OKl100 – polskie zbiorcze oznaczenie parowozówtendrzaków osobowych o układzie osi 1'C1', nadane lokomotywom łotewskich serii Ct i Rt, produkcji polskiej lub niemieckiej. Polska otrzymała po 1945 roku jeden parowóz tej serii, eksploatowany do 1958 roku.

OKl100
Ilustracja
Lokomotywa Ct-126
Producent

Fablok (Chrzanów)
Henschel (Kassel)

Lata budowy

1934-1940

Układ osi

1'C1' (1C1h2t)

Wymiary
Masa pustego parowozu

64,6 t[1]

Masa służbowa

81,2 t[1]

Masa przyczepna

50,2 t[2]

Długość

12 420 mm[1]

Rozstaw osi skrajnych

9500 mm[1]

Średnica kół napędnych

1720 lub 1400 mm[1]

Średnica kół tocznych

900 mm[1]

Napęd
Trakcja

parowa

Ciśnienie w kotle

15 at[1]

Powierzchnia ogrzewalna kotła

111,8 m²[a]

Powierzchnia przegrzewacza

40 m²[1]

Powierzchnia rusztu

2,2 m²[1]

Średnica cylindra

480 mm[1]

Skok tłoka

630 mm[1]

Pojemność skrzyni węglowej

3 t[1]

Pojemność skrzyni wodnej

9 m³[1]

Parametry eksploatacyjne
Maksymalna siła pociągowa

7650 kG[1]

Prędkość konstrukcyjna

90 lub 70 km/h[3]

Nacisk osi na szyny

15,3 t[1]

Parametry użytkowe
Minimalny promień łuku

180 m[1]

Historia

edytuj

Parowóz opracowany został przez niemiecką fabrykę Hanomag w Hanowerze na zlecenie Państwowych Kolei Łotewskich[4]. Stanowił uniwersalny tendrzak, zasadniczo przeznaczony na szeroki tor 1524 mm, ale można było zamieniać zestawy kołowe na przystosowane do toru normalnego 1435 mm, również istniejącego na Łotwie[4]. Zarząd Kolei Łotewskich ogłosił następnie w 1933 roku konkurs na budowę lokomotyw, w którym wzięło udział 12 firm (sześć z Niemiec, dwie z Polski, dwie ze Szwecji, z Belgii i Włoch)[5].

Kontrakt na budowę trzech pierwszych lokomotyw otrzymała Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce (Fablok) w Chrzanowie, z uwagi na niższą cenę od niemieckiego Borsiga[5]. Zbudowano je w 1934 roku, z numerami fabrycznymi od 590 do 592[4]. Były one lokomotywami przeznaczonymi tylko do ruchu pasażerskiego i na Łotwie początkowo oznaczono je serią Bt (numery: 122-124), oznaczającą średnie pasażerskie tendrzaki przystosowane do toru szerokiego i normalnego[5]. Z uwagi jednak na ich dużą moc (większą niż w projekcie), w 1936 roku serię zmieniono na Ct[5][b].

 
Lokomotywa Rt-317

Dalsze cztery lokomotywy serii Ct (nry: 125-128) zbudowano w 1936 roku już w niemieckiej firmie Henschel & Sohn w Kassel[5]. Wprowadzono w nich zmiany w konstrukcji ostoi, które umożliwiły w razie potrzeby wymianę zestawów kołowych o średnicy 1720 mm, służących do prowadzenia pociągów osobowych, na zestawy średnicy 1400 mm do służby towarowej, lecz zmiany takie były sporadyczne[c]. W 1938 roku w firmie Henschel zbudowano dalsze 10 ulepszonych lokomotyw, tym razem od początku w wersji towarowej, oznaczonych z tego powodu serią Rt (nry: 312-321)[5]. W 1939 roku w tej samej firmie zamówiono kolejne 10 lokomotyw serii Ct (nry: 129-138) i 10 serii Rt (nry: 322-331), dostarczonych w 1940 roku[5]. Lokomotywa Ct-126 została następnie wyposażona w towarowe zestawy kołowe i przemianowana na serię Rt, a lokomotywa Rt-315 została analogicznie przemianowana na serię Ct[5].

Eksploatacja

edytuj

Lokomotywy tego typu były nowoczesne, o stosunkowo dużej mocy i wysokiej prędkości, oraz ekonomiczne pod względem zużycia węgla i wody, toteż zyskały uznanie na Łotwie, czego efektem były dalsze zamówienia łącznie 37 sztuk[5]. Lokomotywy serii Ct początkowo obsługiwały ciężkie pociągi pasażerskie na głównych liniach w okolicach Rygi[5]. Od 1936 roku obsługiwały też pociągi pospieszne Ryga – Berlin[6]. Większość stacjonowała w Škirotavie, a ponadto w Jełgawie i od 1940 roku w Daugavpils[6].

Jeden parowóz – Rt-126 (Henschel 23086/1936) znalazł się po II wojnie światowej na terenie Polski, w parowozowni Rybnik, i został przejęty w 1945 roku przez Polskie Koleje Państwowe[7]. Był on w wersji towarowej, lecz oznaczono go polską serią OKl100 z numerem 1, zaliczając do tendrzaków osobowych[7]. Po kilku zmianach parowozowni, od 1950 roku służył w Fosowskiem[3]. Cieszył się dobrą opinią, lecz w 1954 roku jako maszyna nietypowa został przekazany do przemysłu – krochmalni i Płatkarni Łobez[3]. W 1958 roku wycofany z eksploatacji, został złomowany w 1964 roku[8].

  1. Powierzchnia ogrzewalna 111,8 m² (111,1 m² dla serii z 1939) według Altbergs 2005 ↓, s. 176, zbliżona 112,3 m² według Roszak 2002 ↓, s. 15. Odmiennie Pokropiński 2007 ↓, s. 257 podaje 152,3 m².
  2. Pokropiński 2007 ↓, s. 222 podaje mylnie, sprzecznie ze źródłami łotewskimi (Altbergs 2005 ↓, s. 88), że Ct było oznaczeniem stosowanym podczas prowadzenia składów towarowych.
  3. Średnice kół według Pokropiński 2007 ↓, s. 222, z tym, że podaje on, że możliwość taka istniała już w parowozach Fabloku, i sugeruje, że parowozy te były swobodnie przekształcane. Według jednak źródeł łotewskich (Altbergs 2005 ↓, s. 88), możliwość zmiany zestawów kołowych wprowadzono dopiero w lokomotywach Henschela, ale korzystano z niej wyjątkowo.

Przypisy

edytuj
  1. a b c d e f g h i j k l m n o p Pokropiński 2007 ↓, s. 257
  2. Altbergs 2005 ↓, s. 176.
  3. a b c Roszak 2002 ↓, s. 15.
  4. a b c Pokropiński 2007 ↓, s. 222.
  5. a b c d e f g h i j Altbergs 2005 ↓, s. 88.
  6. a b Altbergs 2005 ↓, s. 88-90.
  7. a b Roszak 2002 ↓, s. 14.
  8. Roszak 2002 ↓, s. 15-16.

Bibliografia

edytuj
  • Herman Gijsbert Hesselink, Norbert Tempel: Eisenbahnen im Baltikum, Münster, 1996, ISBN 3-921980-51-8
  • Toms Altbergs: Latvijas dzelzceļu lokomotīves. Ryga: 2005. ISBN 9984-19-693-3. (łot.).
  • Bogdan Pokropiński: Parowozy normalnotorowe produkcji polskiej. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 2007. ISBN 978-83-206-1617-0.
  • Tomasz Roszak. Parowozy Litwy i Łotwy w służbie PKP. „Świat Kolei”. Nr 3/2002(080), 2002.