Znak (miesięcznik)

polskie czasopismo o tematyce społeczno-kulturalnej (Kraków; 1946–)

Znak – miesięcznik wydawany w Krakowie przez Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”. Pierwszy numer czasopisma ukazał się w 1946 roku z inicjatywy Jerzego Radkowskiego.

Znak
Częstotliwość miesięcznik
Państwo  Polska
Adres ul. Kościuszki 37

30-105 Kraków

Wydawca Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”
Rodzaj czasopisma społeczno-kulturalne
Pierwszy numer 1946
Redaktor naczelny Dominika Kozłowska
Średni nakład 1600 egz.
Liczba stron 120
ISSN 0044-488X
Strona internetowa

Problematyka podejmowana na łamach pisma obejmuje zagadnienia społeczno-kulturalne, religijne i filozoficzne. Obszerną część czasopisma zajmują recenzje nowości wydawniczych, fragmenty prozy i cykle felietonów. Obecnie każdy numer pisma zawiera stałe działy: Temat miesiąca, Społeczeństwo-Świat, Idee, Ludzie – Książki – Zdarzenia.

HistoriaEdytuj

Miesięcznik „Znak” został założony w 1946 r. w Krakowie przez grupę intelektualistów katolickich skupionych wokół ówczesnego Tygodnika Powszechnego. W odróżnieniu od „Tygodnika”, „Znak” zachowywał formalną niezależność od Kościoła[1]. Tytuł nowego miesięcznika zaczerpnięto od słów: „In hoc signo vinces” („W tym znaku zwyciężysz”), a twórcy pragnęli wzorować się na czasopismach reprezentujących personalizm chrześcijański: zarówno na przedwojennym kwartalniku „Verbum”, jak i na francuskim „Esprit”.

Pierwszy redaktor naczelny, Jerzy Radkowski, nie pełnił długo tej funkcji. Pod kierunkiem kolejnych: Hanny Malewskiej i Stanisława Stommy, zarysowała się linia programowa miesięcznika, żartobliwie określana jako: „tomizm, atomizm i stommizm”[2], a więc: propagowanie filozofii tomistycznej w Polsce, reagowanie na wydarzenia nowej epoki (takie, jak atak na Hiroszimę), a także prowadzenie katolickiej polityki kulturalnej w PRL.

W tym czasie w miesięczniku publikowali m.in.: Jerzy Turowicz (W stronę uspołecznienia), ks. Konstanty Michalski (Dokąd idziemy), Stefan Świeżawski (Dlaczego tomizm?), o. Innocenty Bocheński (ABC tomizmu). Zamieszczano także teksty zachodnich myślicieli, w tym J. Maritaina, E. Gilsona, T. Mertona.

W 1953 r., po odmowie przez redakcję „Tygodnika Powszechnego” opublikowania nekrologu Józefa Stalina, zamknięto zarówno „Tygodnik”, jak i miesięcznik „Znak”. Przerwa w wydawaniu pisma obejmowała lata 1953–1956. Po wznowieniu działalności nowym redaktorem naczelnym został Jacek Woźniakowski, który pełni tę funkcję do 1960 r. W 1959 roku powstał Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK, który przejął wydawanie „Znaku” i „Tygodnika”.

W 1960 r. funkcję redaktora naczelnego ponownie pełniła Hanna Malewska, a w tym czasie z miesięcznikiem związali się m.in. Halina Bortnowska i Władysław Stróżewski. Środowisko „Znaku” było szczególnie zaangażowane w debaty dotyczące Vaticanum II, m.in. tłumaczono i opatrywano obszernym komentarzem soborowe dokumenty. Jednocześnie powstawały liczne teksty z zakresu szerokiej kultury: w „Znaku” po raz pierwszy ogłoszono nieznane listy Norwida, zajęto się analizą współczesnej francuskiej powieści eksperymentalnej[3]. W 1966 r. na łamach czasopisma debiutował ks. Józef Tischner. Publikowano także. często pierwsze w Polsce, tłumaczenia zachodnich intelektualistów, m.in. Martina Heideggera (Co to jest metafizyka?, 1965), Paula Ricœura, Mircei Eliadego, Martina Bubera, Josepha Ratzingera, Hansa Künga, Yvesa Congara OP[4].

Przez cztery lata (1973-1977) rolę redaktora naczelnego pełnił Bohdan Cywiński, który po wzięciu udziału w głodówce w kościele św. Marcina w Warszawie zrezygnował z funkcji ze względu na obawy, że represje władzy mogą dotknąć całe wydawnictwo. Jego następcą został Stefan Wilkanowicz, prezes krakowskiego KIK-u. W 1978 r. ukazał się numer poświęcony w całości wybranemu właśnie na papieża Janowi Pawłowi II, przypominający teksty publikowane przez Karola Wojtyłę w miesięczniku.

Lata 70. i 80. to czas działalności opozycyjnej twórców „Znaku”, jak i walki z obowiązującą cenzurą. Po wprowadzeniu stanu wojennego władze zawiesiły swą zgodę na dalsze wydawanie „Znaku” do marca 1982 r. Na przełomie 1987 i 1988 r. miesięcznik opublikował ankietę „Czym jest polskość?”, w tym tekst Polak rozłamany Donalda Tuska, z którego cytat „Polskość to nienormalność” stał się później przedmiotem krytyki jego oponentów politycznych[5].

W 1994 r. redaktorem naczelnym został Jarosław Gowin, koncentrując miesięcznik na numerach tematycznych, które nazywano „niezbędnikiem polskiego inteligenta”[6]. Powstały m.in. monografie wyznań chrześcijańskich (Co to jest prawosławie?, Co to jest protestantyzm?) oraz numery podejmujące tematykę rozliczenia z epoką PRL (Intelektualiści a komunizm, Demokracja po komunizmie). W 2017 r. Jarosław Gowin został usunięty ze składu Zespołu „Znaku” w odpowiedzi na „działania obozu rządzącego, wspierane przez wicepremiera i ministra (...), zmierzające do pozbawienia niezależności władzy sądowniczej, stojące w sprzeczności z imponderabiliami, którym środowisko »Znaku«  było i pozostaje wierne”[7]. Oświadczenie spotkało się z szerokim rozgłosem medialnym, m.in. nawiązał do niego serial satyryczny "Ucho Prezesa"[8].

W 2005 r. „Znak” został udostępniony w wersji internetowej za pośrednictwem CEEOL. W tym samym roku redaktorem naczelnym pisma został Michał Bardel. W 2006 roku zebrano kilkadziesiąt najważniejszych artykułów, które ukazały się w miesięczniku „Znak” od początku jego istnienia i wydano w formie książki Ku jedności świata.

Od 2010 roku wszystkie numery „Znaku” są dostępne w formie cyfrowej. Numery archiwalne znajdują się na stronie miesięcznika[9]. W tym samym roku redaktor naczelną miesięcznika została Dominika Kozłowska, która w 2017 r. otrzymała Nagrodę Specjalną im. Dariusza Fikusa za „odświeżenie i wzbogacenie formuły pisma, nawiązanie do najlepszych jego tradycji z jednoczesnym otwarciem na młodych autorów i odważne podejście do poruszanych tematów”[10]. W latach 2012-2017 miesięcznik otrzymał łącznie trzy nominacje GrandFront za okładki prasowe, uzyskując w 2017 r. nagrodę za numer Islamofobie (2/2017)[11].

W ostatnich latach „Znak” podejmował nowe tematy społeczne związane m.in. z feminizmem katolickim, stosunkiem Kościoła do osób LGBT czy podziałami klasowymi w Polsce. Powstają numery miesięcznika poświęcone w całości współczesnym intelektualistom (opublikowano numery o Kołakowskim, Baumanie, Houellebecqu i in.), refleksji nad formą życia (Dusza w lepszej formie, Ćwiczenia z uważności), popularyzacji nauki (Geny. Projektowanie czy loteria?, Jak pięknie różnią się nasze mózgi).

Redaktorzy naczelniEdytuj

 
Hanna Malewska
 
Stefan Wilkanowicz

Redaktorami naczelnymi „Znaku” byli:

Autorzy „Znaku”Edytuj

Wśród osób ogłaszających teksty na łamach miesięcznika byli m.in.:

WartościEdytuj

Swój związek z katolicyzmem „Znak” rozumie przede wszystkim jako powszechność w misji przedstawiania najważniejszych prądów społecznych i kulturalnych. Jak zauważyła Halina Bortnowska: „Chodzi o to, że służbą pisma, a więc naszym psim obowiązkiem jest niezmordowane odkrywanie i udostępnianie, dawanie czytelnikom do refleksji tekstów, przez które (najczęściej we wzajemnym zestawieniu) odsłania się jakiś fragment prawdy, zawierający w sobie nie tylko znak czasu, lecz i łaskę, kairos, wezwanie człowieka do przybliżania Królestwa. Ale to wszystko tylko implicite, najczęściej anonimowo, bez wzywania Imienia. Bo tak zwyczajnie biorąc, artykuły, które należy drukować w Znaku, to nic innego jak dobre teksty, ciekawe, ważne”[12].

Jerzy Turowicz pisał o miesięczniku, że „stara się on przedstawić, omówić i ocenić wszystkie wybitniejsze zjawiska i prądy kultury współczesnej bez względu na ich zabarwienie ideowe”[13]. Nawiązaniem do tak rozumianej tradycji jest aktualne hasło czasopisma: „Inspirujemy. Prowokujemy. Dyskutujemy”, przedstawiające gotowość do debaty, poszerzania światopoglądowego horyzontu o inne perspektywy, wspierania idei demokratycznych.

RecepcjaEdytuj

Od czasu rozpoczęcia działalności w 1946 r. miesięcznik podejmował na łamach tematy, które spotkały się z szerokim odbiorem, prowokując tym samym do podjęcia debaty przez znanych przedstawicieli życia duchowego, kulturalnego i społecznego w Polsce.

Maksymalne i minimalne tendencje społeczne katolików (1946)Edytuj

Artykuł Stanisława Stommy Maksymalne i minimalne tendencje społeczne katolików przedstawiał w sytuacji nowego ustroju postulat wycofania się katolików z dziedziny życia polityczno-gospodarczego, by skupić się na rozwoju kultury i życia religijnego. Tym samym katolicyzm mógłby uniknąć ostrego konfliktu z władzą o zagadnienia określane przez autora jako "drugorzędne". Jak pisał:

„Nie wiemy, czy, kiedy i jak rozegra się w Polsce konflikt obozu katolickiego z obozem wojującego socjalizmu. Być może rezultatem konfliktu będzie dalsza utrata pozycji społecznych przez katolicyzm u nas posiadanych. Istotną jest pewność, że ze starego dębu tryskać będą nowe pędy. Katolicyzm polski znajdzie nowe tereny i nowe formy dla wielkiej ekspansji duchowej”[14].

Artykuł wywołał burzę m.in. na łamach chadeckiego Tygodnika Warszawskiego. Autorowi zarzucano odrzucenie nauki społecznej zawartej w Ewangelii, jak i przyjęcie postawy defetystycznej wobec komunizmu. Jak jednak bronił się Stomma w dalszych tekstach, odrodzenie kultury należy traktować jako drogę do przetwarzania form społecznych; stąd jego stanowisko unika zarówno politycznej konfrontacji, jak i ideologicznej kapitulacji[15].

Schyłek chrześcijaństwa tomistycznego (1970)Edytuj

W 187. numerze "Znaku" (styczeń 1970 r.) ks. Józef Tischner opublikował artykuł Schyłek chrześcijaństwa tomistycznego, w którym krytykował tomizm jako stanowisko przestarzałe, skłonne do przeradzania się w postawę fundamentalistyczną, w którym skrajnie realistyczne odczytanie Pisma Świętego prowadzi do konfliktu z nauką. Zarazem Tischner uznaje tomizm za rozbieżny z duchem Ewangelii, nadając pierwszeństwo filozoficznym rozważaniom nad bytem i zastępując tym samym żywego Boga metafizycznym Absolutem.

Tekst spotkał się z licznymi głosami sprzeciwu. Polemicznie wypowiedzieli się przede wszystkim myśliciele związani z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim (S. Świeżawski, o. M.A. Krąpiec, M. Gogacz), a sam spór, prowadzony na łamach różnych pism, trwał aż do lat 80-tych. Dr hab. Dobrosław Kot określił zainicjowany przez Tischnera debatę jako "największą w powojennej Polsce dyskusję filozoficzną i teologiczną zarazem"[16].

Katolicyzm i judaizm (1983)Edytuj

W 40. rocznicę powstania w getcie warszawskim ukazał się numer w całości poświęcony kulturze żydowskiej i relacjom katolicyzmu i judaizmu, stanowiący zarazem jeden z pierwszych głosów upominających katolików o "rachunek sumienia" w temacie losów polsko-żydowskich[17]. Zawierał przypomnienie oficjalnej nauki Kościoła w temacie judaizmu (w tym tekst deklaracji Nostra Aetate z 1965 r. oraz wypowiedzi papieży: Pawła VI i Jana Pawła II), teksty publicystyczne, artykuły historyczne, antologię tekstów literackich.

Homoseksualista idzie do nieba (2011)Edytuj

W grudniu 2011 r. opublikowano numer poświęcony relacjom teologii i teorii queer, stawiając pytanie o miejsce osób LGBT w Kościele katolickim. Tematyka numeru wzbudziła liczne komentarze. Pozytywna recenzja, wskazująca na pionierską w Polsce refleksję nad teologią queer, pojawiła się na łamach „Gazety Wyborczej[18], z kolei na portalu Deon.pl ukazał się polemiczny tekst, przedstawiający stanowisko miesięcznika jako zbyt krytyczne w stosunku do nauczania Kościoła[19].

W ramach numeru miesięcznik przygotował sondę uliczną, w której zadawano krakowianom pytanie: Czy homoseksualista może trafić do Nieba?. Film z wybranymi odpowiedziami opublikowany w serwisie Youtube wyświetlono łącznie ponad milion razy (stan na 16.01.2020 r.)[20].

W 2016 r. miesięcznik został jednym z patronów medialnych akcji "Przekażmy sobie znak pokoju" organizowanej m.in. przez Kampanię Przeciw Homofobii. Jej celem było zwiększenie akceptacji osób LGBT+ wśród osób wierzących. O akcji negatywnie wypowiedziało się prezydium Konferencji Episkopatu Polski[21].

Wszyscy jesteśmy chłopami (2012)Edytuj

684. numer „Znaku” poruszył zagadnienie chłopskiego rodowodu klasy średniej w Polsce w zestawieniu ze zjawiskiem wyparcia chłopskości z polskiej pamięci kulturowej. Na łamach miesięcznika o genealogii obecnego społeczeństwa wypowiedział się m.in. w głośnym wywiadzie socjolog, prof. Jacek Wasilewski.

Problematyka chłopska wywołała dalsze debaty: audycję wokół tematu numeru przygotowało radio Tok FM[22], dalszą rozmowę z prof. Wasilewskim przeprowadziła także „Gazeta Wyborcza”[23].

BibliografiaEdytuj

  • Ku jedności świata. Wybór artykułów z miesięcznika Znak w 60. rocznicę powstania pisma, red. M. Bardel, Wydawnictwo Znak, Kraków 2006;
  • Ludzie Znaku, red. A. Mateja, Wydawnictwo Znak, Kraków 2015.

PrzypisyEdytuj

  1. Kinga Łukowska, Jubileusz miesięcznika „Znak”, Tischner.pl, 13 września 2016 [dostęp 2020-01-16] (pol.).
  2. Wywiad z Januszem Poniewierskim – Portal Tezeusz – Chrześcijanie w świecie [dostęp 2020-01-16] (pol.).
  3. Miesięcznik Znak, Miesięcznik Znak [dostęp 2020-01-14] (pol.).
  4. Miesięcznik Znak, Miesięcznik Znak [dostęp 2020-01-16] (pol.).
  5. "Polskość to nienormalność". Dlaczego słowa Tuska denerwują patriotów z PIS. [Pełny tekst z 1987 r.], oko.press [dostęp 2020-01-16].
  6. Miesięcznik Znak, Miesięcznik Znak [dostęp 2020-01-14] (pol.).
  7. Oświadczenie w sprawie Jarosława Gowina, Oświadczenie w sprawie Jarosława Gowina, Miesięcznik Znak [dostęp 2020-01-14] (pol.).
  8. "Ucho Prezesa": Gowin i Ziobro wśród nowych bohaterów, film.interia.pl [dostęp 2020-01-16] (pol.).
  9. Archiwum, Miesięcznik Znak [dostęp 2020-01-14] (pol.).
  10. Kapituła Nagrody im. Dariusza Fikusa za dziennikarstwo najwyższej próby wyłoniła laureata edycji 2017 – Nagroda Fikusa [dostęp 2020-01-16] (pol.).
  11. GrandFront 2017: „Dziennik Gazeta Prawna” z okładką roku, wśród nagrodzonych także „Polska”, „Elle” i „Znak”, www.wirtualnemedia.pl [dostęp 2020-01-16] (pol.).
  12. Miesięcznik Znak, Miesięcznik Znak [dostęp 2020-01-14] (pol.).
  13. Miesięcznik Znak, Miesięcznik Znak [dostęp 2020-01-14] (pol.).
  14. S. Stomma, Maksymalne i minimalne tendencje społeczne katolików [w:] Ku jedności światła. Wybór artykułów z miesięcznika Znak w 60 rocznicę powstania pisma, red. M. Bardel, Kraków 2006.
  15. A. Mateja, "Ludzie Znaku", Kraków 2015, s. 261-262.
  16. D. Kot, Historia pewnego rozczarowania. Spór Tischnera z tomistami, "Znak" 772/2019, s. 70-77.
  17. Miesięcznik Znak, Miesięcznik Znak [dostęp 2020-01-16] (pol.).
  18. Wyborcza.pl, wyborcza.pl [dostęp 2020-01-16].
  19. List do redaktor naczelnej "Znaku", DEON.pl [dostęp 2020-01-16] (pol.).
  20. Czy homoseksualista może trafić do Nieba? Najciekawsze wypowiedzi krakowian. [dostęp 2020-01-16].
  21. Sekretarz Przewodniczącego KEP, ,,Przekażmy sobie znak pokoju”: katolicy „otwarci” wraz ze środowiskami LGBT promują postawy homoseksualne | Konferencja Episkopatu Polski [dostęp 2020-01-14] (pol.).
  22. 'Wszyscy jesteśmy potomkami chłopów. Stąd nasz konsumpcjonizm', tokfm [dostęp 2020-01-16] (pol.).
  23. Wyborcza.pl, wyborcza.pl [dostęp 2020-01-16].

Linki zewnętrzneEdytuj