Otwórz menu główne

Operacja Berlin − zakończony połowicznym sukcesem rajd korsarski na środkowym Atlantyku, przeprowadzony w okresie od stycznia do marca 1941 roku przez niemieckie pancerniki „Scharnhorst” i „Gneisenau”. Dowódcą całej operacji był admirał Günther Lütjens, który − wzorując się na jej przebiegu − miał wkrótce wysłać z podobną misją dwa inne wielkie okręty nawodne: „Bismarcka” i „Prinza Eugena”.

Operacja Berlin
Bitwa o Atlantyk
Ilustracja
Pancerniki „Gneisenau” (u góry) i „Scharnhorst”
Konflikt II wojna światowa
Strony konfliktu
III Rzesza III Rzesza Wielka Brytania Wielka Brytania
Cele operacji
Rajd korsarski przeciw żegludze sprzymierzonych
Dowództwo operacji War ensign of Germany (1938–1945).svg Kriegsmarine
Czas operacji styczeń-marzec 1941
Miejsce operacji Ocean Atlantycki
Straty stron konfliktu
22 statki

Spis treści

Tło wydarzeńEdytuj

Strategiczne plany wojenne III Rzeszy zakładały, że w przypadku zaangażowania się w konflikt Wielkiej Brytanii, niemiecka marynarka wojenna, Kriegsmarine, rozpocznie − celem osłabienia i wyeliminowania jej z walki − zwalczanie środków handlu morskiego na liniach zarówno transeuropejskich, jak i transatlantyckich, czym zająć miały się okręty podwodne. Tymczasem, gdy 3 września 1939 roku rozpoczęła się wojna morska, niemieckie Kierownictwo Wojny Morskiej (Seekriegsleitung − SKL) było do niej zupełnie nieprzygotowane[1]. Kriegsmarine dysponowała jedynie dwudziestoma trzema U-Bootami zdolnymi do działań na otwartym oceanie[2]. W tej sytuacji SKL postanowiło zintensyfikować prace nad przygotowaniem floty rajderów (Hilfkreuzer)[a], a tymczasem wysyłać do akcji przeciw statkom handlowym przeciwników posiadane okręty nawodne. Takimi, pod koniec 1940 roku, były pancerniki „Scharnhorst” i „Gneisenau”[1].

Przebieg działańEdytuj

Oba stacjonujące w Gotenhafen okręty wyszły w morze 28 grudnia 1940 roku, ale po kilku dniach − na skutek uszkodzeń, jakich doznał podczas sztormu „Gneisenau”[3] − musiały zawinąć do Kilonii, którą opuściły 22 stycznia 1941 roku. Wywiad państw sprzymierzonych otrzymał od duńskich rybaków informację, że okręty były widziane podczas przechodzenia przez Wielki Bełt, o czym Admiralicja brytyjska wiedziała już następnego dnia. Admirał John Tovey opuścił porty brytyjskie na czele silnego dywizjonu (trzy pancerniki, osiem krążowników i jedenaście niszczycieli) w nadziei, że przechwyci niemieckie okręty na podejściach do Western Approaches, gdzieś pomiędzy Islandią a Wyspami Owczymi[4]. Tymczasem Lütjens poprowadził swą niewielką flotyllę przez Cieśninę Duńską (na zachód od Islandii) wprost na Atlantyk, gdzie pancerniki zajęły pozycje oczekując na konwoje płynące z Kanady do Wielkiej Brytanii[5].

Pierwszym wykrytym konwojem był HX-106[6], ale atak został odwołany, gdy okazało się, że wśród okrętów eskorty jest stary pancernik HMS „Ramillies”. Dowódca „Scharnhorsta” zaproponował, że odciągnie „Ramilliesa” tak, by „Gneisenau” mógł rozprawić się z konwojem (miał ku temu podstawy: „Scharnhorst” był od brytyjskiego pancernika o 11 węzłów szybszy)[6], ale Lütjens otrzymał polecenie unikania walki z większymi jednostkami. Szczęśliwie dla obu stron Brytyjczycy nie zdołali zidentyfikować okrętów przeciwnika.

Po zatankowaniu paliwa ze statku zaopatrzeniowego okręty niemieckie wróciły do akcji; nie zauważyły konwoju HX-111, ale udało im się dopaść konwój pustych statków wracających do Ameryki. W ciągu 12 godzin „Scharnhorst” i „Gneisenau” zatopiły pięć statków (w tym trzy tankowce), ale wiadomość o ataku dotarła do Royal Navy. Okręty ruszyły teraz na południe, mijając Azory, by zaczaić się na trasie konwojowej u zachodnich wybrzeży Afryki[6]. W pobliżu Wysp Kanaryjskich zauważono konwój, ale ponownie atak nie nastąpił ze względu na obecność starego (1916) pancernika HMS „Malaya”. „Scharnhorst” i „Gneisenau” wycofały się w stronę Sierra Leone, ustępując miejsca grasującym w okolicy U-Bootom[7].

Teraz oba niemieckie okręty zawróciły na zachodni Atlantyk, zatapiając „po drodze” pojedynczy, płynący bez eskorty frachtowiec. Zaatakowały też dwa nieeskortowane konwoje, zatapiając lub biorąc jako pryzy 16 statków. Jeden z nich − „Chilean Reefer” − postawił zasłonę dymną, podał przez radio dokładną pozycję, a nawet ostrzelał „Gneisenaua” ze swego małego, pokładowego działa. Lütjens − nie będąc nawet pewnym, co to za statek − kazał cofnąć się i zniszczyć go z bezpiecznej odległości. W tym czasie na horyzoncie pojawił się HMS „Rodney”, przypuszczalnie w odpowiedzi na wezwanie radiowe. Niemieckie okręty pospiesznie zniknęły, a „Rodney” zajął się ratowaniem rozbitków[8].

W końcu SKL kazało niemieckim pancernikom wracać do Brestu. 21 marca spotkały okręty i samoloty eskorty i następnego dnia znalazły się w porcie, przy czym ich maszyny wymagały pilnego remontu. W trakcie 60-dniowego rajdu pokonały blisko 16 000 Mm zatapiając lub zatrzymując 22 statki o łącznym tonażu 115 622 BRT[4], a więc mniej niż zakładano[9]. Podczas akcji były zaopatrywane przez statki „Uckermark”, „Ermland”, „Schlettstadt”, „Friedrich Breme” i „Hamburg”.

Ogólnie wielkie okręty sił nawodnych Kriegsmarine dokonały w latach 1939-1941 siedmiu korsarskich rajdów, których ofiarą padło 58 statków handlowych o łącznym tonażu 321 236 BRT[10].

UwagiEdytuj

  1. Niektóre z nich − Atlantis, Orion, Widder, Thor, Pinguin, Komet i Kormoran − wyszły w morze wiosną/latem 1940 roku i do listopada 1941 zatopiły lub zdobyły 97 statków o łącznym tonażu 658 976 BRT.

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Robert Forczyk: German Commerce Raider vs British Cruiser: The Atlantic & The Pacific 1941. Osprey Publishing, 2010. ISBN 978-1-84603-918-8.
  • Jerzy Lipiński: Druga wojna światowa na morzu. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1976.
  • Ivor Matanle: World War II. New York: Military Press, 1989. ISBN 0-517-67605-2.
  • Nathan Miller: War at Sea: A Naval History of World War II. New York: Oxford University Press p. 147, 1996. ISBN 0-19-511038-2.
  • Peter Padfield: War beneath the sea: submarine conflict during World War II. New York: John Wiley, 1996. ISBN 0-471-14624-2.
  • Janusz Piekałkiewicz: Kalendarium wydarzeń II wojny światowej. Warszawa: Agencja Wydawnicza Morex, 1995. ISBN 83-86510-78-1.

Linki zewnętrzneEdytuj