopy uczestnicy odkrywczej ekspedycji austro-węgierskiej 1 listopada 1873 r.

 
Ziemia Franciszka Józefa
 
Położenie Ziemi Franciszka Józefa

Wyspy archipelagu Ziemi Franciszka Józefa pokryte są niskimi pasmami górskimi zbudowanymi głównie ze skał bazaltowych. Większą część powierzchni wysp zajmują pokrywy lodowe. Granica wiecznego śniegu przebiega stosunkowo nisko, bo na wysokości 100–300 m n.p.m. Najwyższy punkt wysp sięga 620 m n.p.m. (na wyspie Wiener Neustadt (ros. остров Винер-Нёйштадт).

Klimat polarny morski. Średnia roczna temperatura waha się w granicach od –12.8 °C do –17.9 °C. Średnie zimowe temperatury spadają poniżej –30 °C, sięgając –46 °C. Pionierska wyprawa Payera i Weyprechta w dniu 14 marca 1872 r. zanotowała nawet –51 °C[8]. Maksymalne temperatury latem nie przekraczają +3 °C[3]. Szatę roślinną na obszarach nie zajętych przez lodowce tworzy bardzo skąpa tundra, w której występuje jednak ok. 250 gatunków roślin. Przeważają porosty i mchy. Roślin nasiennych jest tu ok. 40 gatunków, w tym m.in.: jaskry, skalnice, głodki, rogownice, mak polarny i wierzba polarna. W Faunie wysp występuje 10 gatunków ssaków, w tym niedźwiedź polarny, lis polarny i płetwonogie oraz ok. 30 gatunków ptaków, m.in. alka zwyczajna[9].

Geologicznie wyspy te leżą na szelfie kontynentalnym Europy i stanowią część kontynentu. Zatem Ziemia Franciszka Józefa jest częścią Europy, a na Wyspie Rudolfa znajduje się najdalej na północ (81°54′N) wysunięty punkt Europy.

PrzypisyEdytuj

  1. Mileska 1973 ↓.
  2. Włodzimierz Rydzewski, Kropotkin, Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, Warszawa 1979, s. 36.
  3. a b Ignac Horvat (streściła M. Dyląg): Odkrycie Ziemi Łomonosowa, w: „Poznaj Świat” nr 4/1948, s. 105-106
  4. Wyposażenie nazistowskiej bazy z okolic bieguna północnego zostało przewiezione do Archangielska, Onet.pl, 25 października 2016 [dostęp 2016-10-26] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-26] (pol.).
  5. Fiona Macdonald: Russian Scientists Say They've Discovered a Secret Nazi Base in The Arctic. W: ScienceAlert [on-line]. 3.11.2016. [dostęp 2021-05-18].
  6. National Geographic Polska, 5/2016, str. 98-120.
  7. Islands of Russian Federation (ang.). Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych, 1998-02-03. [dostęp 2013-11-30].
  8. Krasnovský 2013 ↓.
  9. Berg Lew Siemionowicz: Przyroda ZSRR. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1962, s. 418.

BibliografiaEdytuj

  • Branislav Krasnovský. Rakúsko-uhorská polárna expedícia. „Historická revue”. R. XXIV, s. 42-49, 9/ 2013. ISSN 1335-6550. OCLC 31921869 (słow.). 
  • Maria Irena Mileska. Odkrycie Ziemi Franciszka Józefa. „Poznaj Świat”. R. XXI, nr 9 (250). 9, s. 32-36, wrzesień 1973.