Papierosiarze z Placu Trzech Krzyży

książka Józefa Ziemiana

Papierosiarze z Placu Trzech Krzyży – książka Józefa Ziemiana opisujące żydowskie dzieci sprzedające papierosy na placu Trzech Krzyży w Warszawie w czasie okupacji niemieckiej.

Tablica pamiątkowa odsłonięta w 2021 a ścianie gmachu Instytutu Głuchoniemych przy placu Trzech Krzyży 4/6

Fragmenty pierwszej wersji Papierosiarzy z placu Trzech Krzyży ukazały się na łamach łódzkiego Nowego Słowa w latach 1948–1949, a pełna wersja książki w Izraelu w 1963 roku. Książka została przetłumaczona na język polski[1], angielski[2], hiszpański, niemiecki, rumuński. Książka opisuje żydowskie dzieci, które uciekły z getta warszawskiego i sprzedawały papierosy na placu Trzech Krzyży. Niektóre uciekły z getta, gdy latem 1942 roku zaczęła się wywózka jego mieszkańców do obozu zagłady w Treblince.

W 1944 niektórzy papierosiarze wzięli udział w powstaniu warszawskim. Większość z nich przeżyła wojnę[3].

W 1970 roku wystawiano w Bostonie sztukę w języku jidisz[4] Di papyrosn hendler opartą na książce Józefa Ziemiana[4].

Upamiętnienie

edytuj

W 2021 na ścianie gmachu Instytutu Głuchoniemych przy placu Trzech Krzyży 4/6 odsłonięto tablicę upamiętniającą małych papierosiarzy[5] zaprojektowaną przez Antoniego Grabowskiego[6].

Inne informacje

edytuj

Niezależnie Ewa Małkowska-Bieniek[7] opisuje historię Dawida Zylberta, który uciekł na „aryjską stronę” z warszawskiego getta i sprzedawał gazety i papierosy na placu Trzech Krzyży.

Podobna historia opisana jest w tangu Papirosen napisanym przez Hermana Yablokoffa. Tango to zostało napisane w 1922 roku na podstawie obserwacji dzieci sprzedających papierosy po pogromach w Grodnie po pierwszej wojnie światowej[8][9].

Przypisy

edytuj
  1. Józef Ziemian: Papierosiarze z Placu Trzech Krzyży. Łódź: Oficyna Bibliofilów, 1995. ISBN 83-86058-33-1.
  2. Józef Ziemian: The cigarette sellers of Three Crosses Square. Portland, Oregon: Edgware, Middlesex, 2005.
  3. Grzegorz Lisicki. Dzieci handlowały z Niemcami. Nieznana historia w wojny. „Gazeta Wyborcza”, 4 maja 2011. Warszawa. [dostęp 2018-03-31]. 
  4. a b Diane K Roskies i Joseph Ziemian, The cigarette vendors: a play in Yiddish = Di papyrosn hendler, program, Boston, Brandeis Yiddish Theater, 1970
  5. Tomasz Urzykowski: Mali papierosiarze z placu Trzech Krzyży upamiętnieni. Ich historia jest niezwykła. warszawa.wyborcza.pl, 10 października 2021. [dostęp 2021-10-18].
  6. Papierosiarze z placu Trzech Krzyży. [w:] Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie [on-line]. 23 lutego 2021. [dostęp 2022-07-29].
  7. Ewa Małkowska-Bieniek: Śladami warszawskich Żydów. Miasto Stołeczne Warszawa. Biuro Promocji Miasta, 2008. (pol.).
  8. Herman Yablokoff, Der Payatz, around the world with Yiddish Theater, Bartleby Press, 1995
  9. Tango Voices, Songs From the Soul of Buenos Aires & Beyond, a collection of celebrated tangos around the world, Donald Cohen, Wise Publication