Związek Polaków na Białorusi

stowarzyszenie

Zjednoczenie Społeczne „Związek Polaków na Białorusi”[1], ZPB (biał. Саюз палякаў на Беларусі) – stowarzyszenie Polaków na Białorusi założone w czerwcu 1990 roku, wywodzące się z istniejącego na Grodzieńszczyźnie od 1988 Polskiego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego im. Adama Mickiewicza oraz powstałego 18 lutego 1990 Polskiego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Polonia” w Mińsku.

Związek Polaków na Białorusi
Саюз палякаў на Беларусі
ilustracja
Państwo

 Białoruś

Siedziba

Grodno

Data założenia

lato 1988 (Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe im. Adama Mickiewicza)
16 czerwca 1990 (Związek Polaków na Białorusi)

Rodzaj stowarzyszenia

stowarzyszenie

Zasięg

Republika Białorusi

Prezes

Andżelika Borys

Powiązania

Europejska Unia Wspólnot Polonijnych

brak współrzędnych
Strona internetowa

Głównym celem Związku jest wspieranie polskiego szkolnictwa, polskiej kultury i tradycji oraz prasy. W najlepszym okresie swej działalności Związek skupiał ponad pięć tysięcy Polaków będących obywatelami Białorusi i był największą niezależną organizacją społeczną w tym kraju. Od 2013 roku siedzibą Związku jest Mińsk.

HistoriaEdytuj

Związek Polaków na Białorusi został założony w 1990 roku (pierwszym prezesem został Tadeusz Gawin), choć za początek swego istnienia organizacja przyjmuje rok 1988[2][3]. Pierwsza lata działalności Związku przypadły na okresu „odwilży politycznej”, co umożliwiło rozwój działalności. Nawiązane zostały kontakty z białoruskimi politykami, przy czym ZPB wyraźnie sympatyzował (pomimo początkowych napięć) z demokratyczno-niepodległościowym Białoruskim Frontem Narodowym[4][5].

W lipcu 2000 roku prezesem został Tadeusz Kruczkowski, który zerwał współpracę z organizacjami opozycyjnymi. Uważał, że ekipa Gawina niepotrzebnie zmieniła stowarzyszenie społeczne w antyrządowe ugrupowanie polityczne. Nie uchroniło to jednak związku od szykan ze strony władz, a wewnątrz organizacji wystąpiły spory pomiędzy prezesem i jego poprzednikiem, które doprowadziły do zmniejszenia dotacji na Związek Polaków ze strony Polski.

W sierpniu 2003 roku białoruskie Ministerstwo Sprawiedliwości poinformowało Związek Polaków na Białorusi, że posiada wystarczające podstawy, aby rozpocząć proces jego likwidacji.

Organizacji zarzuca się, że wiele dokumentów nie jest tłumaczonych na język białoruski oraz działają w niej niezarejestrowane struktury. Związek reprezentuje społeczność polską – stanowiącą ponad 4% mieszkańców Białorusi – liczy około 30 tysięcy członków i jest jedną z najliczniejszych organizacji pozarządowych.

Po upływie kadencji prezesa Tadeusza Kruczkowskiego na VI Zjeździe ZPB w marcu 2005 roku na stanowisko przewodniczącej Związku wybrano Andżelikę Borys, jednak władze białoruskie dopatrzyły się nieścisłości w przeprowadzeniu zjazdu i nie uznały wyboru. 27 sierpnia w Wołkowysku zorganizowano nowy Zjazd i przeprowadzono kolejne wybory, które wygrał Józef Łucznik. Tej decyzji nie uznały z kolei władze polskie; prezydent i rząd zapowiedzieli, wsparcie jedynie dla grupy kierowanej przez Andżelikę Borys.

Od tego momentu zaczął się podział Związku Polaków na Białorusi, a struktura i działalność ZPB została rozbita. Andżelikę Borys i popierających jest działaczy spotkały represje, które dotknęły również dziennikarzy wydających i rozpowszechniających polską prasę na Białorusi: gazetę „Głos znad Niemna” (na uchodźstwie) oraz czasopismo „Magazyn Polski” (na uchodźstwie). Część działaczy nieuznawanego przez Polskę ZPB otrzymała natomiast wieloletnie zakazy wjazdu na teren Rzeczypospolitej Polskiej (m.in. Tadeusz Kruczkowski i Józef Łucznik).

Równolegle z polską prasą na uchodźstwie w Grodnie nadal ukazuje się gazeta „Głos znad Niemna” redagowana i wydawana przez ZPB pod kierownictwem akceptowanym przez władzę. Gazeta ta nie jest wspierana finansowo przez Polskę, a dotowana z budżetu Białorusi.

Jedynie organizacja z władzami nieuznawanymi przez władze Białorusi jest uprawniona do wystawiania zaświadczeń potwierdzających aktywne zaangażowanie w działalność na rzecz języka polskiego i kultury polskiej lub polskiej mniejszości narodowej oraz do przyjmowania i przekazywania właściwemu konsulowi wniosków o przyznanie Karty Polaka[6].

W 2007 Związek Polaków na Białorusi został wyróżniony Wawrzynem Polonijnym Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”[7].

W następnych latach sytuacja wokół ZPB nie zmieniała się, niezależne od władz struktury funkcjonowały nieformalnie, a ich działalność mimo utrudnień była generalnie tolerowana[8]. 12 września 2009 roku w Grodnie odbył się zjazd lojalnej wobec władz frakcji pod kierownictwem Józefa Łucznika. Miejsce przeprowadzenia zjazdu do ostatniej chwili było trzymane w tajemnicy. Ostatecznie zjazd propaństwowej organizacji odbył się w grodzieńskiej fabryce nawozów „Azoty”, która jest zakładem ochranianym (osoby nieuprawnione nie mają wstępu na jej teren)[9]. W takiej atmosferze 133 delegatów (143 według innych danych) wybrało na nowego prezesa Stanisława Siemaszkę, znanego grodzieńskiego biznesmena polskiego pochodzenia. W swoim przemówieniu tuż po wyborze Siemaszko zapowiedział, że będzie dążyć do zwiększenia autorytetu organizacji oraz podejmie próby zniesienia zakazów wjazdu wydanych przez polskie władze najbardziej znanym członkom jego frakcji[10]. Na zjeździe Związku nie było przedstawiciela polskich władz ani dyplomacji, na salę nie zostali wpuszczeni przedstawiciele polskich mediów[11]. Następnymi prezesami lojalnej wobec władz w Mińsku struktury ZPB byli: Mieczysław Łysy (2012-2021) i Alaksandr Sonhin (od 2021)[12].

Niezależnym Związkiem Polaków na Białorusi, po rezygnacji Andżeliki Borys, kierowali Andżelika Orechwo (2010-2012) i Mieczysław Jaśkiewicz (2012-2016). W okresie kierowania organizacją przez Jaśkiewicza doszło do konfliktu z oddziałem brzeskim ZPB, zaś sam Jaśkiewicz odszedł w atmosferze skandalu i oskarżeń o przywłaszczenie mienia[13]. Od 2016 funkcję prezesa pełni ponownie Borys.

Po sfałszowanych wyborach prezydenckich i protestach w 2020 roku nastąpiły masowe represje wobec środowisk opozycyjnych i niezależnych, w tym w stosunku do ZPB i innych polskich organizacji. Aresztowani zostali czołowi działacze ZPB.

PrzewodniczącyEdytuj

Przewodniczący ZPB
Nazwisko
Okres
Tadeusz Gawin 1990–2000
Tadeusz Kruczkowski 2000–2005
Andżelika Borys 2005
Władze niezależne
Władze reżimowe
Nazwisko
Okres
Nazwisko
Okres
Andżelika Borys 2005–2010 Józef Łucznik 2005–2009
p.o. Anżelika Orechwo 2010–2012 Stanisław Siemaszko 2009–2012
Mieczysław Jaśkiewicz[14] 2012–2016 Mieczysław Łysy[15] 2012–2021
Andżelika Borys[16] 2016– Alaksandr Sonhin[12] 2021-

PrzypisyEdytuj

  1. Kondolencje od międzynarodowych przywódców. prezydent.pl, 2010-10-15. [dostęp 2016-12-10].
  2. Związek Polaków na Białorusi zaprasza na obchody XXX-lecia organizacji!. znadniemna.pl. [dostęp 2018-07-29].
  3. 30 lat istnienia Związku Polaków na Białorusi. radiozagranica.pl, 2018-07-28. [dostęp 2018-07-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-07-29)].
  4. Próżne obietnice Łukaszenki, naciski i wrogie przejęcie. Historia Związku Polaków na Białorusi. belsat.eu. (pol.).
  5. Gawin T., Polskie odrodzenie na Białorusi 1988-2005, Białystok 2010, s. 143–230.
  6. Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 marca 2008 r. w sprawie wykazu organizacji polskich lub polonijnych uprawnionych do wystawiania zaświadczeń potwierdzających aktywne zaangażowanie w działalność na rzecz języka i kultury polskiej lub polskiej mniejszości narodowej. M.P. z 2008 r. nr 25, poz. 249.
  7. Irena Masalska: III Zjazd Polonii i Polaków z Zagranicy. kuriergalicyjski.com, 2007-09-30. [dostęp 2018-03-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-03-22)].
  8. Rugowanie polskości. Łukaszenka wobec polskiego szkolnictwa na Białorusi. Ośrodek Studiów Wschodnich. (pol.).
  9. http://kresy24.pl/showNews/news_id/8323.
  10. http://news.belta.by/ru/main_news_other?id=419833.
  11. http://www.polskieradio.pl/iar/wiadomosci/artykul113014.html.
  12. a b Reżimowy Związek Polaków na Białorusi ma nowego prezesa, Biełsat TV [dostęp 2021-03-07] (pol.).
  13. Jaśkiewicz: „Zabrałem pieniądze świadomie”. znadniemna.pl. (pol.).
  14. Mieczysław Jaśkiewicz prezesem nieuznawanego ZPB.
  15. Праўладны Саюз палякаў узначаліў Мечыслаў Лысы (biał.).
  16. Andżelika Borys nowym prezesem Związku Polaków na Białorusi. wpolityce.pl, 2016-12-10. [dostęp 2016-12-10].

Linki zewnętrzneEdytuj