Kolumbia: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 107 bajtów ,  2 lata temu
m
Bot: Dodanie tytułów do linków w przypisach (patrz FAQ); zmiany kosmetyczne
m (Usuwam Szablon:’Allo ’Allo! z artykułów o aktorach. Plus dr. red.)
m (Bot: Dodanie tytułów do linków w przypisach (patrz FAQ); zmiany kosmetyczne)
|waluta_symbol = COP
|UTC = -5
|hymn = [[Plik:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg|centercentruj]][[Hymn Kolumbii|¡Oh Gloria inmarcesible!]]
|hymn_nazwa_polska = O niegasnąca chwało!
|kod_ISO = CO
Klimat: tropikalny wzdłuż wybrzeży i wschodnich równin, chłodniejszy w górach.
 
Bogactwa naturalne: [[ropa naftowa]], [[gaz ziemny]], [[węgiel kamienny]], [[żelazo|rudy żelaza]], [[nikiel|niklu]], [[cynk|cynku]]u, [[miedź|miedzi]], [[złoto]], [[szmaragd]]y (95% światowej produkcji){{r|Atlas Świata}}.
 
== Historia ==
Zamieszkane od kilku tysięcy lat przez [[Indianie|Indian]] (m.in. plemiona [[Czibcza]] i [[Arawak]]) tereny dzisiejszej Kolumbii, odkrył dla Europejczyków hiszpański żeglarz [[Alonso de Hojeda]] w 1499 roku. W następnym stuleciu tereny te zostały podbite przez [[Hiszpania|Hiszpanów]] (początek podboju – 1525) i weszły w skład [[Wicekrólestwo Peru|wicekrólestwa Peru]], a od roku 1717 w skład [[Wicekrólestwo Nowej Granady|wicekrólestwa Nowej Granady]] (razem z Ekwadorem i Wenezuelą). W roku 1810 wybuchło powstanie przeciwko hiszpańskiej władzy kolonialnej. Powstańcy zdołali nawet 20 lipca (dzień święta narodowego) usunąć wicekróla, ale ostatecznie wojska królestwa ponownie przejęły władzę. Jednak w roku 1819 kraj został zdobyty przez walczące z Hiszpanami wojska [[Simón Bolívar|Simóna Bolívara]]. Razem z [[Wenezuela|Wenezuelą]] Kolumbia utworzyła federację [[Wielka Kolumbia|Wielkiej Kolumbii]], którą z czasem zasiliły Panama (1821) oraz [[Ekwador]] (1822). Federacyjne państwo przetrwało do roku 1830. Po rozpadzie Wielkiej Kolumbii powstało, na obszarze z grubsza odpowiadającemu dzisiejszej Kolumbii, państwo Nowa Grenada. Przez znaczną część dziewiętnastego stulecia sytuacja wewnętrzna nie była stabilna. Lata 1831–1840 były zdominowane przez konflikt graniczny z Ekwadorem<ref>[http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Kolumbia-Historia;4574504.html Kolumbia. Historia.]</ref>.
[[Plik:Gran Colombia map 1824.jpg|thumbmały|[[Wielka Kolumbia]], 1824]]
{{osobny artykuł|wojna domowa w Kolumbii (1899-1902)}}
[[Plik:Separacion Panama de Colombia.png|thumbmały|W 1903 roku, wspierana przez Stany Zjednoczone, [[Wojny bananowe|Panama oddziela się od Kolumbii]] i staje się republiką.]]
Konstytucją z roku 1858 utworzono konfederację Granadina, którą w 1861 przekształcono w Stany Zjednoczone Nowej Granady, a dwa lata później w Stany Zjednoczone Kolumbii. W okresie przewagi [[liberalizm|liberałów]] dokonano wielu postępowych reform w tym zniesienia niewolnictwa w 1852 i wprowadzenia federalistycznej i [[antyklerykalizm|antyklerykalnej]] konstytucji rok później. W okresie rządów Tomása Cipriano de Mosquery w latach 60. wprowadzono federalistyczny i skrajnie antyklerykalny system rządów. Reformy liberałów starał cofać się konserwatywnie nastawiony Rafael Núñez który objął rządy w 1880 roku i sprawował je przez kolejne czternaście lat. W roku 1885 w wyniku antyfederalistycznej rewolucji kraj przekształcono w republikę Kolumbii. Trwające dziesiątki lat zatargi między liberałami (promowali [[federalizm]] i rozdział Kościoła od państwa) a [[konserwatyzm|konserwatystami]] (optowali za centralizacją i silną pozycją Kościoła) wywołały ostatecznie tzw. [[wojna domowa w Kolumbii (1899-1902)|wojnę 1000 dni]] (1899-1902), która skończyła się zwycięstwem konserwatystów. W wojnie zginęło około 100 tysięcy mieszkańców Kolumbii. Konserwatyści mimo zwycięstwa przyjęli program modernizacji kraju<ref>[http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Kolumbia-Historia;4574504.html Kolumbia. Historia.]</ref>.
 
W roku 1948 zamordowany został przywódca obozu liberalnego [[Jorge Eliécer Gaitán]]. Wznieciło to tlącą się cały czas w kraju wojnę domową (''[[La Violencia]]''). Konflikt trwał do 1958 roku, a w jego wyniku zginęło 300 tys. osób w większości chłopów i robotników mieszkających na wsi<ref>Nazih Richani (2002). ''Systems of Violence: the political economy of war and peace in Colombia''. SUNY Press. s. 23–28.</ref>. W roku 1953 rządy przejął, w wyniku [[zamach stanu|zamachu stanu]], generał Gustavo Rojas Pinilla który próbując zakończyć wojnę stale wzmacniał armię. Kraj pogrążał się w korupcji. Rządy junty doprowadziły do zawarcia sojuszu między konserwatystami i liberałami (Front Narodowy) którzy wsparli pucz w 1957. Odwieczni wrogowie przejęli władzę którą wspólnie sprawowali aż do 1974 roku. Sojusz konserwatystów i liberałów nie potrafił jednak sprostać pogarszającej się sytuacji gospodarczej (m.in. wysoka [[inflacja]]).
{{osobny artykuł|Wojna domowa w Kolumbii (od 1964)|FARC}}
W końcu lat 60. na kolumbijskiej arenie pojawiły się dwie lewicowe organizacje partyzanckie [[FARC]] i [[Ejército de Liberación Nacional|ELN]], a w roku 1970 dołączył do nich [[Ruch 19 Kwietnia]] (M-19). Partyzanci cieszyli się poparciem głównie wśród ubogiej części społeczeństwa. Często po stronie partyzantów stawali również duchowni. Na korzyść partyzantów wpływała sytuacja ekonomiczno-społeczna kraju, do lat 60. w kraju żyło ponad 400 tys. bezrolnych rodzin, a od 1961 roku ich liczba corocznie wzrastała o 40 tys.<ref>Richard Gott (1970). ''Guerrilla Movements in Latin America''. Nelson. s. 516.</ref><ref>Gary MacEoin (1971). Revolution Next Door: Latin America in the 1970s. Holt, Rinehart & Winston. s. 91.</ref> W tym samym okresie brak podstawowej opieki medycznej i niedożywienie spowodowało wzrost śmiertelności noworodków i częstości występowania chorób<ref>James J. Brittain (2010). ''Revolutionary Social Change in Colombia: The Origin and Direction of the FARC-EP''. Pluto Press. s. 74–76. {{ISBN|978-0-7453-2876-8}}.</ref>. W 1970 roku, 77% gruntów wchodziło do [[latyfundia|latyfundiów]], czyli gospodarstw zajmujących powierzchnię sięgającą ponad 50 hektarów<ref>Raúl A. Fernández (1979). ''„Imperialist capitalism in the Third World: theory and evidence from Colombia”''. Latin American Perspectives 6 (1): 56.</ref>. W 1971 roku 70% gruntów należało do raptem 5,7% obywateli<ref>Ernest Feder (1971). The Rape of the Peasantry: Latin America’s Landholding System. New York: Anchor. s 244.</ref>. W roku 1974 liberalno-konserwatywny sojusz rozpadł się. Przy władzy pozostali liberałowie, ale w roku 1982 przegrali wybory. Cztery lata później odzyskali władzę. Podejmowane w latach 80. próby zakończenia wojny spełzły na niczym (m.in. próby wciągnięcia partyzantów w życie polityczne). 23 czerwca 2016 Prezydent Kolumbii i dowódca lewicowej partyzantki FARC podpisali w [[Hawana|Hawanie]] (stolicy Kuby) porozumienie kończące definitywnie wojnę domową, która w ciągu przeszło 50 lat kosztowała życie ponad 220 tys. ludzi. FARC rozbroi się do końca 2016 roku<ref>[http://fakty.interia.pl/swiat/news-podpisano-porozumienie-konczace-wojne-domowa-w-kolumbii,nId,2224650. Podpisano porozumienie kończące wojnę domową w Kolumbii - fakty.interia.pl<!-- Tytuł wygenerowany przez bota -->]</ref>.
 
[[Plik:Revolutionary Armed Forces of Colombia (FARC) insurgents.GIF|thumbmały|Oddziały [[FARC]], 1998]]
{{osobny artykuł|kartel z Medellín|kartel z Cali}}
W latach 80. pojawiły się bardzo silne i wpływowe gangi [[Narkotyk|narkotykowenarkotyk]]owe (np. kartele z [[Medellín]] i [[Cali]]). W roku 1987 sześć najsilniejszych ugrupowań partyzanckich utworzyło wspólne kierownictwo w celu koordynowania swoich działań. Wojna stawała się coraz bardziej krwawa i zdarzało się, że w ciągu roku ginęło kilka tysięcy ludzi. W marcu 1990 roku Ruch 19 Kwietnia zaprzestał walki i przekształcił się w legalną partię. Jednak najsilniejsze ''guerillas'' FARC i ELN nie podążyły jego śladem. W lipcu 1991 roku weszła w życie nowa konstytucja. W roku 1993 władze Kolumbii wspierane przez USA zdołały rozbić kartel z Medellín. W następnym roku prezydentem kraju został Ernesto Samper Pizano. Mimo że zwalczał handlarzy narkotykami, oskarżono go o branie pieniędzy od kartelu z Cali (oczyszczono go z zarzutu w 1996 roku). Jego administracja była mało efektywna i skorumpowana, ale mimo to zdołała znacznie osłabić kartel w Cali aresztując jego przywódców. W latach 90. do wojny dołączyły prawicowe oddziały paramilitarne – [[Zjednoczone Siły Samoobrony Kolumbii|AUC]], które zajęły się zwalczaniem lewicowej partyzantki. Klęskę karteli wykorzystały w połowie lat 90. partyzantki wszelkich barw, stając się głównymi producentami narkotyków w regionie. Wprowadzone pod koniec lat 90. przez rządzącego od 1998 roku prezydenta [[Andrés Pastrana Arango|Andrésa Pastrana Arango]] zawieszenie broni okazało się niewypałem, a przydzielenie FARC w geście dobrej woli własnej strefy wzmocniło jedynie tę organizację. Negocjacje w latach 2000 i 2001 nie przyniosły żadnych pozytywnych efektów. W 2002 roku władze Kolumbii zaostrzyły walkę z uprawami [[Krasnodrzew pospolity|koki]], korzystając z silnego wsparcia (broń, pieniądze, instruktorzy) USA. Na skutek wojny domowej zginęło co najmniej 32 tysiące ludzi co powoduje że Kolumbia znajduje się w czołówce państw o największej liczbie zabójstw i porwań oraz cały czas pozostaje głównym producentem [[kokaina|kokainy]] na świecie.
 
[[Plik:George Bush and Alvaro Uribe Velez.jpg|thumbmały|Kolumbijski prezydent [[Álvaro Uribe]] i amerykański [[George W. Bush]], 2008]]
Od 2002 do 2010 prezydentem kraju był neokonserwatysta [[Álvaro Uribe]], w 2006 wybrany na drugą kadencję (to pierwszy taki przypadek w Kolumbii od 100 lat). W 2010 na stanowisku szefa państwa zastąpił go [[Juan Manuel Santos]].
 
{{osobny artykuł|Podział administracyjny Kolumbii}}
Kolumbia dzieli się na 32 departamenty (''departamentos'') oraz dystrykt stołeczny (''distrito capital''). Lista departamentów (w nawiasach ich stolice):
[[Plik:Colombia, administrative divisions - es - colored (+box).svg|thumbmały|300px|Departamenty Kolumbii]]
 
{|
 
== Demografia ==
[[Plik:Colombia-demography.png|thumbmały|250px|Wzrost liczby ludności od 1961 (w tysiącach osób)]]
 
Różnorodność etniczna Kolumbii jest rezultatem metysażu (mieszania ras) Indian, hiszpańskich kolonizatorów i afrykańskich niewolników, co doprowadziło do powstania społeczeństwa metyskiego, białego, czarnego oraz tubylczego. Proporcje tych grup etnicznych różnią się w zależności od regionów. Zaznacza się również obecność imigrantów z innych grup etnicznych, takich jak arabskiej (zwłaszcza na wybrzeżu karaibskim), żydowskiej (kolumbijska wspólnota żydowska przekracza 8000 osób), chińskiej i z krajów europejskich (Hiszpania, Włochy, Wielka Brytania, Niemcy), jak również z innych państw latynoamerykańskich (Ekwador, Argentyna, Peru, Antyle). [[Metys]]i stanowią 58% mieszkańców, biali 20%, [[Mulaci]] 14%, murzyni 4%, ludność mieszana indiańsko-murzyńska 3%, Indianie 1%, natomiast [[Romowie]] 0,01<ref>Bushnell, David & Rex A. Hudson (2010) „The Society and Its Environment”; Colombia: a country study: 87.</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/co.html The World Factbook].</ref>.
 
=== Ludność ===
[[Plik:Colombia-Andes-es.JPG|thumbmały|250px|Liczba ludności głównych miast andyjskich [[Región Andina de Colombia|los Andes Colombianos]]]]
Kolumbia jest trzecim krajem Ameryki Łacińskiej o największej liczbie ludności, z 45 milionami mieszkańców, po Brazylii i Meksyku. Ruch ludności ze wsi do miast jest znaczący. Ludność miejska wzrosła z 28% w 1938, do 57% w 1951 i do 76% w 2005. Trzydzieści miast posiada liczbę ludności przekraczającą 100 000 mieszkańców.
[[Plik:MEDELLÍN .jpg|thumbmały|Medellín]]
[[Plik:Marcha 7 de abril.jpg|thumbmały|Kolumbijczycy]]
 
Większe miasta: [[Bogota]], [[Medellín]], [[Cali]], [[Barranquilla]], [[Bucaramanga]], [[Cartagena de Indias|Cartagena]].
 
== Kultura ==
[[Plik:La pollera 2005.jpg|thumbmały|Pollera, [[Barranquilla]]]]
Z Kolumbii pochodzą [[piosenkarz]]e: [[Shakira|Shakira Isabel Mebarak Ripoll]] (Shakira) oraz [[Juanes|Juan Esteban Aristizábal Vásquez]] (Juanes). Kolumbijskim kompozytorem muzyki poważnej był [[Antonio María Valencia]]. Kolumbijczykiem był również pisarz [[Gabriel García Márquez|Gabriel José de la Concordia García Márquez]], który w roku 1982 otrzymał [[Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie literatury|Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury]], a także [[Filozofia|filozof]] i [[Teologia|teolog]] [[Polityka|polityczny]] [[Nicolás Gómez Dávila]]. Znanymi pisarzami są też [[Álvaro Mutis|Álvaro Mutis Jaramillo]] i [[Laura Restrepo]].
 
2 601 401

edycji