Autonomia prawa – koncepcja zakładająca, że prawo jest bytem niezależnym od pewnych bytów pozaprawnych. W zależności od tego, jaki rodzaj bytów rozpatrujemy i jak pojmujemy prawo, możemy mówić o różnych rodzajach autonomii prawa. Daleko idąca autonomia prawa ma być cechą charakterystyczną europejskiej kultury prawnej[1].

Od tak rozumianej autonomii prawa, należy odróżnić tzw. wewnętrzną autonomię prawa, czyli autonomię pewnej gałęzi prawa wobec całego systemu prawnego[2]. Jednym z przejawów takiej autonomii jest autonomia prawa podatkowego[3].

Pojmowanie autonomii prawaEdytuj

Autonomia prawa może być rozpatrywana na cztery różne sposoby[4]:

  1. ontologicznie – czyli jakiego rodzaju bytem jest prawo (fakt czy norma) i jak ma się do innych bytów;
  2. epistemologicznie – jakie są relacje między podmiotem a przedmiotem badania oraz jaka jest specyfika metod badań prawa. Pozytywizm prawniczy zakłada autonomię prawa w procesie wykładni, natomiast hermeneutyka prawnicza ją odrzuca;
  3. aksjologicznie – czy prawo jest niezależną wartością, czy też jest wartością instrumentalną, służącą realizacji takich wartości jak ład społeczny;
  4. funkcjonalnie – na ile prawo jest samodzielnym sposobem oddziaływania na zachowania ludzi i kształtowania stosunków społecznych.

Rodzaje autonomii prawaEdytuj

W filozofii prawa autonomia prawa odnoszona jest najczęściej do dwóch zjawisk:

  1. autonomia prawa wobec moralności – jedną z głównych tez pozytywizmu było odgraniczenie prawa i moralności. Autonomia prawa według pozytywistów oznaczała, że moralność nie jest właściwym kryterium oceny tego, czy coś jest prawem, czy też nie.
  2. autonomia prawa wobec polityki – na ile prawo jest instrumentem polityki (problem instrumentalizacji prawa), a na ile jest od niej niezależne.

Autonomia a autopojezaEdytuj

Specyficzną forma autonomii jest autopojeza. Traktowanie prawa jako systemu autopojetycznego pojawia się w pracach Niklasa Luhmanna[5]. Autopojeza oznacza jednak nie tylko autonomię systemu wobec środowiska, lecz również jego autoreferencyjność (odnoszenie się do siebie samego) i samoodtwarzanie (odtwarzanie się ze swoich własnych elementów). Autopojetyczność prawa rozpatrywana jest na płaszczyźnie socjologicznej i odnoszona do innych systemów społecznych, takich jak gospodarka czy polityka.

PrzypisyEdytuj

  1. Włodzimierz Gromski: Autonomia i instrumentalny charakter prawa. Wrocław: 2000.
  2. Marek Zirk-Sadowski. Problem autonomii prawa podatkowego w orzecznictwie NSA. „Kwartalnik Prawa Podatkowego”. 2, 2001. 
  3. Maciej Koszowski, Autonomia prawa podatkowego – argumenty za i przeciw, Przegląd Prawa Publicznego, 11/2013.
  4. Mikołaj Wierzbicki: Autonomia prawa. W: Leksykon współczesnej teorii i filozofii prawa. Jerzy Zajadło (red.). Warszawa: C.H. Beck, 2007, s. 20-21. ISBN 978-83-7483-519-0.
  5. Niklas Luhmann. Law as a Social System. „Northwestern University Law Review”. 83, 1988-89.