Otwórz menu główne
Żydówka uciekająca przed prześladowcami podczas pogromu we Lwowie (1941)
Żydzi zamordowani podczas pogromu w Białymstoku (1906)
Ofiary pogromu w Mińsku Mazowieckim (1936)

Pogrom (z ros. „погром”: po gromu, po gromie, po uderzeniu pioruna[1]) – zadanie komuś zupełnej klęski, rozgromienie wojsk nieprzyjaciela, wymordowanie wielu ludzi, unicestwienie, wybicie[2]. Termin ten zaczął być powszechnie rozpoznawany od 1905 roku, kiedy jako pojęcie pochodzące z języka rosyjskiego (po gromu: po gromie, po uderzeniu pioruna), był używany przez angielską prasę do opisu ówczesnych tragicznych antysemickich wydarzeń w Imperium rosyjskim - m. in. ekscesów tzw. Czarnej Sotni; odnosi się do gwałtownych wystąpień jednej grupy ludności przeciw drugiej, przede wszystkim wiążących się z prześladowaniem mniejszości narodowych i religijnych, w których zakres wchodzą: zabójstwa, gwałty, pobicia, zranienia, zniszczenia dobytku, rabunek – przy czym nie muszą one występować wszystkie, by wydarzenie można było uznać za pogrom[1]. Ze zjawiskiem tym wiążą się: konflikt między grupami, stanowiący jego grunt i narastająca atmosfera pogromowa – powiązane z prowokacją, dezinformacją i propagandą (zob. Protokoły mędrców Syjonu)[1].

Współcześnie jest to słowo używane najczęściej w odniesieniu do zbiorowych, brutalnych ataków na przedstawicieli mniejszości narodowych, bywa również uogólniane jako wszelki grupowy akt przemocy skierowany przeciw jakiejś grupie narodowościowej lub religijnej, często połączony z niszczeniem własności jej członków: domów, miejsc pracy, miejsc kultu.

Do pogromów dochodzi zarówno spontanicznie lub planowo, gdy są one prowokowane.

Spis treści

Geneza pojęciaEdytuj

Pojęcie pogromu rozprzestrzeniło się na przełomie XIX i XX wieku w związku z trzema falami antyżydowskiej przemocy na terenach carskiej Rosji. Po zamachu na cara Aleksandra II w 1881, dokonanym przez organizację Narodnaja Wola, przez miasta i wsie przetoczyła się fala przemocy, która objęła około 250[3][4] przypadków masowego bicia żydowskich mieszkańców miast i wsi oraz dewastacji i grabieży ich domów i sklepów. Przyczyną ekscesów było kolektywne (i fałszywe) obwinienie Żydów o zabójstwo cara. Do drugiej fali przemocy doszło w latach 1903–1906 w związku z walką antycarskich rewolucjonistów ze stronnikami reakcji, jak również z wojną Rosji z Japonią. Ciąg pomówień antyżydowskich (por. Protokoły mędrców Syjonu) oraz działalność bojówek Czarnej Sotni, otwarcie nawołujących do przemocy, zebrały żniwo 690 pogromów i ekscesów dokonanych na Żydach[5][6]. Podczas trzeciej fali przemocy, która rozlała się w latach 1919–1921 w trakcie rosyjskiej wojny domowej, doszło do 1326 pogromów i antyżydowskich ekscesów[7][8], w których zginęło co najmniej 50-60 tysięcy osób[9]. Niektóre mordy przybierały postać masakr całych dzielnic żydowskich: w Proskurowie (obecnie Chmielnicki) w przeciągu kilku godzin zamordowano ponad 1700 osób[10][11].

Według Piotra Gontarczyka określenie „pogrom Żydów” bywa niekiedy nadużywane wobec wydarzeń będących w istocie zamieszkami bądź obopólnym konfliktem; może być także nacechowane emocjonalnie i ideologicznie. Przykładowo – według Gontarczyka – w przypadku pogromu w Przytyku jego stosowanie jest powtarzaniem jednej z tez propagandy przedwojennej, żydowskiej prasy, podobnie jak endeckie określenie „wojna polsko-żydowska”[12].

Wcześniejsze pogromyEdytuj

De facto zjawisko pogromów ma skalę o wiele szerszą i długą historię. Pogromy Żydów miały wcześniej miejsce w wielu krajach średniowiecznej Europy, zwłaszcza zachodniej (Anglia, Francja, Niemcy), co spowodowało ich migrację do zapewniającego im bezpieczeństwo Królestwa Polskiego. Ówczesnym pogromom sprzyjały chrześcijańskie uprzedzenia wobec Żydów rozbudzone zwłaszcza w czasie krucjat. Jeszcze wcześniej pogromy miały miejsce już w starożytnym Rzymie, gdzie ich ofiarą padali z powodów religijnych zarówno Żydzi jak i chrześcijanie.

Za największy na ziemiach Polski pogrom, należy uznać rzeź galicyjską[potrzebny przypis], kiedy to niemal w tym samym czasie na rozległej przestrzeni od Wadowic po Dobromil doszło do znacznie ponad 500 wystąpień przeciwko ziemianom, urzędnikom dworskim i księżom, w czasie których w okrutny sposób zamordowano, tylko ze względu na samą przynależność do stanu szlacheckiego (nawet osoby lubiane przez miejscową społeczność), od 1200 do 3000 osób.

Pogromy innych grup etnicznychEdytuj

Zjawisko pogromów nie ogranicza się jednak wyłącznie do europejskiego kręgu kulturowego i antysemityzmu. W kategoriach tych można rozpatrywać także prześladowania:

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Żydowski Instytut Historyczny: Pogrom. www.jhi.pl. [dostęp 2019-02-04].
  2. Słownik języka polskiego PWN: Pogrom
  3. I.M. Aronson: Troubled Waters: Origins of the 1881 Anti-Jewish Pogroms in Russia. University of Pittsburgh Press, 1990, s. 50-56. [dostęp 2012-12-08]. (ang.)
  4. Alina Cała: Pogrom (pol.). Wirtualny Sztetł. [dostęp 2012-12-08].
  5. Y. Slutsky: Pogroms: 1903 to 1906 (ang.). Jewish Virtual Library [z:] Encyclopaedia Judaica, 2008. [dostęp 2012-11-11].
  6. J.D. Klier, S. Lambroza: Pogroms: Anti-Jewish Violence in Modern Russian History. s. 230.
  7. Milton Kleg: Hate, Prejudice and Racism. State University of New York Press, 2001, s. 4. [dostęp 2008-12-08]. (ang.)
  8. Z.Y. Gitelman: A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union. Indiana University Press, 1988,2001, s. 65. [dostęp 2012-12-08]. (ang.)
  9. John Klier: Pogroms (ang.). YIVO Encyclopedia od Jews in Eastern Europe. [dostęp 2012-12-08].
  10. J. Klier, R.S. Levy: Russian Civil War [w: Antisemitism: A historical encyclopedia of prejudice and persecution]. ABC-Clio, 2005. [dostęp 2012-12-08]. (ang.)
  11. Russia (ang.). Jewish Virtual Library [za:] Encyclopedia Judaica, 2008. [dostęp 2012-12-08].
  12. Piotr Gontarczyk: Dwie recenzje książki o Przytyku. W: Glaukopis nr 2/3 [on-line]. 2005. s. 431, 439.
  13. Zapomniany pogrom oświęcimski. Stowarzyszenie Romów w Polsce.
  14. Marcin Szymaniak, Piotr Kościński: Zabić, spalić dom i kościół. Rzeczpospolita, 06-09-2008.
  15. Rzeź chrześcijan: nawet 500 zabitych. Wirtualna Polska, 2010.
  16. W związku z pogromami w kościołach aresztowano 120 Tanzańczyków. 2012.