Ziemia dobrzyńska

region historyczny w północno-centralnej Polsce

Ziemia dobrzyńska (łac. Terra Dobrinensis) – region historyczny i geograficzny, niegdyś jednostka terytorialna w dawnej Polsce.

Ziemia Dobrzyńska
Terra Dobrinensis
Herb
Herb
Położenie ziemi dobrzyńskiej
Państwa

 Polska

Stolica

Dobrzyń nad Wisłą

Ważniejsze miejscowości

Lipno, Rypin

PołożenieEdytuj

Obecnie obejmuje tereny dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego, na północny wschód od Włocławka, między rzeką Wisłą, Drwęcą, Rypienicą, Pisiakiem, Pissą, Brynicą i Skrwą[1]. Pod względem geograficznym jest odrębnym regionem, zajmowanym w większości przez Pojezierze Dobrzyńskie.

HistoriaEdytuj

 
Papież Klemens VI w sprawie zwrotu Polsce ziemi kujawskiej i dobrzyńskiej przez zakon krzyżacki (dokument z 1342 roku)
 
Władysław Opolczyk zastawia ziemię dobrzyńską zakonowi krzyżackiemu (1392 r., Archiwum Główne Akt Dawnych)

We wczesnym średniowieczu należała do Mazowsza. Konrad Mazowiecki w 1222 roku nadał Dobrzyń nad Wisłą i jego okolice zakonowi Rycerzy Chrystusowych (Braci Dobrzyńskich), a w 1228 roku nadał im w całości kasztelanię dobrzyńską. Natomiast w 1226 roku zostali sprowadzeni Krzyżacy, którzy w dwa lata później otrzymali ziemię chełmińską. Gdy Bracia Dobrzyńscy połączyli się z Krzyżakami, Konrad nalegał na zwrot kasztelanii dobrzyńskiej. W 1235 odzyskał ją, ale musiał się zrzec ziemi chełmińskiej na rzecz Krzyżaków. Ziemią dobrzyńską władali potem potomkowie Konrada.

W 1329 roku Krzyżacy najechali na Polskę i zajęli ziemię dobrzyńską; później zdobyli także Kujawy (1332). W 1339 roku sąd papieski nakazał Zakonowi zwrot ziemi dobrzyńskiej Polsce. W 1343 roku król Kazimierz Wielki zawarł z Zakonem krzyżackim pokój w Kaliszu w wyniku czego ziemia dobrzyńska wróciła do Polski.

Obszarem tym zarządzał z grodu w Bobrownikach piastowski książę Władysław Garbaty, który zmarł w 1351 lub 1352 r. Wtedy ziemia dobrzyńska trafiła pod bezpośrednie władanie Króla Polskiego, którym był wtedy Kazimierz III Wielki[2][3].

W 1379 roku ziemię dobrzyńską otrzymał od króla Ludwika Węgierskiego w lenno książę Władysław Opolczyk. W maju 1391 roku Władysław Opolczyk zastawił zamek w Złotorii i pięć pobliskich wsi Zakonowi Krzyżackiemu. Spotkało się to z reakcją króla Władysława Jagiełły, który wysłał wojska pod dowództwem rycerza Krystyna z Ostrowa, aby zajęły ziemię dobrzyńską. Wojska polskie zajęły całą ziemię dobrzyńską, jednak część rycerstwa Opolczyka pod dowództwem Iwana z Rudomina stawiło opór królewskim wojskom, zamykając się w zamku w Bobrownikach. Wojska królewskie oblegały zamek jednak musiały wkrótce odstąpić, ponieważ na odsiecz Opolczykowi przybyło wojsko krzyżackie. W maju 1392 roku Władysław Opolczyk zastawił całą ziemię dobrzyńską krzyżakom za 50 tysięcy florenów węgierskich[4]. W 1404 podpisano pokój w Raciążku, dzięki któremu ziemia dobrzyńska została w 1405 roku wykupiona przez Polskę za 50 tys. florenów węgierskich.

16 sierpnia 1409 po wypowiedzeniu wojny Polsce wojska krzyżackie rozpoczęły działania wojenne, w trakcie których opanowały Dobrzyń, Rypin, Lipno, Bobrowniki, a 2 września Krzyżacy po 8 dniowym oblężeniu zdobyli zamek w Złotorii wycinając przy tym polską załogę przy dźwiękach muzyki[5]. Wójtem krzyżackim został Boemund Brendel. 28 października 1409 Ulryk von Jungingen nadał w Bobrownikach dla Ziemi dobrzyńskiej przywilej prawa chełmińskiego[6]. Po bitwie pod Grunwaldem ziemia dobrzyńska wróciła latem 1410 roku pod kontrolę Polski, co potwierdził w 1411 roku I pokój toruński.

W 1413 najazd wojsk krzyżackich dotknął również ziemię dobrzyńską, przy czym był na tyle poważny, że tamtejszy starosta Zbigniew z Brzezia musiał w celu jego odparcia zaciągnąć zaciężnych[6].

I RzeczpospolitaEdytuj

W czasach I Rzeczypospolitej ziemia dobrzyńska stała się częścią województwa inowrocławskiego, dzieląc się na 3 powiaty:

  • Powiat dobrzyński
  • Powiat rypiński
  • Powiat lipnowski

W Lipnie odbywały się sejmiki, podczas których wybierano dwóch posłów na sejm, deputata na trybunał i do komisji radomskiej. Kasztelanowie dobrzyński, rypiński i słoński byli senatorami mniejszymi. Starostwo bobrownickie było starostwem grodowym, a dobrzyńskie, lipnowskie, rypińskie były starostwami niegrodowymi.

MiastaEdytuj

Lp. Miasto Populacja Powierzchnia
1.   Rypin 15 999 10,96 km²
2.   Lipno 14 283 10,99 km²
3.   Golub-Dobrzyń[a] 12 412 7,50 km²
4.   Skępe 3509 7,48 km²
5.   Dobrzyń nad Wisłą 2117 5,45 km²
6.   Górzno 1382 3,48 km²

Miasta zdegradowaneEdytuj

Do miast ziemi dobrzyńskiej (które jednak z różnych przyczyn utraciły status miasta) należą również[7]:

Lp. Dawne miasto Populacja Prawa miejskie Degradacja
1.   Kikół 2241 1745 r. 1869 r.
2.   Bobrowniki 1151 1403 r. 1869 r.
3. Radziki 663 1784 r. przed 1825 r.
4. Księte 313 przed 1356 r. przed 1400 r.

KulturaEdytuj

W Szafarni w ziemi dobrzyńskiej, należącej wówczas do Juliusza Dziewanowskiego, w czasie wakacji, przypadających na lata 1824–1825, przebywał Fryderyk Chopin[8]. W Fabiankach na ziemi dobrzyńskiej urodził się Jerzy Pietrkiewicz, poeta i pisarz emigracyjny[9].

Obecnie na obszarze tej ziemi działają m.in. Stowarzyszenie Gmin Ziemi Dobrzyńskiej w Dobrzyniu nad Wisłą i Dobrzyńskie Towarzystwo Naukowe w Rypinie. W dorobku historiograficznym tej ziemi znajdują się m.in. serie wydawnicze: „Zeszyty Historyczne Dobrzyńskiego Oddziału WTN w Rypinie”[10] oraz wydawany przez Dobrzyńskie Towarzystwo Naukowe „Rocznik Dobrzyński”[11][12] (obie serie redagowane w latach 1989–2021 przez prof. Mirosława Krajewskiego)[13].

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Prawobrzeżna część miasta leży w ziemi chełmińskiej.

PrzypisyEdytuj

  1. Mirosław Krajewski, O właściwą pisownię nazwy własnej „Ziemia Dobrzyńska” na tle jej odrębności i trwałości historycznej oraz kulturowej, „Rocznik Dobrzyński”, t. 1, 2017, s. 12 [dostęp 2017-12-21].
  2. Strona Gminy Bobrowniki nad Wisłą – Bobrowniki – historia zamku, z którego władano ziemią dobrzyńską, ugbobrowniki.pl [dostęp 2022-09-13].
  3. Władysław Garbaty (Garbacz) – POCZET.COM, www.poczet.com [dostęp 2022-09-13].
  4. Stefan Kuczyński: Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411. Warszawa: MON, 1955, s. 81.
  5. Ulrich von Jungingen, wielki mistrz Krzyżaków. Dlaczego poniósł klęskę w bitwie pod Grunwaldem?, wyborcza.pl [dostęp 2018-01-24] (pol.).
  6. a b Sobiesław Szybkowski, Krzyżacy i ich dobrzyńscy poplecznicy w latach 1405–1413. Z badań nad polsko-pruskimi związkami transgranicznymi na początku XV wieku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” [dostęp 2019-02-07] (ang.).
  7. M. Krajewski, Ziemia dobrzyńska, Kalendarium (966-2000), Włocławek 2011, passim.
  8. M. Krajewski, Dobrzyńskie listy Fryderyka Chopina. Fryderyk Chopin na Mazowszu Płockim, ziemi dobrzyńskiej i Pomorzu (1824-1827), Rypin 2010.
  9. M. Krajewski, Koryfeusz Dobrej Ziemi, DTN, Rypin 2008, ISBN 978-83-88701-36-8.
  10. „Zeszyty Historyczne Dobrzyńskiego Oddziału WTN w Rypinie”, t. 1-10 (1989-2006), red. Mirosław Krajewski.
  11. „Rocznik Dobrzyński”, t. 1-12 (2008-2019), Dobrzyńskie Towarzystwo Naukowe, red. Mirosław Krajewski.
  12. http://dtnrypin.pl/images/Spis_zawartosci_oraz_album_autorow_RD_1-15_pdf.pdf [dostęp; 4 X 2022].
  13. [Spis zawartości „Rocznika Dobrzyńskiego”, t. 1-13:2008-2020] [dostęp 2021-04-04].

BibliografiaEdytuj

  • Mirosław Krajewski, Dobrzyńskie listy Fryderyka F. Chopina. Fryderyk Chopin na Mazowszu Płockim, ziemi dobrzyńskiej i Pomorzu (1824-1827), Rypin: Wszechnica Edukacyjna i Wydawnicza „Verbum”, 2010, ISBN 978-83-88701-40-5, OCLC 833578899.
  • Mirosław Krajewski, Dobrzyński słownik biograficzny. Ludzie europejskiego regionu, Włocławek: Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna, 2002, ISBN 83-88500-35-X, OCLC 830466018.
  • Mirosław Krajewski, Ziemia dobrzyńska. Kalendarium (1965-2000), Tożsamość europejskiego regionu, Włocławek: Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna, 2011, ISBN 978-83-61609-19-3, OCLC 804175686.
  • Wartości kulturowe ziemi dobrzyńskiej, red. Mirosław Krajewski, Dobrzyń nad Wisłą 2011, ISBN 978-83-63043-00-1.

Linki zewnętrzneEdytuj