Klątwa zwycięzcy

skłonność do przepłacania przez zwycięzców licytacji

Klątwa zwycięzcy (przekleństwo zwycięzcy) – zjawisko opisane w teorii aukcji, teorii gier oraz w ekonomii behawioralnej, polegające na powszechnie obserwowanej u ludzi skłonności do relatywnego przepłacania przez zwycięzców wielu powszechnych form licytacji lub podobnych systemów decyzyjnych[1].

Określenie to stosowano także w nieco innych znaczeniach, np. w statystyce i metodologii dla opisu tendencji do przeszacowywania wśród pierwszych estymacji statystycznych badanego zjawiska[2]. Oba przypadki łączy mechanizm heurystycznego wnioskowania w warunkach niepełnych informacji i przy prostym kryterium decyzji. Spośród wszystkich oszacowań, z których każde zawiera pewien błąd – zaniżający lub zawyżający je – wybierane są te, które są najbardziej zawyżone[1][3].

W teorii aukcjiEdytuj

Według opracowania Richarda Thalera problem został opisany po raz pierwszy w 1971 w kontekście licytacji praw do odwiertu przez inżynierów naftowych. Eksperymenty opisane przez Thalera sugerują, że – o ile wszyscy uczestnicy aukcji nie są perfekcyjnie racjonalni lub nie kompensują świadomie i skutecznie swoich skłonności – najwyższa zaoferowana cena z reguły przekracza obiektywną lub subiektywną wartość przedmiotu dla zwycięzcy. Problem komplikuje dodatkowo rywalizacja z innymi osobami, tym bardziej, im jest ich więcej, szczególnie w przypadku aukcji zamkniętych, ponieważ dodaje to do zagadnienia trudność oceny, w jakim stopniu konieczne jest przebicie pozostałych ofert[1].

Przykładem eksperymentów przytoczonych przez Thalera były licytacje słoika z monetami o nieujawnionej przed zakończeniem aukcji wartości $8, wykonane 48 razy w klasach mikroekonomii Uniwersytetu Bostońskiego. Choć przeciętne oszacowanie wartości słoja wyniosło $5,13 i było zaniżone, przeciętna wartość zwycięskiej oferty stanowiła $10,01. Inne badanie sprawdzało hipotezę, że o ile błąd taki można popełnić raz lub parę razy, to ludzie są w stanie się go szybko oduczyć. Spośród 69 uczestników biorących udział w 20 aukcjach jedynie 5 wykazało taką poprawę – co skłania badaczy do konkluzji, że zmiana nie jest tu ani prosta, ani szybka. Badania wykonano także na pracownikach firm prywatnych, którzy mieli częsty profesjonalny kontakt z różnego rodzaju licytacjami – okazało się, że są równie skłonni do ulegania „klątwie” jak studenci. Literatura wskazuje także, że analogiczny mechanizm może występować także np. przy rekrutacjach pracowników i sportowców lub przy decyzjach inwestycyjnych i giełdowych[1].

Pewne rodzaje aukcji, takie jak system Vickreya, oraz świadome kompensowanie intuicyjnych oszacowań przez uczestników mogą przeciwdziałać wystąpieniu klątwy zwycięzcy[4].

W metodologiiEdytuj

Według Ioannidisa świat publikacji naukowych ulega wielu problemom opisanym przez ekonomię, w tym klątwie zwycięzcy. Mechaniczna prostota, jednocześnie niedoskonale rozumiana, kryterium istotności statystycznej (oraz zaniedbanie zagadnienia mocy statystycznej, efekt szuflady i P-hacking) funkcjonuje analogicznie do sposobu wyłaniania zwycięzców aukcji, prowadząc do zawyżenia oszacowań wielkości efektu w pierwszych badaniach[3]. Może być to szczególnie dotkliwe w badaniach obejmujących setki tysięcy testów statystycznych, takich jak badania asocjacyjne całego genomu lub analizy danych z neuroobrazowania. Ioannidis zwraca także uwagę, że jest to potencjalnie bardzo kosztowne społecznie, np. w przypadku bezzasadnie optymistycznych pierwszych wyników badań medycznych[2].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Richard H. Thaler, Anomalies: The Winner's Curse, „The Journal of Economic Perspectives”, 2 (1), 1988, s. 191–202, ISSN 0895-3309, JSTOR1942752 [dostęp 2019-03-06].
  2. a b John P.A. Ioannidis, Why most discovered true associations are inflated, „Epidemiology”, 19 (5), Cambridge 2008, s. 640–648, DOI10.1097/EDE.0b013e31818131e7, ISSN 1531-5487, PMID18633328 [dostęp 2019-03-06].
  3. a b Publish and be wrong, „The Economist”, 9 października 2008, ISSN 0013-0613 [dostęp 2019-03-07].
  4. Joanna Białynicka-Birula, Strategie decyzyjne uczestników gry aukcyjnej, „Zeszyty Naukowe / Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie” (nr 800), 2009, s. 55–68, ISSN 1898-6447 [dostęp 2019-03-07] (pol.).