Otwórz menu główne

Obozy dla Polaków w powiecie raciborskim

Obozy dla Polaków w powiecie raciborskim, (niem.) Polenlagerniemieckie obozy koncentracyjne dla Polaków.

Spis treści

HistoriaEdytuj

We wrześniu 1939 roku, po zdobyciu polskiego Śląska władzę na tym terenie przejęła niemiecka administracja. Racibórz, miasto przed wojną należało do Rzeszy, znalazł się w tzw. Odcinku Górnośląskim jako powiat miejski (Stadtkreis) oraz powiat ziemski (Landkreis). Przy czym po zmianach administracyjnych powiat raciborski obejmował część obecnych terenów Czech z Dolnym Beneszowem (niem. Beneshau, cz. Dolní Benešov) oraz część dzisiejszego powiatu wodzisławskiego z Gorzycami i Gorzyczkami.

W raciborskiem istniało najwięcej obozów dla Polaków (Polenlager). Znajdowały się one w miejscowościach: Racibórz (Ratibor), Pogrzebień (Pogrzebin), Gorzyce, Gorzyczki, Dolny Beneszów. Zarządzał nimi w ramach Volksdeutsche Mittelstelle (VoMi)Centrala Przesiedleń Niemców, dla powiatu raciborskiego SS-Sturmführer Möbius. Po nim funkcję tę objął SS-mann Schömitz. Wiadomo, że do stacji w Brzeziu, dzisiejszej dzielnicy Raciborza, kierowano pociągi z więźniami z Gorzyczek oraz dowożono osoby z różnych miejscowości, trafiali oni do obozu w Pogrzebieniu. Dzięki zachowanej części dokumentacji niemieckiego Urząd Zdrowia z Raciborza (Gesundheisamt Ratibor) i Urzędu Pracy (Arbeitsamt) wiadomo, że lekarz powiatowy miał być obecny przy segregacji więźniów, a wiele setek Polaków zostało osadzonych w różnych obozach na terenie powiatu raciborskiego.

Bezpośredni wpływ na powstanie obozów dla ludności polskiej miała polityka przesiedleńcza Niemiec. W Katowicach mieściło się Dowództwo Operacyjne VoMi dla Górnego Śląska, a w powiatach dowództwa powiatowe, w tym w Raciborzu, które prowadziło aż 12 obozów dla przesiedleńców niemieckich. Były to obozy m.in. umiejscowione w raciborskich parafiach: św. Mikołaja – "Nikolaus-Heim" nr 73, Najświętszego Serca Pana Jezusa – "Herz-Jesu-Stift" nr 74, św. Paschalisa, klasztor Franciszkanów – Franziskaner Kloster nr 77 i Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii, Dom św. Notburgi – "Notburga-Heim" nr 78. Umieszczano tam np. Niemców z ZSRR i Lotaryngii.

Sieć obozów nazwanych Polenlager była jedną z form represji wobec Polaków. Były to miejsca, w których Polaków germanizowano, wykorzystywano do pracy. W obozach panował przede wszystkim głód i straszne warunki sanitarne sprzyjające powstawaniu chorób. Polenlagry zostały umiejscowione jedynie na terenie Śląska w rejencji opolskiej i katowickiej, a osadzano w nich z zasady ludność polską, było ich 24, w tym 4 na obecnym terytorium Czech. Do obozów trafiali Polacy wysiedlani ze Śląska, a zwłaszcza z Żywiecczyzny w ramach operacji wysiedleńczej ok. 20 tys. mieszkańców z powiatu żywieckiego na tereny Generalnego Gubernatorstwa i wprowadzeniu w ich miejsce osadników niemieckich zwanej Akcja Saybusch. Polaków wysiedlano ze Śląska żeby zrobić miejsce przesiedleńcom niemieckim, którzy napływali na tereny wcielone do III Rzeszy w ramach niemieckiej akcji kolonizacyjnej Heim ins Reich. Do Polenlagrów kierowano także aresztowanych w różnych akcjach wymierzonych w polską inteligencję i uczestników ruchu oporu np. w Zagłębiu Dąbrowskim w ramach akcji "Oderberg" przeprowadzonej w lutym i sierpniu 1943 roku.

Osobny artykuł: Akcja Saybusch.

Z obozów hitlerowcy wywozili więźniów na roboty w głąb Niemiec, zwalniali w przypadku podpisania Volksllisty. Zdarzały się rozstrzeliwania więźniów, ale i nakazy osiedlenia się w Generalnym Gubernatorstwie. Polenlagry odwiedzali także "znawcy rasy" i zabierali dzieci spełniające kryteria aryjskości, umieszczając je w rodzinach niemieckich w głębi Rzeszy.

Czasem nad bramami umieszczano napisy "Arbeit macht frei" – w Lyskach, "Zbuntowani Polacy przeciwko Niemcom" – w Kietrzu. W powiecie raciborskim znajdowały się obozy: Racibórz – Strzelnica nr 75, Pogrzebień nr 82, Dolny Beneszów nr 83, Gorzyce nr 168, Gorzyczki 169.

Obóz Racibórz – Strzelnica nr 75Edytuj

W roku 1940 funkcjonował już w dawnej strzelnicy raciborskiej obóz dla przesiedlanych Niemców. Przekształcono go w Polenlager między 15 a 20 czerwca 1942 roku, jego komendantem był 23 letni SS – man Willi Lerch. Istniał do listopada 1943 r.

Obóz w Pogrzebieniu – Polenlager nr 82Edytuj

Obóz mieścił się w budynku seminarium duchownego przy Klasztorze Salezjanów. Wcześniej utworzono w nim na krótko obóz przejściowy dla reemigrantów niemieckich z Besarabii i Bukowiny. Otoczony był podwójnym rzędem drutu kolczastego wysokości ok. 4 metrów. Znajdował się on pod jurysdykcją SS, strażnicy mogli w razie próby ucieczki użyć broni.

Jego komendantami byli czonkowie SS: Kratky – pierwszy komendant, Nagel, – drugi komendant, Feistenauer (Fürstenauer?) – trzeci komendant, Grel (Groel?) – czwarty komendant obozu, Reinhold Banik, – zastępca komendanta. Obozu pilnowali żandarmi: Paul Ast, Erich Bayer, Richard Elster, Fritz Grieger, Gustav Klose, Hermann Klose. Obóz w Pogrzebieniu został przekształcony 11,08,1943 roku w obóz dla dzieci (Kinderlager), jedyny w systemie Polenlagrów.

Do Pogrzebienia trafiło 200 dzieci, z tymczasowego więzienia policyjnego w Mysłowicach, z przeprowadzonej przez Niemców akcji "Oderberg". Była to akcja aresztowań przeprowadzona z 11 na 12 sierpnia 1943 w Zagłębiu Dąbrowskim. Rodziców zesłano do obozów koncentracyjnych, a dzieci początkowo trafiły do obozu nr 82.

Pogrzebieński Kinderlager zlikwidowano w październiku 1943 roku w związku z potrzebą umieszczenia w tym miejscu kolejnych niemieckich osadników ze wschodu. Od tego momentu obóz został podzielony, a Polacy przebywali w nim w odgrodzonej części w kaplicy klasztornej.

Dzieci później rozdzielono do obozów na Śląsku (np. Lyski, Gorzyce, Żory itd.).

  • Obóz w Dolnym Beneszowie – Polenlager nr 83
  • Obóz w Gorzycach – Polenlager nr 168
  • Obóz w Gorzyczkach – Polenlager nr 169

BibliografiaEdytuj

  • Hrabar Roman, Tokarz Z., Wilczur J. E., "Czas niewoli i czas śmierci. Martyrologia dzieci polskich w okresie okupacji hitlerowskiej", Warszawa, 1979,
  • Hrabar Roman, "Niemieckie obozy dla Polaków na Śląsku w czasie II wojny światowej "Polenlager"", Katowice 1972,
  • Hrabar Roman, "Skazane na zagładę. Praca niewolnicza kobiet polskich w II Rzeszy i los ich dzieci", Katowice 1989,
  • Hrabar Roman, "Przeciwko światu przemocy", Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1982,
  • Szefer A., "Przesiedleńcy niemieccy na Górnym Śląsku w latach 1939 - 1945", Katowice 1974.

Linki zewnętrzneEdytuj