II Rzeczpospolita

Rzeczpospolita Polska w latach 1918–1945

II Rzeczpospolita (II RP) – Rzeczpospolita Polska w latach 1918–1945, od odzyskania suwerenności (1918) do wycofania uznania międzynarodowego dla rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie (1945), które było konsekwencją wykonania porozumień zawartych na konferencji jałtańskiej (1945) między mocarstwami wielkiej trójki[8][9].

Rzeczpospolita Polska[1]
(II Rzeczpospolita)
1918–1945
Flaga II Rzeczypospolitej
Herb II Rzeczypospolitej
Flaga II Rzeczypospolitej Herb II Rzeczypospolitej
Hymn:
Mazurek Dąbrowskiego
Położenie II Rzeczypospolitej
Konstytucja mała (1919–1921)
marcowa (1921–1935)
kwietniowa (1935–1945)
Język urzędowy polski, niemiecki[2], język ukraiński[3], białoruski[4], litewski[5].
Stolica Warszawa[6]
Ustrój polityczny demokratyczny
(1919–1926)
autorytarny
(1926–1945)
Typ państwa republika parlamentarna (1919–1926)
republika semiprezydencka (1926–1935), republika prezydencka (1935–1939), republika prezydencka w stanie wojny (1939–1945)
Ostatnia głowa państwa prezydent (ostatni)
Władysław Raczkiewicz
Ostatni szef rządu prezes Rady Ministrów (ostatni) Tomasz Arciszewski
Powierzchnia
 • całkowita
b.d.. na świecie
389 720[7] km²
Liczba ludności (1938)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne

34 849 000 (szacunek 1939 r., według spisu 1931 r. 31 918 000)
89,7 osób/km²
Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Białorusini, Niemcy, Litwini
Jednostka monetarna marka polska (1918–1924) – na terenie całego kraju od kwietnia 1920
złoty polski (1924–1939)
odzyskanie niepodległości


• ogłoszenie
• uznanie

od Niemiec i Austro-Węgier

16 listopada 1918
21 lutego 1919
Wycofanie uznania międzynarodowego dla władz RP (utrata podmiotowości prawnej) Wielka Brytania, USA, ZSRR, po nich pozostałe państwa konstytuującej się ONZ
6 lipca 1945
Religia dominująca rzymskokatolicka, greckokatolicka, prawosławie, judaizm
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Terytoria zależne Wolne Miasto Gdańsk
Terytoria autonomiczne województwo śląskie
Mapa II Rzeczypospolitej
Gęstość zaludnienia II Rzeczypospolitej według spisu powszechnego w 1931 roku
Republika Polska w połowie listopada 1918 roku
Obwieszczenie o utworzeniu Urzędu Skarbu Narodowego, Kalisz, 1918
Krakowskie Sukiennice w 1938
Wystawa światowa, Paryż, 1937, pawilon polski
Wystawa światowa, Nowy Jork, 1939, pawilon polski

Nazwa podkreśla ciągłość z I Rzecząpospolitą (1569–1795), zlikwidowaną traktatami rozbiorowymi zawartymi pomiędzy Austrią, Prusami i Rosją w drugiej połowie XVIII wieku (1772–1795). Urzędowym językiem II Rzeczypospolitej był polski, a walutą początkowo marka polska, a od 1924 złoty polski. Od 1939 roku, po agresji III Rzeszy i ZSRR, państwo znalazło się w stanie okupacji wojennej, posiadało jednak konstytucyjne organy władzy państwowej i siły zbrojne, działające równolegle w podziemiu (Armia Krajowa) i na uchodźstwie (Polskie Siły Zbrojne), dzięki czemu de iure i de facto II Rzeczpospolita istniała do 1945.

W czasie II wojny światowej (1939–1945) terytorium państwowe II Rzeczypospolitej było okupowane przez Niemcy, ZSRR, Słowację i Litwę[10]. II Rzeczpospolita zachowała suwerenność państwową[11], w stosunkach dyplomatycznych reprezentowana była przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, który uzyskał schronienie w Paryżu (do 1940), a następnie w Londynie[11].

Większość terytorium państwowego II RP anektowanego przez ZSRR i Litwę w 1939 została w 1945 wcielona do Ukraińskiej SRR, Białoruskiej SRR i Litewskiej SRR[8][12].

Spis treści

Daty graniczneEdytuj

Za symboliczny początek II Rzeczypospolitej przyjmuje się 11 listopada 1918 roku, kiedy to Józef Piłsudski objął władzę wojskową z rąk Rady Regencyjnej w Warszawie. Trzy dni później (14 listopada) przejął również władzę cywilną, a zarówno Rada Regencyjna, jak i Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej rozwiązały się, przekazując władzę Piłsudskiemu, wkrótce Tymczasowemu Naczelnikowi Państwa.

Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampania wrześniowa) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów (we wrześniu 1939) legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II wojny światowej był Rząd RP na uchodźstwie, a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju – Polskie Państwo Podziemne i jego struktury polityczne i wojskowe (Armia Krajowa).

Wycofanie uznania dyplomatycznego dla rządu RP na uchodźstwie przez Wielką Brytanię i USA 6 lipca 1945 roku (i w konsekwencji pozostałe kraje świata zrzeszone w konstytuującej się wówczas Organizacji Narodów Zjednoczonych (jedynie Hiszpania, Irlandia i Watykan uznawały rząd RP na uchodźstwie)) uznać można za faktyczny koniec prawnomiędzynarodowy II Rzeczypospolitej.

Ostatecznym aktem jej formalnego istnienia było przekazanie 22 grudnia 1990 roku insygniów prezydenckich II Rzeczypospolitej i oryginału konstytucji kwietniowej przez Ryszarda Kaczorowskiego – ostatniego prezydenta II Rzeczypospolitej na uchodźstwie – pierwszemu wybranemu w wolnych wyborach prezydentowi RP[13]Lechowi Wałęsie.

Uznanie międzynarodoweEdytuj

Józef Piłsudski niezwłocznie po objęciu władzy cywilnej, tj. 16 listopada 1918 r., wystosował depesze do państw Ententy, informując je o powstaniu niepodległego państwa polskiego[14][15]. Natomiast jako pierwsze istnienie niepodległego państwa polskiego uznały 20 listopada 1918 r. Niemcy, jednak już 15 grudnia 1918 roku Polska zerwała z tym państwem stosunki dyplomatyczne[a][16][17]. Szersze uznanie niepodległości Polski na arenie międzynarodowej związane było z postawą Francji i Wielkiej Brytanii. Wkrótce po rozejmie w Trewirze i zawieszeniu broni na froncie polsko-ukraińskim, uznały rząd Polski: Rada Najwyższa Mocarstw Sprzymierzonych (21 lutego 1919 r.)[18], Francja (24 lutego) oraz Wielka Brytania (25 lutego)[19]. Japonia 22 marca 1919 roku i 27 marca tego samego roku niepodległość Polski uznała Stolica Apostolska[20].

Terytorium i graniceEdytuj

Powierzchnia krajuEdytuj

  • 386 273 km² (1928 r.)[21]
  • 388 634 km² (1 stycznia 1938)
  • 389 720 km² (po zajęciu Zaolzia w październiku 1938)

Długość granicEdytuj

Całkowita długość granic Polski – 5529 km

Granice z sąsiednimi państwami według długości

Ustalenie granicEdytuj

Granice II Rzeczypospolitej zostały ustalone traktatowo poprzez: traktat wersalski, traktat w Saint Germain, traktat ryski, traktat w Trianon i rozstrzygnięcia międzysojuszniczej Rady Ambasadorów[c]. W 1921 w następstwie traktatu wersalskiego, wyników plebiscytu i trzech powstań śląskich do Polski przyłączono wschodnią część terytorium plebiscytowego na Górnym Śląsku.

SąsiedziEdytuj

Terytoria zależne i autonomiczneEdytuj

Punkty krańcowe granicEdytuj

Losy granic II RzeczypospolitejEdytuj

Po zbrojnej agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939, okupacji wojskowej wschodnich terenów II Rzeczypospolitej przez Armię Czerwoną i ustaleniu w dniu 28 września 1939 przez III Rzeszę i ZSRR w zawartym w Moskwie pakcie o granicach i przyjaźni niemiecko-sowieckiej linii granicznej na okupowanych wojskowo przez Wehrmacht i Armię Czerwoną terenach Polski mieszkańcy obu okupowanych części państwa polskiego poddani zostali represjom przez okupantów.

Do Rzeszy bezpośrednio zostały wcielone: województwo pomorskie, śląskie, poznańskie (Kraj Warty), łódzkie z Łodzią, Suwalszczyzna, północna i zachodnia część Mazowsza oraz zachodnie części województw krakowskiego i kieleckiego.

Z terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy linią granicy niemiecko-sowieckiej z 28 września 1939 a określoną w dekrecie wschodnią granicą ziem polskich wcielonych bezpośrednio do Niemiec (określoną jako nowa wschodnia granica Rzeszy) Adolf Hitler utworzył odrębny twór administracyjny podporządkowany Rzeszy – Generalne Gubernatorstwo.

Pozostałe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na wschód od linii granicznej ustalonej na terytorium Polski w układzie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR zostało w październiku 1939 anektowane przez ZSRR[23]. Formalną podstawą były pseudoplebiscyty w postaci wyborów w 1939, a następnie aneksja w trybie uchwały Rady Najwyższej ZSRR.

Były to akty prawne równoległe do dwóch dekretów Adolfa Hitlera – (z 8 i 12 października 1939 r.), którymi jednostronnie wcielił zachodnie terytoria Polski do Rzeszy (zobacz: Tereny Rzeczypospolitej Polskiej anektowane przez III Rzeszę), tworząc jednocześnie z centralnych ziem II Rzeczypospolitej Generalne Gubernatorstwo.

Wszystkie powyższe akty prawne, rozporządzające jednostronnie suwerennym i określonym traktatami międzynarodowymi terytorium II Rzeczypospolitej były sprzeczne z ratyfikowaną przez Niemcy i Rosję konwencją haską IV (1907). Były one w konsekwencji nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie, jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. Wywodziły się z doktryny przyjętej traktatem o granicach i przyjaźni z 28 września 1939 r. wyłącznie przez III Rzeszę i ZSRR o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego z dniem 28 września 1939, po kapitulacji Warszawy jako stolicy Polski.

W wyniku postanowień konferencji w Teheranie, konferencji jałtańskiej i konferencji poczdamskiej po zakończeniu II wojny światowej, Rzeczpospolita Polska (od 1952 pod nazwą Polska Rzeczpospolita Ludowa), objęła centralną i zachodnią część terytorium II Rzeczypospolitej, a także przyznane przez mocarstwa Ziemie Odzyskane i stała się prawnomiędzynarodowym sukcesorem II Rzeczypospolitej. Natomiast ziemie na wschód od Bugu, Kresy Wschodnie, czyli województwa wileńskie, nowogrodzkie, poleskie, wołyńskie, tarnopolskie i stanisławowskie, a także część województwa białostockiego i lwowskiego, zostały wcielone do ZSRR.

Ustrój politycznyEdytuj

System władzy w II Rzeczypospolitej określany był do 1926 jako republika demokratyczna z wielopartyjnym systemem parlamentarno-gabinetowym. Po zamachu stanu (przewrót majowy 1926) ustrój państwa uległ modyfikacji w trybie zmiany konstytucji (nowela sierpniowa) i faktycznego sposobu wykonywania władzy, w konsekwencji został przekształcony w system prezydencko-autokratyczny (od obozu politycznego sprawującego władzę zwany sanacją).

Kalendarium wydarzeń politycznychEdytuj

WładzeEdytuj

Naczelnik PaństwaEdytuj

Lp. Zdjęcie Imię i nazwisko Okres sprawowania urzędu[d]
1.   Józef Piłsudski 22 listopada 1918 – 11 grudnia 1922

PrezydenciEdytuj

Lp. Zdjęcie Imię i nazwisko Okres sprawowania urzędu
1.   Gabriel Narutowicz 11 grudnia 1922 – 16 grudnia 1922
  Maciej Rataj[e] 16 grudnia 1922 – 22 grudnia 1922
2.   Stanisław Wojciechowski 22 grudnia 1922 – 14 maja 1926
  Maciej Rataj[f] 15 maja 1926 – 4 czerwca 1926
  Józef Piłsudski[g] Nie objął urzędu
3.   Ignacy Mościcki 4 czerwca 1926 – 30 września 1939

Po przewrocie majowym w 1926 faktycznie najwyższą władzę w państwie posiadał Marszałek Polski Józef Piłsudski, który piastował urząd Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych.

PremierzyEdytuj

 
W latach 1918–1939 Prezydium Rady Ministrów mieściło się w obecnym Pałacu Prezydenckim
Lp. Zdjęcie Imię i nazwisko Okres sprawowania urzędu
1.   Jędrzej Moraczewski 18 listopada 1918 – 16 stycznia 1919
2.   Ignacy Jan Paderewski 18 stycznia 1919 – 27 listopada 1919
3.   Leopold Skulski 13 grudnia 1919 – 9 czerwca 1920
4.   Wincenty Witos 10 czerwca 1920 – 23 czerwca 1920
5.   Władysław Grabski 27 czerwca 1920 – 24 lipca 1920
6.   Wincenty Witos (po raz drugi) 24 lipca 1920 – 13 września 1921
7.
8.
  Antoni Ponikowski
(dwukrotnie)
19 września 1921 – 5 marca 1922
10 marca 1922 – 6 czerwca 1922
9.   Artur Śliwiński 28 czerwca 1922 – 7 lipca 1922
10.   Wojciech Korfanty[h] 14 lipca 1922 – 31 lipca 1922
11.   Julian Ignacy Nowak 31 lipca 1922 – 14 grudnia 1922
12.   Władysław Eugeniusz Sikorski 16 grudnia 1922 – 26 maja 1923
13.   Wincenty Witos (po raz trzeci) 28 maja 1923 – 4 grudnia 1923
14.   Władysław Grabski (po raz drugi) 19 grudnia 1923 – 14 listopada 1925
15.   Aleksander Józef Skrzyński 20 listopada 1925 – 5 maja 1926
16.   Wincenty Witos (po raz czwarty) 10 maja 1926 – 14 maja 1926
17.
18.
19.
  Kazimierz Bartel
(trzykrotnie)
15 maja 1926 – 4 czerwca 1926
8 czerwca 1926 – 24 września 1926
27 września 1926 – 30 września 1926
20.   Józef Klemens Piłsudski 2 października 1926 – 27 czerwca 1928
21.   Kazimierz Bartel (po raz czwarty) 27 czerwca 1928 – 13 kwietnia 1929
22.   Kazimierz Świtalski 14 kwietnia 1929 – 7 grudnia 1929
23.   Kazimierz Bartel (po raz piąty) 29 grudnia 1929 – 15 marca 1930
24.   Walery Sławek 29 marca 1930 – 23 sierpnia 1930
25.   Józef Klemens Piłsudski (po raz drugi) 25 sierpnia 1930 – 4 grudnia 1930
26.   Walery Sławek (po raz drugi) 4 grudnia 1930 – 26 maja 1931
27.   Aleksander Prystor 27 maja 1931 – 9 maja 1933
28.   Janusz Jędrzejewicz 10 maja 1933 – 13 maja 1934
29.   Leon Tadeusz Kozłowski 15 maja 1934 – 28 marca 1935
30.   Walery Sławek (po raz trzeci) 28 marca 1935 – 12 października 1935
31.   Marian Zyndram-Kościałkowski 13 października 1935 – 15 maja 1936
32.   Felicjan Sławoj Składkowski 15 maja 1936 – 30 września 1939

Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwieEdytuj

Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampania wrześniowa) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II wojny światowej był Rząd RP na uchodźstwie a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju – Polskie Państwo Podziemne i jego struktury polityczne i wojskowe (Armia Krajowa).

Podział administracyjnyEdytuj

Podział administracyjny II RP
(1937)
Tablice rejestracyjne
(1937)
Województwo Siedziba Powierzchnia
w tys. km²
(1930)
Ludność
w tys. osób
(1931)
20–24   białostockie Białystok 26,0 1263,3
25–29   kieleckie Kielce 22,2 2671,0
30–34   krakowskie Kraków 17,6 2300,1
35–39   lubelskie Lublin 26,6 2116,2
40–44   lwowskie Lwów 28,4 3126,3
45–49   łódzkie Łódź 20,4 2650,1
50–54   nowogródzkie Nowogródek 23,0 1057,2
55–59   poleskie Brześć nad Bugiem 36,7 1132,2
60–64   pomorskie Toruń 25,7 1884,4
65–69   poznańskie Poznań 28,1 2339,6
70–74   stanisławowskie Stanisławów 16,9 1480,3
00–19   Miasto Warszawa Warszawa 0,14 1179,5
85–89   warszawskie Warszawa 31,7 2460,9
75–79?   śląskie Katowice 5,1 1533,5
80–84   tarnopolskie Tarnopol 16,5 1600,4
90–94   wileńskie Wilno 29,0 1276,0
95–99   wołyńskie Łuck 35,7 2085,6


GospodarkaEdytuj

 
kurs złotego polskiego względem dolara amerykańskiego w latach 1924-1939
 
Dług zewnętrzny Polski w latach 1924-1938

Polski PKB na jednego mieszkańca przed 1939 rokiem nie przekroczył nigdy połowy średniego PKB na głowę w Europie Zachodniej[25].

Produkcja wytworzona w Polsce międzywojennej na mieszkańca wynosiła ok 610 zł. gdy np. w Rumunii równowartość 600 zł., a w krajach Europy Zachodniej przeciętnie 1800 zł. (w USA 4500 zł.)[26].

Przez całe lata trzydzieste państwo zwiększało swój udział w gospodarce. Przejmowało zagrożone upadkiem przedsiębiorstwa oraz zakładało własne. Pod koniec II RP przedsiębiorstwa państwowe wytwarzały ponad 25% produkcji przemysłowej a wiele kluczowych działów gospodarki było pod całkowitą kontrolą rządu[27].

Energetyka : w 1914 roku na ziemiach polskich istniało 150 elektrowni produkujących 800 mln kWh. W 1928 roku było ich 700 ale produkowały czterokrotnie mniej energii[28]

Motoryzacja : w latach 1926-1931 liczba samochodów w II RP wzrosła 4-krotnie[29]. W okresie wielkiego kryzysu spadła o około 30%, a w następnych latach wróciła do poziomu z początku lat 30[30]. Liczba samochodów przypadająca na 1 000 mieszkańców w Polsce nie tylko pozostawała bardzo niska przez okres lat 30. na tle państw wysoko rozwiniętych, ale dystans do nich nawet się powiększył. Dla porównania w 1938 r. w Polsce przypadał 1 samochód na 1 000 mieszkańców, w Japonii - 2,5, w Brazylii - 3,7, we Włoszech - 10, w Niemczech i Austrii - 25,1, w W. Brytanii - 51,1, a w Stanach Zjednoczonych aż 228,8.

Rolnictwo : występując w Sejmie w 1935 roku wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski stwierdzał:"Nasza struktura gospodarcza jest wyjątkowo niekorzystna (...). Wieś polska w XX w. powróciła prawie do gospodarki naturalnej. Szereg potrzeb wsi zaspakaja sie w sposób anormalny i niezwykle prymitywny, zapałki dzieli się na części, wraca się do łuczywa, a transport pieszy i kołowy nawet na znaczne odległości przyszedł ponownie - po przerwie od końca XIX w. - do znaczenia[31]".

DemografiaEdytuj

 
Ludność Polski według kryterium języka ojczystego 1931. Oficjalna mapa Głównego Urzędu Statystycznego 1931.
 
Ludność Rzeczypospolitej z językiem ojczystym polskim według spisu statystycznego z 1931 roku
 
Ludność Rzeczypospolitej z językiem ojczystym ukraińskim i ruskim, według spisu powszechnego 1931 roku
 
Ludność Rzeczypospolitej z językiem ojczystym białoruskim, według spisu powszechnego 1931 roku
 
Język ojczysty w województwach według spisu z 1931
 
Polska, gęstość zaludnienia, 1930
Ludność
Data spisu Ludność Procent ludności miejskiej Gęstość zaludnienia
(osób na 1 km²)
30 września 1921 27 177 000 24,6% 69,9
9 grudnia 1931 32 107 000 27,4% 82,6
31 grudnia 1938 34 849 000 30% 89,7

NarodowościEdytuj

Polska w okresie międzywojennym była krajem wielonarodowościowym, w którym Polacy stanowili od 64 do 69,2% populacji. Na większości obszaru wiejskiego Kresów Wschodnich Polacy stanowili mniejszość (na rzecz Ukraińców lub Białorusinów), natomiast większość w dużych miastach[32]. Polacy przeważali m.in. na Wileńszczyźnie i w ówczesnym województwie lwowskim. Na zachodzie przeważali w niektórych okolicach Niemcy. W wielu miejscowościach dominowała ludność żydowska. Dochodziło do konfliktów między władzami a przedstawicielami mniejszości. Niejednokrotnie też przedstawiciele mniejszości narodowych stawali się obiektem ataków zmasowanej propagandy środowisk nacjonalistycznych[33].

Narodowości według spisu z 1921 r. (samookreślenie według deklarowanej narodowości respondentów)[34]

  1. Polacy[35] 69,2%
  2. Ukraińcy[36]14,0%
  3. Żydzi[37]7,8%
  4. Białorusini[38]3,9%
  5. Niemcy[39]3,8%
  6. Inna, lub nie podana -1,3%

Narodowości według spisu z 1931 r. (samookreślenie według deklarowanego języka ojczystego respondentów)[34]

  1. Polacy[40] – 68,9%.
  2. Ukraińcy[41][i][j][k] – 13,9%
  3. Żydzi[42] – 8,6%.
  4. Białorusini[43] – 3,1%.
  5. Niemcy[44] – 2,3%.
  6. Inna, lub nie podana – 3,2%

ReligiaEdytuj

Podział administracyjny:

Ludność największych miast w 1939Edytuj

Osobny artykuł: Miasta II Rzeczypospolitej.

W Polsce istniały wówczas: 2 miasta o ludności powyżej 500 tys. (Warszawa i Łódź), 9 miast o ludności 100–500 tys., 12 miast o ludności 50–100 tys., 46 miast o ludności 20–50 tys. i 83 miasta o ludności 10–20 tys.[45]

miasto liczba mieszkańców (tys.) województwo
1   Warszawa 1289[46] warszawskie
2   Łódź 672[46] łódzkie
3   Lwów 318[46] lwowskie
4   Poznań 272[46] poznańskie
5   Kraków 259[46] krakowskie
6   Wilno 209[46] wileńskie
7   Bydgoszcz 141[46] poznańskie/od 1.04.1938 r. pomorskie
8   Częstochowa 138[46] kieleckie
9   Katowice 134[46] śląskie
10   Sosnowiec 130[46] kieleckie
11   Lublin 122[46] lubelskie
12   Gdynia 120[46] pomorskie
13   Chorzów 110[46] śląskie
14   Białystok 107[46] białostockie
15   Kalisz 81[47] poznańskie
16   Radom 78[48] kieleckie
17   Toruń 62[48] pomorskie
18   Stanisławów 60[48] stanisławowskie
19   Kielce 58[48] kieleckie
20   Włocławek 56[48] pomorskie
21   Grudziądz 54[48] pomorskie
22   Brześć nad Bugiem 51[48] poleskie
23   Piotrków Trybunalski 51[48] łódzkie
24   Przemyśl 51[48] lwowskie

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Pod naciskiem Francji oraz pod wpływem antyniemieckich demonstracji.
  2. Brzeg Mierzei Helskiej stanowił 74 km, brzeg morza otwartego 24 km, a brzeg Zatoki Puckiej 49 km.
  3. W odniesieniu do granicy Polski z Czechosłowacją na Śląsku Cieszyńskim, Orawie i Spiszu, granicy z Litwą i suwerenności Polski nad terytorium Galicji Wschodniej i Wileńszczyzną. Tekst deklaracji opublikowany w: Dz.U. z 1923 r. Nr 49, poz. 333.
  4. Od 14 listopada Józef Piłsudski zastępował Radę Regencyjną, pełniąc funkcję Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego. Wprowadzający funkcję Tymczasowego Naczelnika Państwa dekret Józefa Piłsudskiego o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej (Dz.U. z 1918 r. Nr 17, poz. 40) został wydany 22 listopada 1918 r., zaś ogłoszony w Dzienniku Praw Państwa Polskiego – 29 listopada.
  5. Pełnił obowiązki prezydenta RP jako marszałek Sejmu po śmierci Gabriela Narutowicza.
  6. Pełnił obowiązki prezydenta RP jako marszałek Sejmu po ustąpieniu Stanisława Wojciechowskiego.
  7. Wybrany 31 maja 1926 przez Zgromadzenie Narodowe na urząd Prezydenta Rzeczypospolitej, nie przyjął urzędu.
  8. Desygnowany przez Sejm, nie rozpoczął misji formowania gabinetu, w obliczu sprzeciwu naczelnika państwa.
  9. „Metoda, użyta przy badaniu stosunków językowych wśród mniejszości słowiańskich w Małopolsce Wschodniej, była zupełnie inną, inną też będzie dokładność wyników językowych w tej dzielnicy, oczywiście, jeżeli chodzi o ustalenie podziału tych mniejszości na poszczególne grupy, nie zaś o odgraniczenie ich od ludności polskiej. Tutaj, z powodu protestów ludności staroruskiej, odżegnywującej się od nazwy języka „ukraińskiego”, której narzucenie, jako jedynie obowiązującej, mogłoby wpłynąć ujemnie na przebieg akcji spisowej, a więc wyłącznie ze względów technicznych, nie zaś zasadniczych, wprowadzono równolegle oba określenia: „język ukraiński” i „język ruski”, dając jednocześnie obu odłamom ludności możność określenia języka ojczystego nazwą dowolnie wybraną. Uzyskane w obu rubrykach liczby nie zostaną jednak ogłoszone oddzielnie, lecz będą złączone w jedną wspólną pozycję spisową języka ojczystego ukraińskiego (ruskiego), tak jak to zostało dokonane w dopiero co przytoczonem oszacowaniu. Stanie się to dlatego, „że oba wyrazy zostały użyte na oznaczenie jednej i tej samej grupy etnicznej i że za zasadnicze określenie języka tej grupy jest uważane określenie – „ukraiński (patrz wywiad z p. Dr. Buławskim – „Sprawy Narodowościowe” Nr. 1/1932, s. 6). W ten sposób nastawienie ideologiczne spisu 1931 r. w stosunku do mniejszości słowiańskich w Małopolsce, pomimo uzasadnionej względami natury technicznej różnicy terminologji, zasadniczo nie różni się od nastawienia spisu 1921 oraz wszystkich przedwojennych spisów austrjackich, które, tak jak i spis 1931 r., wychodziły z założenia nierozróżniania podziału tych mniejszości, a mianowicie: podziału językowego w spisach austrjackich, narodowościowego zaś w spisie 1921 r. (…) Zresztą stwierdzenie istnienia w Małopolsce nieistniejącej ani na Ziemiach Wschodnich ani nigdzie poza granicami Rzeczypospolitej odrębnej narodowości lub języka „ruskiego”, czwartego z kolei w Słowiańszczyźnie Wschodniej obok białoruskiego, ukraińskiego i rosyjskiego, nie mogłoby być obecnie naukowo uzasadnione.” Alfons Krysiński, Ludność polska i mniejszości w świetle spisów 1921 i 1931, Warszawa 1933, Instytut Badań Spraw Narodowościowych, Biblioteka Spraw Narodowościowych nr 11, s. 44–46.
  10. „Naród nie jest społecznością homogeniczną, stąd też w przypadku ukraińskiego etnosu zamieszkującego terytorium II Rzeczypospolitej możemy wyróżnić następujące grupy prezentujące różny stopień świadomości i samoidentyfikacji: 1. Ukraińcy świadomi swej odrębności narodowej, kultywujący swą odrębność i manifestujący ją na zewnątrz; 2. Ukraińcy o ugruntowanej świadomości narodowej, ograniczający ją jednak do sfery rodzinnej i konfesyjnej; 3. Ukraińcy o niewykształconej świadomości narodowej, zachowujący poczucie odrębności na poziomie etnicznym oraz utrzymujący więź ze swym wyznaniem, słabo znający język literacki, ale modlący się po rusku (Rusini)”'; Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ​ISBN 83-917615-4-1​, s. 45.
  11. „Liczebność Rusinów, których – poza przywódcami, określającymi się coraz wyraźniej jako Rosjanie, czego dowodzili przez przyjmowanie języka rosyjskiego – uznać należy za zbiorowość etniczną, była znikoma. Na podstawie statystyk wyborczych oraz liczby członków instytucji i stowarzyszeń kulturalnych (Towarzystwo im. Michaiła Kaczkowskiego) oraz gospodarczych (Rewizyjny Związek Ruskich Spółdzielni, Ruskij Rolniczyj Sojuz) pozostających pod wpływami „staroruskimi” można ją szacować na 4 do 8% ogółu populacji ukraińskiej”. Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek, ​ISBN 83-7441-121-X​, s. 104. „A. Krysiński szacował rzeczywistą liczebność grupy uważającej się za „Rusinów” na 250 tys.”, Andrzej Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921–1939, Wrocław 1979, Wyd. Zakład Narodowy im Ossolińskich, ​ISBN 83-04-00017-2​, s 9. przypis 14.

PrzypisyEdytuj

  1. Zgodnie z Monitorem Polskim do 14 listopada 1918 formalnie wciąż Królestwo Polskie, od 14 listopada 1918 (M.P. z 1918 r. Nr 203.) do 13 marca 1919 (M.P. z 1919 r. Nr 59.) Republika Polska, ponadto także od 8 listopada 1918 do 16 sierpnia 1919 (Dz.U. z 1919 r. Nr 66, poz. 400Ustawa z dnia 31 lipca 1919 r. w sprawie wydawania Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.) Dziennik Praw używał nazwy Państwo Polskie.
  2. Obszar: województwo śląskie. Podstawa prawna: Ustawa Konstytucyjna z dnia 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego (Dz.U. 1920 nr 73 poz. 497).
  3. Obszar: województwo lwowskie, tarnopolskie, stanisławowskie, wołyńskie, poleskie. Podstawa prawna: Ustawa z dnia 31 lipca 1924 r. o języku państwowym i języku urzędowania rządowych i samorządowych władz administracyjnych (Dz.U. 1924 nr 73 poz. 724).
  4. Obszar: województwo poleskie, nowogrodzkie, wileńskie, część białostockiego. Podstawa prawna: Ustawa z dnia 31 lipca 1924 r. o języku państwowym i języku urzędowania rządowych i samorządowych władz administracyjnych (Dz.U. 1924 nr 73 poz. 724).
  5. Obszar: część województwa wileńskiego. Podstawa prawna: Ustawa z dnia 31 lipca 1924 r. o języku państwowym i języku urzędowania rządowych i samorządowych władz administracyjnych (Dz.U. 1924 nr 73 poz. 724).
  6. Od 17 września 1939 r. władze RP opuściły kraj i znajdowały się na uchodźstwie – do 30 września legalne władze Polski przebywały na terytorium Rumunii, od 30 września do grudnia 1939 siedzibą polskich władz na uchodźstwie był Paryż, następnie do czerwca 1940 r. Angers (Francja), a później Londyn.
  7. W 1939 roku, Historia Polski w liczbach. Ludność. Terytorium, Warszawa 1994, s. 133.
  8. a b Krystyna Kersten: Jałta w polskiej perspektywie. London: Aneks Publishers, 1989, s. 101–110. ISBN 0-906601-58-4.
  9. Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 256, 258, 408. ISBN 83-214-0092-2.
  10. Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 324–325. ISBN 83-04-03107-8.
  11. a b Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 408, 471. ISBN 83-214-0092-2.
  12. Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz.U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
  13. Określanej jako III Rzeczpospolita.
  14. Monitor Polski Nr 206 z 18 listopada 1918 r.
  15. Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 333, 338. ISBN 83-86079-02-9.
  16. Jerzy Krasuski: Polska-Niemcy. Wrocław: Ossolineum, 2009, s. 221. ISBN 978-83-04-04985-7.
  17. Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 342. ISBN 83-86079-02-9.
  18. Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919–1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1992, s. 37. ISBN 83-06-02162-2.
  19. Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 350. ISBN 83-86079-02-9.
  20. Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 352. ISBN 83-86079-02-9.
  21. Księga adresowa Polski 1928 - Ustrój państwowy i administracja: Obszar i zaludnienie
  22. Gdyby nie port... 90 lat temu Gdynia dostała szansę na rozwój (pol.). TVN24.pl, 2012-09-23. [dostęp 2012-09-23].
  23. Traktat o granicach i przyjaźni zawarty 28.09.1939 w Moskwie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR stwierdzał w art. III: Niezbędna reorganizacja administracji publicznej będzie przeprowadzona na terenach na zachód od linii określonej w artykule I przez Rząd Rzeszy Niemieckiej, na terenach na wschód od tej linii przez Rząd ZSRR.
  24. Umowa polityczna francusko-polska, podpisana w Paryżu 19 lutego 1921 r. (Dz.U. 1922 nr 63 poz. 563)
  25. Adam Leszczyński "Skok w nowoczesność" Instytut Studiów Politycznych PAN. ISBN 978-83-64091-02-5, str. 290
  26. Adam Leszczyński "Skok w nowoczesność" Instytut Studiów Politycznych PAN. ISBN 978-83-64091-02-5, str. 291
  27. Adam Leszczyński "Skok w nowoczesność" Instytut Studiów Politycznych PAN. ISBN 978-83-64091-02-5, str. 309
  28. "Archiwum polityczne Eugeniusza Kwiatkowskiego" ze wstępem Mariana M. Drozdowskiego, Wydawnictwo Sejmowe 2002, ISBN 83-7059-612-6
  29. GUS, "Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej 1930", Warszawa 1930, s.137
  30. GUS, "Mały Rocznik Statystyczny Polski: wrzesień 1941 - czerwiec 1941", Warszawa 1990 r., s.90
  31. Adam Leszczyński "Skok w nowoczesność" Instytut Studiów Politycznych PAN. ISBN 978-83-64091-02-5, str. 311
  32. Polacy stanowili większość w dużych miastach, w mniejszych miastach dominowała ludność polska lub żydowska.
  33. N. Wójtowicz, Masoni w wielonarodowościowej II Rzeczypospolitej (Warszawa 2011) ​ISBN 978-83-925702-4-0​.
  34. a b Henryk Zieliński, „Historia Polski 1914–1939”, Ossolineum, Wrocław 1985, ​ISBN 83-04-00712-6​, s. 124–126, Tabela 6.
  35. Respondenci podający narodowość polską jako własną.
  36. Respondenci podający „narodowość rusińską” jako własną. Narodowości ukraińskiej spis nie przewidywał.
  37. Respondenci podający narodowość żydowską jako własną.
  38. Respondenci podający narodowość białoruską jako własną.
  39. Respondenci podający narodowość niemiecką jako własną.
  40. Respondenci podający język polski jako ojczysty.
  41. Respondenci podający język ukraiński i „język ruski” jako ojczysty.
  42. Respondenci podający jidisz i język hebrajski jako ojczysty.
  43. Respondenci podający język białoruski jako ojczysty.
  44. Respondenci podający język niemiecki jako ojczysty.
  45. Mały Rocznik Statystyczny 1939, s. 34–36.
  46. a b c d e f g h i j k l m n Dane z 1939 r.
  47. Włodzimierz Bonusiak: Odbudowa, rozwój przestrzenny i ludnościowy miasta w latach 1918–1939. W: Dzieje Kalisza. Władysław Rusiński (red.). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1977, s. 556.
  48. a b c d e f g h i Dane z 1931 r.
  49. Maria Szachówna: Kalisz i jego okolice. Przewodnik ilustrowany z planem miasta. Kalisz: Drukarnia Wydawnicza w Kaliszu, 1927, s. 127.

Linki zewnętrzneEdytuj