Otwórz menu główne

Pentarchia - układ sił polityce, w którym dominację sprawuje wspólnie pięć głównych ośrodków. W stosunkach międzynarodowych jest to wspólna dominacja pięciu mocarstw ("koncert mocarstw"). Termin "pentarchia" pojawił się w odniesieniu do polityki międzynarodowej w pracy Maxa Lenza Wielkie mocarstwa (1900) - wówczas do tego grona zostały zaliczone: Wielka Brytania, Francja, Rosja, Niemcy i Stany Zjednoczone.[1] [2]

Przykłady:

  • "System wersalsko-waszyngtoński" ukształtowany w wyniku traktatów l. 1919-22 po I wojnie światowej, w którym nowy ład miały gwarantować mocarstwa zwycięskie: Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Francja, Japonia i Włochy[3]. System ów załamał się pod koniec lat 20. XX w. w związku z geopolitycznymi roszczeniami mocarstw nieusatysfakcjonowanych: Włoch, Japonii, Niemiec i ZSRR, a także powrotu USA do polityki izolacjonizmu.
  • System kairsko-jałtańsko-poczdamski po II wojnie światowej. Świat w 1945 miał być zarządzany przez pięć głównych mocarstw: USA, ZSRR, Wielką Brytanię, Francję i Chiny. Znalazło to odzwierciedlenie w przyznaniu tym państwom stałego miejsca w Radzie Bezpieczeństwa ONZ i prawa veta. Jednakże już wkrótce okazało się, że Francja i Chiny są zbyt słabe do odgrywania roli globalnej, Imperium Brytyjskie zaczęło rozpadać się, zaś między USA a ZSRR (określanymi mianem supemocarstw) rozpoczęła się zimna wojna.
  • W latach 70. XX w. idea pentarchii powróciła na skutek konfliktu radziecko-chińskiego i uniezależniania się ekonomicznego Europy Zachodniej. W 1973 Saul Coehen wymienił 5 mocarstw pierwszej rangi - o znaczeniu globalnym: USA, ZSRR, Wspólnota Europejska, Chiny i Japonia[4]. Wcześniej te same mocarstwa wymienił - jako wiodące w przyszłości - prezydent USA Richard Nixon w 1971[5].
  • Nowa Pentarchia. Po rozpadzie ZSRR wydawało się, że również USA zrezygnują z roli supermocarstwa, a na świecie zapanuje system, nad którego stabilizacją czuwać będzie pięć ośrodków siły, zdolnych utrzymać równowagę polityczną, militarną i ekonomiczną. Nową Pentarchię miałyby tworzyć Stany Zjednoczone, Japonia, Chiny, Unia Europejska i Rosja [6] [7], lub według innych opinii Stany Zjednoczone, Chiny, Unia Europejska, Rosja i Indie[8][9][10][11] [12] Jednakże nie wszyscy teoretycy zaliczają Unię Europejską do grona światowych potęg (brak jednolitej polityki zagranicznej); ich zdaniem pentarchię tworzą obecnie USA, Chiny, Rosja, Japonia i Indie. [13][14][15]

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. P. Kennedy: Mocarstwa świata. Narodziny - Rozkwit - Upadek. Przemiany gospodarcze i konflikty zbrojne w latach 1500-2000, s. 428 i nast.
  2. J. Krasuski: Historia Rzeszy Niemieckiej 1871-1945 , s. 171
  3. Główne problemy stosunków międzynarodowych w okresie międzywojennym 1919-1939 * Organizacje Międzynarodowe * Ekonomia wkuwanko.pl * materiały dla studentów
  4. Saul Cohen, Geography and Politics in World divided, New York 1973
  5. Jak Nixon przepowiedział przyszłość
  6. W.Paruch, K. Trembicka: Typologia systemów bezpieczeństwa w XIX i XX wieku, s. 90
  7. Polityka
  8. Mark N. Katz: The Geopolitical Context of the “War on Terror” (ang.). W: The "War on Terror" in Perspective: History, Geopolitics, and American Foreign Policy [on-line]. Middle East Policy Council, 4 listopada 2010. [dostęp 2014-07-25].
  9. THE FIVE SUPERPOWERS
  10. Give us your money
  11. Mocarstwo na trzecie tysiąclecie. Forum 40/2003, s. 16
  12. From hyperpower to new world disorder
  13. Which new world order: unipolar? bipolar? multipolar? non-polar?
  14. Rising Powers and the future of global governance
  15. Search Results for - palmerstonian, www.strategicoutlook.org [dostęp 2017-11-15] (tur.).