Mocarstwo

Mocarstwopaństwo, które ze względu na swój potencjał militarny oraz ekonomiczny (produkt narodowy brutto) pełni ważną rolę na świecie i potęgą, a zarazem siłami wpływów przewyższa inne państwa[1], wykazuje odpowiednią rolę, kreuje w znacznym stopniu stosunki międzynarodowe we wszelkich dziedzinach, posiada znaczne możliwości wewnętrzne (militarne, ekonomiczne etc.), w obu tych sferach wyraźnie górujące nad innymi państwami[a].

Kategorie mocarstw w stosunkach międzynarodowych:

     supermocarstwo

      wielkie mocarstwa

     mocarstwa regionalne

     małe (lokalne) mocarstwa

TypologiaEdytuj

Hierarchia mocarstw świata – 4 kategorie (w oparciu m.in. o teorię zmiany siły)[2]:

  • mocarstwo dominujące – posiadające znaczne wpływy globalne oraz we wszystkich dziedzinach stosunków międzynarodowych, mające przewagę nad innymi mocarstwami (hegemonia). W 1944 ten typ państw został określony mianem supermocarstwa w odniesieniu do USA, ZSRR i Wielkiej Brytanii[3]; zaś po 1945 r. rzeczywistymi supermocarstwami pozostały: USA i ZSRR, gdyż w praktyce istnienie większej liczby supermocarstw od 2 jest niemożliwe[4].
    Obecnie jedynym supermocarstwem pozostały USA, przez co są też określane jako hipermocarstwo.
    Do grona potencjalnych („wschodzących”) supermocarstw zalicza się najczęściej Chiny[5] i Indie[6][7].
  • wielkie mocarstwa, mocarstwa ponadregionalne – państwa mające znaczne wpływy polityczne poza własnym regionem i dążące do rozciągnięcia ich na cały świat (globalne aspiracje). Są to mocarstwa które w danym momencie nie są jeszcze w stanie rzucić wyzwania dominującemu mocarstwu, lecz z ich grona wyłoni się potencjalny rywal (ang. challenger) mocarstwa dominującego[8]. W historii świata taką rolę spełniało 9 państw: Anglia/Wielka Brytania[9], Francja, Hiszpania, Holandia, Rosja/ZSRR, USA, Niemcy i Japonia[10]. Obecnie w gronie mocarstw tego typu są wymieniane: Chiny, Rosja, Japonia[11], Unia Europejska (lub Niemcy)[12], Indie[13][14] i Brazylia[15][16][17].
 
Hierarchia mocarstw w formie piramidy[18]

Perspektywa historycznaEdytuj

W literaturze przedmiotu spotkać można następujące rozróżnienia między powyższymi kategoriami mocarstw w kolejnych latach:

Witold Orłowski stosuje powyższe kategorie mocarstw i dowodzi, że w XX w. istniały następujące mocarstwa:

  1. supermocarstwa (pow. 20% ogólnego potencjału świata),
  2. światowe (powyżej 15% ogólnego potencjału świata): Wielka Brytania; USA; Niemcy,
  3. wielkie (między 10 a 15%),
  4. regionalne (między 5 a 10%)[23]:
Ranga mocarstwa 1900 1939 2000
supermocarstwo USA, Unia Europejska[c]
mocarstwo światowe USA, Wielka Brytania, Niemcy USA, Wielka Brytania, Niemcy
wielkie mocarstwo Rosja, Francja ZSRR Chiny, „Twarde jądro” UE[d]
mocarstwo regionalne Austro-Węgry Japonia, Francja, Włochy Rosja, Japonia, Indie
pozostałe[e] Chiny, Włochy, Japonia, Turcja Chiny, Polska, Brazylia Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Brazylia, Włochy

Główne mocarstwa świata w latach 1700–2020[24]

Mocarstwo 1700 1800 1875 1910 1935 1945 1990 2020
Turcja X
Szwecja X
Niderlandy X
Hiszpania X
Austria/Austro-Węgry X X X X
Francja X X X X X
Wielka Brytania X X X X X
Prusy/Niemcy X X X X
Rosja (I)/ZSRR/Rosja (II) X X X X X X X X
Włochy X X X
Japonia X X
USA X X X X X
Chiny X X

Angielski geograf Peter J. Taylor opisał geopolityczne porządki światowe jako względnie stabilne podziały władzy politycznej w skali globalnej. Uporządkował on państwa świata – i ich „kody geopolityczne” – w trójstopniowej hierarchii[potrzebny przypis].

  • mocarstwa światowe, których kody geopolityczne obejmują cały glob
  • mocarstwa regionalne – definiują swoje interesy szerzej niż własne granice
  • pozostałe państwa – sytuacja lokalna warunkuje niemal całkowicie ich możliwości działania

Następnie dokonał periodyzacji XX wieku według porządków geopolitycznych. Przejście od porządku światowego w którym hegemonem była Wielka Brytania nastąpiła w latach 1904–1907. Dezintegracji hegemonii brytyjskiej towarzyszył awans Niemiec i Stanów Zjednoczonych do rangi mocarstw światowych. I i II wojna światowa były wojnami o schedę po Imperium Brytyjskim. Stany Zjednoczone w 1945–1947 stały się hegemonem światowym, lecz wyzwanie rzucił im ZSRR po czym nastąpiło przejście do geopolitycznego porządku światowej zimnej wojny, który załamał się w latach 1989–1991, kiedy to USA pozostały najpotężniejszym państwem świata[25].

Amerykański politolog Randall L. Schweller, profesor Uniwersytetu Stanu Ohio, twórca „teorii równowagi interesów” wyróżnił dwie kategorie mocarstw:
1. bieguny (ang. poles) – są to państwa które mają potencjał militarny wyższy od połowy potencjału militarnego najsilniejszego państwa w systemie
2. mniejsze mocarstwa (ang, Lesser Great Powers)[26].

Rok Liczba
biegunów
Mocarstwa-bieguny Mniejsze mocarstwa
1890 5 Wielka Brytania, USA, Niemcy, Rosja, Francja Austro-Węgry, Włochy, Japonia
1900 4 Wielka Brytania, USA, Niemcy, Rosja, Francja, Austro-Węgry, Włochy, Japonia
1913 4 Wielka Brytania, USA, Niemcy, Rosja, Francja, Austro-Węgry, Włochy, Japonia
1925 1 USA Niemcy, Wielka Brytania, ZSRR, Francja, Włochy, Japonia
1934 2 USA, ZSRR Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Włochy, Japonia
1939 4 USA, ZSRR, Niemcy, Wielka Brytania Francja, Włochy, Japonia
1941 3 USA, Niemcy, ZSRR Wielka Brytania, Francja, Włochy, Japonia
1950 2 USA, ZSRR Wielka Brytania, RFN, Francja, Japonia
1980 2 USA, ZSRR Japonia, RFN, Wielka Brytania, Francja,

Podobny podział przyjęto sporządzając listę głównych mocarstw i pretendentów do hegemonii globalnej w latach 1895–1985[27].

Państwo główne mocarstwo globalny pretendent
Austro-Węgry 1895–1918
Francja 1895–1940 1945–1985 1895–1940
Wielka Brytania 1895–1985 1895–1945
Niemcy
(w tym RFN)
1895–1918; 1925–1945
(1965–1985)
1895–1945
Rosja/
ZSRR
1895–1917
1922–1985
1895–1985
Włochy 1895–1943
Stany Zjednoczone 1895–1985 1945–1985
Japonia 1895–1945 (1965–1985)
Chiny 1950–1985

Najsilniejsze mocarstwa świataEdytuj

Według kryterium siły państwa badacze wyróżniają okresy dominacji danego mocarstwa. Jest to państwo które w danym okresie dysponowało najwyższym wskaźnikiem siły opartym o czynniki ekonomiczne, demograficzne i militarne[28].

Mocarstwa współcześnieEdytuj

Saul Coehen opisał system międzynarodowy również jako hierarchię 5 rang państw[29]:

1. Mocarstwa globalne: USA, Rosja, Unia Europejska, Chiny i Japonia[30][niewiarygodne źródło?].

2. Mocarstwa regionalne – o wpływach regionalnych, dzielą się na trzy kategorie:

2.1. wysoka: – możliwość ingerencji poza własnym regionem: Indie, Brazylia, Kanada, Australia, Turcja, Iran, Nigeria, Izrael, RPA

2.2. środkowa: Indonezja, Pakistan, Egipt, Korea Południowa, Tajwan, Meksyk, Wietnam

2.3. niska: Irak, Polska, Algieria, Tajlandia, Argentyna, Ukraina

3. Potencjalni rywale mocarstw regionalnych: Arabia Saudyjska, Etiopia, Kuba, Angola, Syria, Chile, Kolumbia, Wenezuela, Libia, Korea Północna, Malezja, Zimbabwe, Wybrzeże Kości Słoniowej, Węgry

4. Państwa mające wpływ jedynie na bezpośrednich sąsiadów – np. Sudan, Ekwador, Zambia, Maroko, Tunezja

5. Państwa mające znaczenie marginalne (skupione jedynie na własnych sprawach wewnętrznych) – np. Nepal

Cztery piętra siły globalnej

Podobną jak Coehen typologię zastosował w 1999 r. Samuel P. Huntington[31]:

1. Mocarstwo światowe – USA, zajmujące czołową pozycję we wszystkich dziedzinach (ekonomicznej, wojskowej, dyplomatycznej, ideologicznej, technologicznej i kulturalnej) i jako jedyny kraj mające globalne interesy.

2. Mocarstwa regionalne – dominujące w ważnych strefach, których interesy i możliwości nie mają jednak zasięgu globalnego:

3. Drugorzędne mocarstwa regionalne – o mniejszych wpływach, znajdujące się w konflikcie z dominującymi mocarstwami regionalnymi:

W Afryce nie ma żadnego drugorzędnego mocarstwa.

4. Na najniższym poziomie znajdują się wszystkie inne państwa, przy czym niektóre z nich są całkiem ważne, ale w globalnej strukturze mocarstwowej nie odgrywają roli porównywanej z krajami z trzech pierwszych pięter.

Typologia mocarstw ze względu na zasięg i zakres ich działalności[32]Edytuj

  • mocarstwa uniwersalne, zdolne do działań w skali globalnej we wszystkich dziedzinach stosunków zewnętrznych, np. USA
  • mocarstwa selektywne, zdolne do działań w skali globalnej w jednej dziedzinie lub regionie.

Dzielą się na dwie podkategorie:

Wielka SzachownicaEdytuj

Zbigniew Brzeziński w swojej koncepcji Wielkiej Szachownicy dzieli mocarstwa działające na obszarze Eurazji na następujące grupy:

1. Stany Zjednoczone – jedyny globalny hegemon.

2. Globalni gracze prowadzący zaangażowaną, aktywną politykę. Należą do nich – Francja, Niemcy, Rosja, Chiny, Indie.

3. Państwa bardzo ważne, ale mniej aktywne na arenie globalnej (ściśle regionalne): Wielka Brytania, Japonia, Indonezja.

Oprócz tych typów mocarstw istnieją też inne ważne państwa określane jako „sworznie geopolitycznie” (geopolitical pivots), o których statusie decyduje położenie geograficzne oraz zasoby surowców: Turcja i Iran – które również same starają się prowadzić aktywną politykę geostrategiczną, lecz mają ograniczone możliwości, oraz Ukraina, Azerbejdżan, Korea Południowa.

Przeczytaj również: Siła państwa

Trójpłaszczyznowa szachownicaEdytuj

Joseph Nye – amerykański politolog i pracownik instytucji związanych z polityką międzynarodową opisał współczesne relacje międzynarodowe jako „trójpłaszczyznową szachownicę”[33]:

1. W wymiarze geostrategicznym główną rolę pełnią Stany Zjednoczone jako supermocarstwo, pozostali to wielkie mocarstwa o aspiracjach globalnych np.: Unia Europejska, Chiny, Rosja, Japonia czy Indie.

2. W wymiarze geoekonomicznym: główną rolę odgrywa triada: USA – Unia Europejska – Azja Wschodnia (Chiny i Japonia), pozostali to transnarodowe korporacje lub międzynarodowe instytucje finansowe.

3. „Miękka siła” (soft power) – główną rolę odgrywa triada: Unia Europejska – Japonia – USA, pozostałymi są: transnarodowe korporacje, międzynarodowe instytucje finansowe, ugrupowania religijne oraz organizacje pozarządowe.

MegaprzestrzenieEdytuj

Koncepcja „megaprzestrzeni” (ang. megaspaces), zaproponowana została przez Prof. Antoniego Kuklińskiego w ramach cyklu badań nad rozwojem regionalnym i regionalnym porządkiem świata w XXI wieku. Autor koncepcji wskazał na atrybuty obszarów geograficznych pozwalające na definiowanie ich mianem megaprzestrzeni, obejmujące m.in. potencjał demograficzny, gospodarczy, polityczny, naukowy, kulturowy, czy militarny, rozpoznawany wyraźnie w skali globalnej. Funkcję megaprzestrzeni spełniają: USA, Unia Europejska, Chiny i Indie[34], do tego grona niektórzy badacze dodają również Rosję, Indie i Brazylię[35][36][37].

Znaczenie Stolicy ApostolskiejEdytuj

Szczególną rolę – jeśli chodzi o pozycję w stosunkach międzynarodowych w przybliżeniu równą wielkim mocarstwom – odgrywa Stolica Apostolska/Watykan[38], dzięki międzynarodowemu znaczeniu papieża jako głowy Kościoła Rzymskokatolickiego, a także wpływowej dyplomacji.

Status mocarstwaEdytuj

Stali członkowie RB ONZEdytuj

Na podstawie art. 23 i 27 Karty Narodów Zjednoczonych status mocarstwa przysługuje stałym członkom Rady Bezpieczeństwa ONZ mającym prawo weta:

Jawne zabiegi o uzyskanie podobnego uprzywilejowania prowadzą od lat 90. XX wieku: Niemcy i Japonia, jako państwa przegrane w II wojnie światowej.

G-13Edytuj

Innym gremium zrzeszającym kraje określane mianem mocarstw jest G8+5, zwana inaczej G-13. W jej skład wchodzą państwa uczestniczące w obradach grupy G8 – 8 najbardziej wpływowych państw świata:

oraz 5 wschodzących potęg gospodarczych:

Mocarstwa nuklearneEdytuj

Do grupy mocarstw nuklearnych zalicza się jedynie państwa dysponujące bronią nuklearną. Arsenał nuklearny państw w 2009 r. (liczba głowic):

  • od 1945 – USA – 10.000 głowic (w dniu 4.05.2010 r. amerykańskie ministerstwo obrony ogłosiło, że posiada 5113 głowic nuklearnych)
  • od 1949 – Rosja – 16.000
  • od 1952 – Wielka Brytania – 160
  • od 1960 – Francja – 350
  • od 1964 – Chiny – 200
  • od 1974 – Indie – 160
  • od 1979 – Izrael – 150
  • od 1998 – Pakistan – 50
  • od 2006 – Korea Północna – 15

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Tamże.
  2. (Imperium Habsburgów, Cesarstwo Austrii, Austro-Węgry).
  3. Łączny potencjał państw członkowskich UE.
  4. Niemcy, Francja, Państwa Beneluksu – gotowe na sciślejszą integrację w ramach UE. W tabeli mają potencjał 10 wystarczający do pełnienia roli mocarstwa wielkiego, choć autor na mapie klasyfikuje je jako mocarstwo regionalne.
  5. Państwa mieszczące się w 1 dziesiątce najsilniejszych państw świata, jednakże poniżej rangi mocarstwa regionalnego.

PrzypisyEdytuj

  1. Encyklopedia politologii, t. 5: Stosunki międzynarodowe, red. T. Łoś Nowak, Zakamycze 2002 s. 221.
  2. J. Kugler, Abramo F.K. Organski: The Power Transition A Retrospective and Prospective Evaluation.
  3. William Fox: The Superpowers: The United States, Britain and the Soviet Union – Their Responsibility for Peace zob: http://www.casaasia.es/pdf/9200595422AM1127202862621.pdf, s. 5.
  4. Opinia Witold Orłowskiego – Stulecie chaosu. Alternatywne dzieje XX wieku.
  5. Przebudzenie smoka – Chiny są już supermocarstwem http://www.intotheeast.pl/2018/01/07/przebudzenie-smoka-chiny-juz-sa-supermocarstwem/.
  6. Giridharadas, Anand (July 21, 2005). „India welcomed as new sort of superpower”. Highbeam. Retrieved August 2, 2014.
  7. http://realtruth.org/articles/434-iasitm.html India A Superpower in the Making? BY JEFFREY R. AMBROSE.
  8. J. Kugler, A.F.K. Organski: The Power Transition A Retrospective and Prospective Evaluation, s. 173.
  9. SJIR: China an Emerging Superpower?
  10. Według kryterium c.n. 10% tonażu sił morskich względem całego świata, operujacych na więcej niż 1 oceanie. A. Gałganek: Zmiana w globalnym systemie międzynarodowym. supercykle i wojna hegemoniczna, Poznań 1992, s. 14.
  11. http://www.geopolityka.org/index.php/komentarze/995-cykle-hegemoniczne-i-kolejna-wojna-swiatowa Cykle hegemoniczne i kolejna wojna światowa.
  12. „Główni potencjalni rywale USA – Chiny, Rosja, Japonia i Niemcy” http://archive.is/20161015113410/http://www.niniwa22.esy.es/mocarstwonawieki.htm STEPHEN G. BROOKS, WILLIAM C. WOHLFORTH Mocarstwo na wieki.
  13. https://repozytorium.amu.edu.pl/jspui/bitstream/10593/957/1/Trójpłaszczyznowa%20Szachownica.pdf D. Miłoszewska: Trójpłaszczyznowa szachownica (tabela, s. 72).
  14. Stanisław A. Niewiński: Kłótnie w „chimerykańskiej” rodzinie.
  15. Alumna Analyzes Brazil’s Emergence | The Cornell Daily Sun.
  16. While the US Looks Eastward Brazil Is Emerging as a Nuclear Superpower.
  17. Brazil Superpower.
  18. Za: Power transitions: Strategies for 21th century, s. 10.
  19. http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/artykuly/76468,swiat-po-ameryce.html R.N. Haas: Świat po Ameryce.
  20. Kryterium stanowi posiadanie przez dane mocarstwo ponad 10% tonażu światowej floty wojennej. za: K. Rasler, W. Thompson: The great powers and global struggle, 1490-1990, s. 28, na podstawie: George Modelski: (Long Cycles in World Politics, 1987).
  21. http://www.winnipegfreepress.com/opinion/analysis/russia-steadily-re-emerging-as-a-global-power-223585331.html Russia steadily re-emerging as a global power.
  22. http://books.google.pl/books?id=omAaTriUp0kC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false K. Rasler, W. Thompson: The great powers and global struggle, 1490–1990, s. 28.
  23. Orłowski Witold: Stulecie chaosu. Alternatywne dzieje XX wieku. Wydawnictwo Open, 2006.
  24. Międzynarodowe stosunki polityczne,s. 90 na podstawie: K. Waltz (1979): Theory of international Politics, Reading, 162.
  25. Peter J. Taylor: Geopolitische Weltordnung, Welttrends 4/1994,s. 25-37, za: Stańczyk 1/1995, s. 75.
  26. http://library.northsouth.edu/Upload/Deadly%20Imbalances.pdf R.L. Schweller: Deadly Imbalances Tripolarity and Hitler’s Strategy of World Conquest, s. 52, 74.
  27. http://www.press.umich.edu/pdf/0472112872-ch2.pdf Major Powers and Global Contenders, s. 46.
  28. http://books.google.pl/books?id=DV5Dg68TLhEC&pg=PA335&dq=per+cent+shares+of+power+in+central+systems&hl=pl&sa=X&ei=2d3zUcnEL82ChQfxjYBw&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=per%20cent%20shares%20of%20power%20in%20central%20systems&f=false Handbook of War Studies Two,s. 335 za: Doran, Parsons, 1980.
  29. Saul Bernard Cohen: Geopolitics of the world system (2003) str. 46-48.
  30. Wcześniej te mocarstwa, lub ich poprzedników (ZSRR – Rosji i Europa Zachodnia – Unii Europejskiej) wymienił – jako wiodące w przyszłości – prezydent USA Richard Nixon w 1971 USA, ZSRR, Europa Zachodnia, Chiny i Japonia Jak Nixon przepowiedział przyszłość
  31. Samuel P. Huntington: Duże, większe, największe. Polityka 49/1999, s. 20–21.
  32. M. Dobroczyński, J. Stefanowicz. Polityka Zagraniczna, PWN, Warszawa 1984.
  33. Dorota Miłoszewska: Trójpłaszczyznowa szachownica. Częstochowa: Instytut Geopolityki, 2010, s. 69–73. [dostęp 2018-08-25].
  34. Antoni Kukliński: Przestrzeń globalna – przestrzeń Europy – przestrzeń Polski. Wyzwania XXI wieku.
  35. http://www.pte.pl/pliki/2/1/Tezy%20J.%20Kotrasinski.pdf Megaprzestrzenie XXI wieku – perspektywa porównawcza.
  36. P. Artymowska, A. Kukliński, P. Żuber [Eds.]: Reconfiguration of the Global Scene and the Megaspaces of the XXI Century. Ministry of Regional Development, Warsaw, Poland, 2012.
  37. Antoni Kukliński: Przestrzeń globalna – przestrzeń Europy – przestrzeń Polski. Wyzwania XXI wieku (artykuł dyskusyjny).
  38. Stolica Apostolska i Państwo Watykańskie formalnie stanowią dwa odrębne podmioty prawa międzynarodowego połączone unią personalna i funkcjonalną. Właściwie znaczenie międzynarodowe posiada Stolica Apostolska która utrzymuje stosunki dyplomatyczne z państwami, zaś Watykan jako państwo posiadające własne terytorium ma gwarantować niezależność Papieża od jakiejkolwiek władzy świeckiej http://www.wieczernik.oaza.pl/artykul.php?aid=834[niewiarygodne źródło?]. Opinie o globalnej roli Stolicy Apostolskiej: http://web.archive.org/web/20101223092504/http://wpolityce.pl/view/5197/Wniosek_po_WikiLeaks___W_wielu_istotnych_kwestiach_Amerykanie_uwazaja_Watykan_za_najlepiej_poinformowany_.html;[niewiarygodne źródło?] http://www.kssm.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=258%3Adywizje-papieza&catid=22%3Aprojekty-badawcze&Itemid=51&lang=pl&limitstart=2; Watykan (...) wywiera ogromny wpływ na kulturę, życie duchowe, polityczne i społeczno-ekonomiczne w skali całego świata, porównywalny jedynie z oddziaływaniem wielkich mocarstw. http://stosunki-miedzynarodowe.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=598:minipastwo&catid=60:m&Itemid=92.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj