Otwórz menu główne

Aware (jap. 哀れ)kategoria estetyczna starożytnej sztuki japońskiej, opisuje japońską wrażliwość na piękno. Termin pochodzi prawdopodobnie od wykrzyknika あはれ Afare![1] (w języku polskim oddaje się słowem Ach!), które nie ma nic wspólnego z estetyką. Aware nabrało znaczenia w połowie X wieku, w okresie Heian. Od okresu Heian piękno aware nieustannie ewoluowało. Według osiemnastowiecznego filozofa Norinagi Motooriego, zrozumienie tego terminu jest niezbędne dla zrozumienia japońskiej tradycji.

Scena z Genji monogatari (XII wiek)

Początkowo aware oznaczało uczucie smutku, melancholii czy żalu, spowodowanego świadomością nietrwałości zjawisk na świecie. W X wieku w tym nastroju zostały napisane wiersze, zebrane w Man’yōshū i Ise monogatari. Z czasem aware zaczęło oznaczać także przyjemność, zadowolenie i oczarowanie. Najbardziej złożoność pojęcia widać w jedenastowiecznym dziele Murasaki Shikibu Genji monogatari. W trakcie badań nad nim Keita Kitayama, a za nim Ivan Morris, wyodrębnili siedem grup wyrazów, które przybliżają rozumowanie terminu aware:

  1. biedny, żałosny, nieszczęśliwy, przygnębiony, pechowy,
  2. miły, uroczy, kochany,
  3. smutny, ponury, złamany,
  4. szczęśliwy, zadowolony,
  5. litościwy, dobrotliwy,
  6. efektowny, uroczy, smaczny, przyjemny, interesujący, intrygujący, imponujący,
  7. wyjątkowy, godny pochwały.

Według definicji Sen’ichi Hisamatsu, aware miało podobne znaczenie, co środkowostarożytna kategoria estetyczna mono no aware, określająca elegancję, patos, piękno emocji i harmonię. W jego rozumowaniu aware objaśniało wyciszone i kontrolowane uczucia, a między rozumem i emocjami zachodzi równowaga. Iwona Kordzińska-Nawrocka, badaczka literatury epoki Heian, terminem aware nazywa zdolność do syntonii, wzruszenie i uczuciowość. Badaczka twórczości Bashō Matsuo, poety żyjącego i tworzącego w okresie Edo (XVII wiek), Agnieszka Żuławska-Umeda, podjęła próbę kompleksowego zdefiniowania terminu jako piękna, które rodzi się wskutek wspólnego przeżywania, co pomaga w odkrywaniu prawd, niewymagających skomplikowanego wyjaśnienia.

Na przełomie XVII i XVIII wieku aware zmieniło swój charakter. Przyczyniła się do tego twórczość Monzaemona Chikamatsu oraz osiemnastowieczne sztuki jōruri. Uczucie smutku zostało zastąpione gwałtowną rozpaczą i bólem, jaki powoduje nieszczęście. W tym znaczeniu aware zbliżyło się do zachodniego tragizmu.

PrzypisyEdytuj

  1. Zapis i wymowa historyczna.

BibliografiaEdytuj

  • B. Kubiak Ho-Chi: Estetyka i sztuka japońska. Wybrane zagadnienia. Kraków: 2009, s. 52–54. ISBN 978-83-242-0959-0.