Dom podcieniowy

Dom podcieniowy (niem. Vorlaubenhaus) – reprezentacyjny typ budynków wiejskich, występujący na Żuławach[1].

Dom podcieniowy we wsi Trutnowy z 1720 r. – Typ 2
Dom podcieniowy nr 6 w Żuławkach z końca XVIII w. – Typ 3
Dom podcieniowy w Gdańsku – Lipcach, tzw. Lwi Dwór – najstarszy zachowany na Żuławach dom podcieniowy z 1572 r. – Typ 1
Dom podcieniowy nr 75 w Żuławkach - Typ 3
Dom podcieniowy w Nowej Kościelnicy
Chata podcieniowa z XVII wieku w Szczuce w powiecie brodnickim

Są to budynki mieszkalne, w których do szczytu lub ściany bocznej przylega wsparta na słupach zamknięta sporych rozmiarów wystawka[2]. Podcienie przez większość swojej historii pełniły głównie funkcję reprezentacyjną, w praktyce wykorzystywane były jako pokoje letnie, miejsca spotkań modlitewnych lub podręczny magazyn/warsztat[3]. Często też podcień dostawiano wtórnie, aby podkreślić status społeczny właściciela, a jego architektura odznaczała się bogatymi zdobieniami zwłaszcza w konstrukcji słupów, które na przełomie XVIII/XIX w. przybierały kształty typowe dla budynków klasycystycznych (np. słupy podcienia w domu w Nowej Kościelnicy naśladujące kolumny jońskie)[4]. Charakterystyczne są też tzw. fachwerki, czyli efektowne układy konstrukcji ryglowej często zdobiące czoło podcienia (np. w domu podcieniowym w Trutnowach czy Stalewie). Najlepiej zachowane domy podcieniowe można dziś podziwiać w Trutnowach, Żuławkach (nr 6 i nr 75), Marynowach, Nowej Kościelnicy i Przemysławiu.

Geneza podcieniaEdytuj

Podcień jest charakterystycznym elementem dawnej tradycji lokalnej[5] na Żuławach. Waldemar Heym (1883–1967), na podstawie wykopalisk w Starzykowie Małym i Bystrzcu, udowodnił, że domy z podcieniem występowały już we wczesnej epoce żelaza. W ich rozwoju duże znaczenie miała średniowieczna kolonizacja wraz z przeniesioną techniką budowlana, które w połączeniu z żuławską tradycją budowania podcieni wytworzyły typowe dla regionu Żuław i okolic domy z wystawką podcieniową o sporych rozmiarach. Domy podcieniowe na Żuławach Wiślanych z uwagi na ilość, cechy charakterystyczne i wielkość budowanych obiektów, jak i też samych podcieni zachowały zupełną odrębność w stosunku do reszty Polski, jak i też Europy Zachodniej[6].

Stan badań i typologia domów podcieniowych KloepplaEdytuj

Najstarsze wzmianki na temat architektury zagrodowej Żuław znajdują się w opisie tych ziem Abrahama Hartwicha z XVIII w. Wymieniał on m.in. podcienie jako miejsca spotkań na modlitwę pod koniec XVI w. W 1829 inspektor budownictwa wodnego Wutzke opisał rodzaje stosowanych konstrukcji w zabudowie wiejskiej Prus, w tym domy podcieniowe[7]. Po raz pierwszy odrębność domów podcieniowych dostrzegł B. Schmid[8]. Podzielił on je na zagrody osadników emfiteutycznych, zbudowane w konstrukcji wieńcowej z częścią mieszkalną, oborą i stodołą pod jednych dachem, bez podcieni, oraz związane z osadnictwem na prawie chełmińskim, gdzie dominowały zagrody rozproszone, podcieniowe, częściowo budowane w konstrukcji szkieletowej. Schmid rozróżnił również dwa typy podcienia: szczytowy oraz wystawkę podcieniową na ścianie dłuższej.

Otto Kloeppel w monografii architektury tego terenu przejął podział Schmida rozszerzając jedynie jego typologię[9]. Praca ta, mająca wiele rysunków i zdjęć, stanowi do dziś podstawowe źródło wiedzy z architektury chłopskiej Żuław. Pierwsze opracowanie powojenne Jerzego Stankiewicza miało na celu weryfikację zniszczeń wojennych[10]. W tym samym czasie opublikował on także artykuł poświęcony budowniczemu żuławskiemu P. Loewenowi[11]. Polemikę ze Stankiewiczem dotyczącą Loewenowskich realizacji podjął w 1963 r. Lech Krzyżanowski, którego artykuł[12] powstał na marginesie obszernej monografii budownictwa żuławskiego, wykonanej w ramach badań Państwowych Pracowni Konserwacji Zabytków[13]. O żuławskich domach podcieniowych pisali także E. Riemann[14], U.Puls, K.Puls[15], a z polskich autorów J. Domino[16], K. Laskowska[17] i ostatnio M. Koperska-Kośmicka [18] [19]. Generalnie wszystkie prace opierają się na dotychczasowym schemacie przedstawionym przez O. Kloeppla.

Kloeppel wyróżnił trzy grupy żuławskich domów podcieniowych:

  1. Pierwszym typem jest dom z podcieniem szczytowym. Najstarszym zachowanym przykładem jest dom w Gdańsku-Lipcach, tzw. Lwi Dwór, datowany na 1572 r.[20] Inne późniejsze przykłady takich domów znane są jeszcze m.in. z Klecia z połowy XVIII w., Kamienicy (nieistniejący) z końca XVIII w., Świerków - tzw. dom Dohringa (nieistniejący) pocz. XVII, Roszkowa - tzw. dom Knoppa (nieistniejący) i Rozgartu z 1754 r.[19] Lech Krzyżanowski w swoim opracowaniu[13] wspomina jeszcze o rozebranych po wojnie domach w Suchym Dębie i Starym Polu[21].
  2. Typ drugi posiada podcień szczytowy za skrzydłem bocznym w kształcie litery T lub L. Najstarsze znane przykłady pochodzą z 1 połowy XVIII w. – domy podcieniowe w Trutnowach z 1720, Miłocinie z 1731 oraz Nowej Kościelnicy
  3. Typ trzeci charakteryzuje podcieniowa wystawka w ścianie wzdłużnej. Najstarsze znane przykłady takich domów pochodzą z poł. XVIII w. z Lubieszewa, Stalewa i Żuławek.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Maciej Prarat, Architektura chłopska Doliny Dolnej Wisły w latach 1772–1945 i jej problematyka konserwatorska, 2012.
  2. Hugo Bertram, Wolfgang La Baume, Otto Koppel, Das Weischel-Nogat-Delta, 1924.
  3. Erich Kulke, Die Laube als ostgermanisches Baudenkmal, 1939.
  4. Jerzy Domino, Na polderach i w podcieniach – krajobraz i architektura Żuław, 2013.
  5. W. Heym, Beitrage zur Geschichte der Bauernhauser rechts und links der unteren Weischel, 1969.
  6. Erich Kulke, Die Laube als ostgermanisches Baumerkmal unter besonderer Berücksichtigung der Bauernhöfe an der unteren Oder, 1939.
  7. Wutzke, Bemerkungen uber die landlichen Gebaude, besonders in Preusen, „Preusiche Provinzial Blatter”, 1829.
  8. B. Schmid, Westpreusiche Holzbauten, 1904.
  9. Hugo Bertram, Wolfgang la Baume, Otto Kloppel, Das Weischel-Nogat-Delta, 1924.
  10. J. Stankiewicz, Zabytki budownictwa i architektury na Żuławach (Na marginesie przeprowadzonej w latach 1955-1956 lustracji zabytków), „Rocznik Gdański”, 15/16, 1956–1957.
  11. J. Stankiewicz, Piotr Loewen – budowniczy żuławski, „Ochrona zabytków”, z. 32-33, 1956.
  12. Lech Krzyżanowski, Wpływ neoklasycyzmu na podcieniowe budownictwo Żuław Gdańskich. Budowniczy Piotr Loewen, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, t. 8 (z. 1), 1963.
  13. a b Lech Krzyżanowski, Żuławskie domy podcieniowe. Dokumentacja historyczna., t. 1-12, mps PPKZ, 1962.
  14. E. Riemann, Westpreusiche Vorlaubenhauser, „Westpreussen Jahrbuch”, 1951.
  15. Uta Puls, Laubenhauser im Oder-Weichsel-Gebiet, Klaus Puls, t. 2, 1999, ISBN 3-00-005098-1.
  16. Jerzy Domino, Domy podcieniowe na Żuławach Elbląskich i Wysoczyźnie Elbląskiej, „Rocznik Elbląski”, t. 20, 2006.
  17. Krystyna Laskowska, W żuławskim domu, Elbląg 2010, ISBN 978-83-60138-38-0.
  18. Marta Koperska-Kośmicka, Współczesny obraz żuławskiego podcienia, „Studia KPZK PAN”, t. 146, 2013.
  19. a b Marta Koperska-Kośmicka, Dom podcieniowy na Żuławach, wyd. pierwsze, Gdańsk: Instytut Kaszubski, 2020, ISBN 978-83-65826-44-2.
  20. Tomasz Ważny, Określenie wieku zabytków architektury z Pomorza Wschodniego, „Ochrona zabytków” (45/4), 1992.
  21. Lech Krzyżanowski, Żuławskie domy podcieniowe, t. 1-12, mps PPKZ, 1968.