Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie

rząd Rzeczypospolitej Polskiej powołany po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR, kontynuacja władz II RP (siedziba: Paryż, Angers, Londyn; 1939–1990)

Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie – rząd Rzeczypospolitej Polskiej istniejący w latach 1939–1990, będący legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, zmuszonych opuścić Polskę po agresji III Rzeszy i ZSRR na nią we wrześniu 1939 i okupacji całego terytorium Polski przez agresorów. Siedzibą rządu był Paryż, później Angers (na zasadzie eksterytorialności), a od końca czerwca 1940 (po upadku Francji) – Londyn (stąd też często bywa on potocznie nazywany rządem londyńskim[4]). Do 5 lipca 1945 r. był powszechnie uznawany na arenie międzynarodowej (z wyjątkiem ZSRR oraz III Rzeszy i jej sojuszników) za jedyny legalny rząd Polski; po tej dacie utracił status podmiotu prawa międzynarodowego, jednak mimo to funkcjonował nadal, aż do pierwszych powszechnych wyborów prezydenckich w Polsce w 1990 r. Władze RP na uchodźstwie zakończyły swoją działalność po wyborze i zaprzysiężeniu Lecha Wałęsy na prezydenta Polski i przekazaniu mu insygniów prezydenckich przez ostatniego prezydenta RP na uchodźstwieRyszarda Kaczorowskiego[5] .

Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie
1939–1990
Flaga II Rzeczypospolitej
Herb II Rzeczypospolitej
Flaga II Rzeczypospolitej Herb II Rzeczypospolitej
Hymn:
Mazurek Dąbrowskiego
Konstytucja kwietniowa
Ustrój polityczny autorytarny
Typ państwa rząd na uchodźstwie (system superprezydencki[1][2][3])
Głowa państwa prezydent (ostatni)
Ryszard Kaczorowski
Szef rządu prezes Rady Ministrów (ostatni) Edward Szczepanik
Data powstania 30 września 1939
Data likwidacji 22 grudnia 1990
Premier RP gen. Władysław Sikorski
Dziennik Ustaw” nr 2/1940 wydany przez Rząd RP na uchodźstwie
Château de Pignerolle w Angers – rezydencja władz RP na uchodźstwie XII 1939 – VI 1940

HistoriaEdytuj

Etap francuski (wrzesień 1939 – czerwiec 1940)Edytuj

Wobec agresji Niemiec (1 września 1939) i ZSRR (17 września 1939) na Polskę, władze Rzeczypospolitej zmuszone zostały do przeniesienia siedziby poza granice kraju dla uniknięcia niewoli i wymuszonej kapitulacji. W nocy z 17 na 18 września prezydent RP i wódz naczelny przekroczyli granicę polsko-rumuńską w Kutach mając przyrzeczony zgodnie z V konwencją haską i układem sojuszniczym pomiędzy Polską a Rumunią z 1921 przejazd do Francji (fr. droit de passage). Pod równoległym naciskiem władz III Rzeszy, ZSRR i Francji, władze Rumunii zażądały wbrew V konwencji haskiej zrzeczenia się od władz RP ich suwerennych prerogatyw państwowych pod groźbą internowania. Na skutek odmowy prezydenta RP, premiera i naczelnego wodza zostali oni internowani przez władze Rumunii w przygotowanych jeszcze w pierwszej połowie września 1939 ośrodkach internowania.

Dlatego też należało wyznaczyć władze Rzeczypospolitej spośród polityków polskich, którzy znajdowali się poza zasięgiem obu agresorów (III Rzeszy i ZSRR). Niekwestionowanymi kandydatami w sytuacji załamania struktur państwa byli przedstawiciele dyplomatyczni Rzeczypospolitej chronieni immunitetem dyplomatycznym. W konsekwencji 25 września prezydent RP Ignacy Mościcki, zgodnie z art. 24 konstytucji kwietniowej (upoważniającym do wyznaczenia następcy prezydenta RP w stanie wojny), na swego następcę wyznaczył Bolesława Wieniawę-Długoszowskiego, ambasadora RP we Włoszech[6]. Jednak ze względu na przebywających w Paryżu przedstawicieli partii opozycyjnych w stosunku do sanacji i wywołanego ich naciskami sprzeciwu rządu Francji[7] (co było ingerencją w suwerenność decyzji sojuszniczej Polski) Wieniawa-Długoszowski zrzekł się nominacji, a na urząd prezydenta RP został nominowany przez prezydenta RP Ignacego Mościckiego i objął go skutecznie Władysław Raczkiewicz[8]. Wszystkie zarządzenia prezydenta Mościckiego były antydatowane na 17 września 1939, z miejscem wydania w Kutach na terytorium Rzeczypospolitej, by utrzymać ciągłość władzy i państwa polskiego[9]. Po konsultacjach z przedstawicielami antysanacyjnej opozycji (b. Front Morges) prezydent Raczkiewicz powołał na urząd prezesa Rady Ministrów generała Władysława Sikorskiego, który powołał z kolei koalicyjny gabinet (w skład weszli przedstawiciele SN, SP, SL, PPS oraz mniej eksponowani politycy sanacyjni):

Do tego pierwotnego składu wkrótce dołączyli:

Prawnomiędzynarodowa ciągłość instytucji państwowych Polski została w ten sposób, wbrew deklaracjom Niemiec i ZSRR zawartych w układzie o granicach i przyjaźni z 28 września 1939, zachowana i była uznawana przez cały okres II wojny światowej na forum międzynarodowym.

Niemcy i ZSRR zerwały stosunki dyplomatyczne z Polską, pod naciskiem ZSRR zrobiły to: Litwa, Łotwa, Estonia i Mongolia, pod naciskiem Niemiec stosunki zerwała Słowacja[10].

W październiku do Paryża przybył gen. Kazimierz Sosnkowski i prezydent Raczkiewicz (chory na białaczkę) wyznaczył go na swego następcę w razie, gdyby sam nie mógł pełnić urzędu do końca wojny. Gen. Sosnkowski wszedł do rządu jako minister bez teki. 9 grudnia, po rezygnacji z uczestnictwa w rządzie Aleksandra Ładosia, resort spraw wewnętrznych objął Stanisław Kot, bliski przyjaciel gen. Sikorskiego. 2 listopada 1939 prezydent wydał zarządzenie o rozwiązaniu Sejmu RP i Senatu RP[11]. 7 listopada 1939 Sikorski objął urząd Wodza Naczelnego i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. W listopadzie siedzibę rządu przeniesiono do Angers (Château de Pignerolle), gdzie posiadał status eksterytorialny. 13 listopada w ramach rządu utworzono Komitet Ministrów dla Spraw Kraju, który nadzorować miał podziemie w kraju. 30 listopada na podstawie 4 Konwencji Haskiej z 1907 roku o prawach i zwyczajach wojny lądowej[12] wydano dekret o nieważności aktów prawnych władz okupacyjnych.[13]

9 grudnia 1939 prezydent RP powołał Radę Narodową Rzeczypospolitej Polskiej – organ doradczy rządu i prezydenta – substytut parlamentu z nominacji prezydenta RP[14]. W jej skład wchodziło 12 – 24 członków. Na czele Rady stanął Ignacy Paderewski, a wiceprzewodniczącymi zostali: Tadeusz Bielecki (SN), Stanisław Mikołajczyk (SL) i Herman Lieberman (PPS). 18 grudnia rząd wydał deklarację[15], która formułowała najważniejsze cele działania na emigracji. Deklaracja określała III Rzeszę jako głównego wroga Polski, zapowiadała walkę o wyzwolenie Polski u boku aliantów i utworzenie armii polskiej na Zachodzie, zawierała ogólnikowe stwierdzenia w sprawie kształtu Polski powojennej, a także zapowiedź konsolidacji i kierowania podziemiem niepodległościowym w kraju.

10 października 1939 powołano specjalną komisję ds. zbadania przyczyn klęski wrześniowej, pod przewodnictwem gen. Józefa Hallera. Komisja była narzędziem porachunków politycznych z politykami i urzędnikami obozu sanacyjnego, których odsuwano od służby państwowej.

Jednym z głównych zadań Rządu RP było rozbudowywanie Polskich Sił Zbrojnych. Podpisano szereg umów z Brytyjczykami i Francuzami, planowano nawet stworzenie 100-tysięcznej armii polskiej we Francji. Ostatecznie, 4 stycznia 1940 podpisano polsko-francuski układ wojskowy i umowę lotniczą. Choć planów tych nie udało się do końca zrealizować, to we Francji powstały już wiosną 1940 1. Dywizja Grenadierów (pod dowództwem gen. bryg. Bronisława Ducha), 2. Dywizja Strzelców Pieszych (pod dowództwem gen. bryg. Bronisława Prugar-Ketlinga), Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich (pod dowództwem gen. bryg. Zygmunta Bohusza-Szyszki), Polskie Siły Powietrzne (sformowano jeden zwarty dywizjon 1/145 Warszawski). Organizowano także 3. i 4. Dywizje Piechoty oraz 10. Brygadę Kawalerii Pancernej (pod dowództwem gen. bryg. Stanisława Maczka). Z inicjatywy rządu polskiego utworzono także Brygadę Strzelców Karpackich gen. Stanisława Kopańskiego w Syrii.

Etap londyński (od czerwca 1940)Edytuj

 
Tablica na ścianie Hotelu Rubens w Londynie, upamiętniająca pobyt gen. Sikorskiego w Londynie

Na wiosnę 1940 Niemcy rozpoczęły ofensywę na froncie zachodnim. Szybko zajęły Danię, Norwegię, Luksemburg, Belgię, Holandię i wreszcie – 22 czerwca 1940 – także Francja podpisała rozejm z Rzeszą. W konsekwencji położenie rządu polskiego uległo poważnej zmianie. 17 czerwca odbyła się narada rządu polskiego, który postanowił skorzystać z zaproszenia premiera Winstona Churchilla i przenieść swą siedzibę do Londynu. Władze polskie ewakuowano, a 19 czerwca premier Sikorski przez radio wydał odezwę do żołnierzy, by przybywali do Wielkiej Brytanii. Niestety, do Anglii zdołała się przedostać jedynie 1/3 Polskich Sił Zbrojnych.

5 sierpnia 1940 podpisano polsko-brytyjską umowę wojskową. Utworzono m.in. I Korpus Polski, przemianowany w 1942 na I Korpus Pancerno-Motorowy (gen. Marian Kukiel), Samodzielną Brygadę Spadochronową (gen. Stanisław Sosabowski) i 1. Dywizję Pancerną (gen. Stanisław Maczek).

W II poł. 1940 jedną z najbardziej absorbujących rząd polski spraw były rokowania z rządem czechosłowackim na emigracji. W ich efekcie, 11 listopada 1940 podpisano deklarację polsko-czechosłowacką o utworzeniu po wojnie federacji państw Europy Środkowej (otwartej dla reszty państw). Z racji wrogiego stanowiska ZSRR plan ten nie doszedł do skutku.

Rząd od początku swej działalności angażował się w budowanie Polskiego Państwa Podziemnego. 27 września 1939 (jeszcze podczas oblężenia Warszawy i przed powołaniem 30 września przez prezydenta RP rządu Władysława Sikorskiego), w przewidywaniu kapitulacji Warszawy została w ramach sztabu obrony Warszawy i Komitetu Obywatelskiego przy sztabie, powołana Służba Zwycięstwu Polski, której dowódcą został Michał Tokarzewski-Karaszewicz, organizacja o charakterze wojskowo-politycznym (analogicznie do POW). SZP podporządkowała się zwierzchnictwu Naczelnego Wodza (formalnie był nim do 7 listopada 1939 r. Rydz-Śmigły). Pierwszy meldunek SZP przez nieporozumienie trafił Rydza-Śmigłego (adresowany był do Naczelnego Wodza) a dopiero potem dotarł do gen. Władysława Sikorskiego. Sikorski, wykorzystując opisaną sytuację jako pretekst, obawiając się zbyt dużego wpływu oficerów sanacyjnych na rozwój sytuacji w kraju, rozwiązał SZP i powołał na jej miejsce Związek Walki Zbrojnej. Na jego czele stanął przebywający w Paryżu gen. Kazimierz Sosnkowski, któremu podlegali: dowódca obszaru okupacji niemieckiej gen. Stefan Rowecki i dowódca obszaru okupacji sowieckiej gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski, dotychczasowy zwierzchnik SZP. Celem ZWZ było przygotowywanie się do walki w momencie załamania Niemiec, szkolenie oficerów, gromadzenie broni. 14 lutego 1942 ZWZ przemianowano na Armię Krajową, której komendantem został gen. Stefan Rowecki ps. „Grot”. Armia Krajowa działała do 19 stycznia 1945, kiedy to została rozwiązana przez gen. Leopolda Okulickiego.

Pod koniec 1940 Rząd RP powołał Delegaturę Rządu na Kraj, jako reprezentację rządu w okupowanym kraju. Delegatem Rządu został Cyryl Ratajski (do września 1942), po nim funkcję tę objął Jan Piekałkiewicz (do 1943), a po jego aresztowaniu – Jan Stanisław Jankowski. Ostatnim Delegatem Rządu był Stefan Korboński.

22 czerwca 1941 Niemcy zaatakowały ZSRR i fakt ten był (oprócz przystąpienia Stanów Zjednoczonych do wojny z Niemcami) rozstrzygający dla dalszych losów II wojny światowej. Izolowana na kontynencie od upadku Francji Wielka Brytania w radiowym przemówieniu Winstona Churchilla zaproponowała ZSRR bez warunków wstępnych sojusz i pomoc. W konsekwencji za pośrednictwem rządu brytyjskiego rozpoczęto także w Londynie rokowania polsko-radzieckie i w ich efekcie podpisano specjalne porozumienie. Układ ten, zwany układem Sikorski–Majski (od nazwisk sygnatariuszy), został podpisany 30 lipca 1941 i postanawiał, że:

  • oba państwa zobowiązują się do udzielania sobie pomocy w walce z Niemcami,
  • rząd radziecki wyraża zgodę na utworzenie na terytorium ZSRR armii polskiej z dowództwem polskim (mianowanym przez rząd polski w porozumieniu z rządem ZSRR),
  • ZSRR uznaje za nieważne wszystkie układy z III Rzeszą z roku 1939 dotyczące Polski (Pakt Ribbentrop-Mołotow i pakt o granicach i przyjaźni z 28 września 1939),
  • natychmiast po podpisaniu układu zostaną przywrócone stosunki dyplomatyczne między obu państwami (zerwane jednostronnie przez ZSRR 17 września 1939 w związku z agresją na Polskę i tezą o nieistnieniu państwa polskiego),
  • układ wchodzi w życie natychmiast i nie podlega ratyfikacji.

Dodano także protokół dodatkowy o udzieleniu „amnestii” dla wszystkich polskich więźniów w ZSRR.

Podpisanie układu wywołało poważny kryzys w rządzie i związanym z nim podziemiem w kraju. 27 lipca minister spraw zagranicznych August Zaleski podał się do dymisji. To samo zrobili Marian Seyda i Kazimierz Sosnkowski. Głównym zarzutem wysuwanym przeciw układowi było zawarcie go w trybie niekonstytucyjnym (przez premiera bez zgody prezydenta RP i kontrasygnaty ministra spraw zagranicznych) i brak w układzie jednoznacznej deklaracji sowieckiej w kwestii przywrócenia granicy polsko-sowieckiej określonej w traktacie ryskim. Był to drugi tak poważny kryzys w łonie Rządu Emigracyjnego i doprowadził on do rozłamu zagranicznej koalicji. Nowym ministrem spraw zagranicznych został w konsekwencji 3 września Edward Raczyński, ministrem spraw wewnętrznych Stanisław Mikołajczyk, ministrem sprawiedliwości Herman Lieberman. Rozwiązano również Radę Narodową, a jej nowy skład powołano dopiero 3 lutego 1942 (przewodniczącym został Stanisław Grabski).

Osobny artykuł: Układ Sikorski–Majski.

1941–1945Edytuj

12 sierpnia 1941 Rada Najwyższa ZSRR wydała dekret o amnestii dla Polaków więzionych w ZSRR. 14 sierpnia podpisano umowę wojskową polsko-radziecką, na mocy której miano utworzyć ze zwolnionych więźniów armię polską (organizacyjnie i personalnie podlegającą Polakom, a taktycznie – Sowietom) do walki z Niemcami u boku Armii Czerwonej. We wrześniu na dowódcę armii wyznaczono więzionego dotychczas na moskiewskiej Łubiance gen. Władysława Andersa. Najpoważniejszym problemem, jaki pojawił się podczas formowania jednostek polskich w ZSRR, był niedobór kadry oficerskiej. Według szacunków sztabu Naczelnego Wodza, na terytorium ZSRR powinno przebywać co najmniej 15 tys. polskich oficerów. Polskie władze podjęły starania o wcielenie ich do armii Andersa. Szybko jednak okazało się, że tylko niewielka część z nich stawiła się do służby. Strona polska, nie przewidując tego, co się stało, zaczęła zabiegać u Sowietów o wyjaśnienie losu zaginionych oficerów, co których było wiadomo, że jesienią 1939 r. zostali osadzeni w trzech obozach: w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku. Inne napotkane problemy związane były z niedotrzymywaniem umowy o dostarczaniu zaopatrzenia i wyżywienia dla tworzących się jednostek oraz niechęci ZSRR przywrócenia polskiego obywatelstwa białoruskim, ukraińskim i litewskim mieszkańcom Kresów Wschodnich. Władze radzieckie były skłonne uznać za obywateli polskich wyłącznie osoby narodowości polskiej i żydowskiej. W konsekwencji doprowadziło to do podjęcia decyzji o ewakuacji armii polskiej z ZSRR. 30 listopada 1941 do ZSRR przybył gen. Sikorski, gdzie 3–4 grudnia odbył on serię rozmów ze Stalinem, które zakończyły się podpisaniem wspólnej deklaracji politycznej, w której Stalin zgodził się m.in. na ewakuację części wojska polskiego (25 000 żołnierzy) do Iranu, pozostającego pod kontrolą Brytyjczyków (nastąpiła ona w marcu 1942)[16]. Zapytany o zaginionych oficerów Stalin wykręcał się dziwnymi opowieściami o ich rzekomej ucieczce do Mandżurii[17]. W tym czasie gen. Anders odrzucił wysunięte przez Sowietów żądanie, aby w możliwie jak najkrótszym czasie skierować na front dwie polskie dywizje, gdyż zdawał sobie sprawę z tego, że nie zdołają one w żaden sposób zmienić sytuacji militarnej, mogą natomiast szybko zostać rozbite przez Niemców. Władze ZSRR zaczęły sugerować Polakom brak chęci do walki z Niemcami i ograniczyły dostawę sprzętu i żywności dla Armii Polskiej. W tej sytuacji rząd brytyjski rozpoczął zabiegi u Stalina w celu wysłania pozostałych jeszcze w ZSRR oddziałów na Środkowy Wschód. W lipcu 1942 podjęto ostatecznie decyzję o ewakuacji wszystkich jednostek polskich do Iranu. W sierpniu 1942 opuściło terytorium ZSRR ponad 116 tys. żołnierzy i ludności cywilnej[16].

13 kwietnia 1943 Niemcy ogłosili informacje o odkryciu w lasach koło Katynia pod Smoleńskiem masowych grobów polskich oficerów. O dokonanie zbrodni oskarżyli stalinowskie NKWD, podając, że wszystkie ofiary zostały zamordowane wiosną 1940. Władze radzieckie zaprzeczyły i w odpowiedzi na to oświadczyły, że polscy jeńcy latem 1941 rzekomo wpadli w ręce niemieckie i przez Niemców mieli wówczas zostać zamordowani. W tej sytuacji rząd gen. Sikorskiego, który od sierpnia 1941 nie mógł uzyskać od Sowietów żadnej informacji o losie zaginionych oficerów, zwrócił się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża z prośbą o wyjaśnienie sprawy. Przypadkowo nastąpiło to w dniu, w którym z identycznym apelem wystąpili również Niemcy. Władze sowieckie natychmiast oskarżyły Polaków o kolaborację z hitlerowcami i jednostronnie zerwały stosunki dyplomatyczne z rządem gen. Sikorskiego[17].

4 lipca 1943 w do dziś nie do końca wyjaśnionych okolicznościach zginął w Gibraltarze, wracając z inspekcji oddziałów polskich na Bliskim Wschodzie gen. Władysław Sikorski. Wydarzenie to okazało się przełomowe dla dalszych losów polskiego rządu na uchodźstwie i jego pozycji w koalicji antyhitlerowskiej. Alianci zachodni (w grudniu 1941, po ataku japońskim na Pearl Harbor, do wojny po stronie aliantów przystąpiły USA) deklarowali wielokrotnie, że przystąpili do wojny w obronie niepodległości Polski i ich celem jest doprowadzenie walki z hitlerowskimi Niemcami do zwycięskiego końca. Zarazem jednak Churchill zwłaszcza od momentu, gdy stało się jasne, że ziemie polskie spod niemieckiej okupacji będzie wyzwalała Armia Czerwona, zaczął coraz częściej głosić, że rząd brytyjski nigdy nie gwarantował Polsce niezmienności jej przedwojennej granicy ze Związkiem Radzieckim, będącym najważniejszym obok USA sojusznikiem Wielkiej Brytanii[18]. Kilkanaście polskich dywizji walczących w krajach Europy Zachodniej i na Bliskim Wschodzie nie było w stanie zrównoważyć militarnych atutów ZSRR. Dlatego też przywódcy USA i Wielkiej Brytanii, w imię utrzymania dobrych stosunków z totalitarnym mocarstwem Stalina, postanowili – wbrew literze podpisanej 14 sierpnia 1941 Karty Atlantyckiej – wspólnie z Sowietami, bez udziału, wiedzy i zgody Polaków zdecydować o terytorialnym kształcie powojennego państwa polskiego. Na konferencji w Teheranie (28 listopada – 1 grudnia 1943) przywódcy trzech mocarstw koalicji antyhitlerowskiej – Franklin D. Roosevelt, Winston Churchill i Józef Stalin – uznali, że wschodnia granica Polski winna przebiegać wzdłuż ustalonej po I wojnie światowej linii Curzona. Utrata połowy terytorium państwa miała zostać zrekompensowana obszarami niemieckimi położonymi na zachód i północ od przedwojennej granicy II RP. O wynikach konferencji nie zostały poinformowane polskie władze. W ten sposób w Teheranie praktycznie definitywnie rozstrzygnięto sprawę granic Polski na wschodzie.

Skutkiem katastrofy gibraltarskiej i śmierci gen. Sikorskiego był również kryzys wśród polskich elit politycznych w Londynie. Prezydent Raczkiewicz tymczasowo, do czasu oficjalnego powołania nowego premiera, wyznaczył na to stanowisko wicepremiera w rządzie Sikorskiego – Stanisława Mikołajczyka. Spotkało się to jednak z protestami opozycji sanacyjnej z Augustem Zaleskim i gen. Kazimierzem Sosnkowskim na czele. Ostatecznie konflikt został zażegnany w ten sposób, że premierem został już na stałe Mikołajczyk, popierany nie tylko przez swoje SL, ale także PPS oraz Churchilla. Urząd Naczelnego Wodza został oddzielony od premiera i powierzony został gen. Sosnkowskiemu. Mikołajczyk miał dużą swobodę doboru ministrów i do 15 lipca 1943 zdołał utworzyć nowy gabinet, w skład którego weszli:

Sprawą priorytetową dla rządu Mikołajczyka było utrzymanie integralności terytorialnej państwa polskiego w granicach ryskich. Prowadzona w okupowanym kraju akcja „Burza” polegała na samodzielnym wyzwalaniu ziem polskich, z których wycofywali się Niemcy, przez Armię Krajową zanim zrobi to Armia Czerwona[17]. Efekty operacji nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Sowieci, dzięki ogromnej przewadze liczebnej, dokonywali masowych aresztowań i wywózek w głąb ZSRR wśród członków polskiego ruchu oporu. W tym czasie premier Churchill w lutym 1944 oficjalnie uznał zasadność roszczeń ZSRR do granicy z Polską, a prezydent USA Roosevelt oświadczył wprost, że żadnej wojny ze Związkiem Radzieckim o ponowne wcielenie do Polski milionów Ukraińców i Białorusinów prowadzić nie będzie. Sytuację dodatkowo komplikowało powołanie przez ZSRR w lipcu 1944 marionetkowego, komunistycznego rządu polskiego, nazwanego Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego (PKWN). Po klęsce akcji „Burza” Brytyjczycy coraz częściej zaczęli naciskać na rząd RP w Londynie, aby ten uznał linię Curzona za wschodnią granicę Polski. Mikołajczyk nie godził się na to[19]. Usiłował rozmawiać bezpośrednio ze Stalinem i dążył do przywrócenia stosunków dyplomatycznych z ZSRR na warunkach jak najkorzystniejszych dla Polski. W tym celu 30 lipca 1944, przy osobistym zaangażowaniu brytyjskiego premiera, wyjechał do Moskwy na negocjacje ze Stalinem i ludowym komisarzem spraw wewnętrznych ZSRR Wiaczesławem Mołotowem. Dowiedział się tam o wybuchu powstania warszawskiego 1 sierpnia 1944. Rozmowy zakończyły się fiaskiem. Stalin odrzucał wszelkie dyskusje na temat granic i żądał jak najszybszego porozumienia się z przedstawicielami PKWN, gdyż nie będzie tolerował dwuwładzy na tyłach frontu. Premier Mikołajczyk, wbrew jednoznacznemu stanowisku prezydenta Raczkiewicza i Rady Ministrów obiecał, że takie rozmowy zostaną podjęte, i 6 oraz 7 sierpnia 1944 spotkał się z Wandą Wasilewską, Bolesławem Bierutem i Edwardem Osóbką-Morawskim. Wobec znacznych rozbieżności co do podziału miejsc w nowym rządzie, nieakceptowania przez rząd londyński granicy wschodniej wzdłuż linii Curzona oraz obstawania przez Mikołajczyka przy nienaruszalności postanowień konstytucji kwietniowej z 1935, negocjacje nie przyniosły żadnego rezultatu.

W październiku 1944 Mikołajczyk udał się ponownie do Moskwy na ostatnią próbę znalezienia porozumienia polsko-radzieckiego, gdzie rozmawiał ze Stalinem, Churchillem, Mołotowem i ambasadorem USA w ZSRR Averelem Harrimanem. Wtedy też Mołotow przypomniał zebranym o postanowieniach konferencji teherańskiej dotyczących kwestii granic Polski, co zszokowało Mikołajczyka. W tej fatalnej sytuacji polski premier, będąc przekonany, że akceptacja linii Curzona i zrzeczenie się Kresów na rzecz ZSRR jest jedyną szansą zachowania niepodległości Polski, wrócił do Londynu w celu uzyskania zgody rządu i prezydenta na przyjęcie sowieckich warunków[19]. Rząd zdecydowanie odrzucił te żądania i 24 listopada 1944 Mikołajczyk podał się do dymisji[17]. Wraz z nim rząd opuścili przedstawiciele Stronnictwa Ludowego. Nowy gabinet, oparty na przedstawicielach Stronnictwa Narodowego i Polskiej Partii Socjalistycznej utworzył socjalista Tomasz Arciszewski. Alianci zachodni przyjęli to do wiadomości, przestali jednak liczyć się z rządem polskim.

Arciszewski krytycznie oceniał ugodowe koncepcje Mikołajczyka i wynik jego rozmów w Moskwie na temat utworzenia w czasie pobytu Armii Czerwonej na terenach polskich koalicyjnego rządu składającego się w równych proporcjach z legalnych władz RP, jak i PKWN, oraz wytyczenia tymczasowej linii demarkacyjnej na wschód od Wilna i Lwowa, czemu dał wyraz w depeszy z Londynu do Kazimierza Pużak z 22 sierpnia 1944. 1 grudnia 1944 na pierwszym posiedzeniu rządu podkreślał, że nowy rząd opiera się o zasadę jedności narodowej, stojąc mocno na gruncie wierności i obowiązku sojuszom i dążenia do przyjaznego ułożenia stosunków ze Związkiem Sowieckim. W sprawie granic zachodnich stwierdził: „żądamy naszych etnicznych i historycznych terytoriów, które znalazły się pod władzą niemiecką”. Dodał jednak: „Nie chcemy Wrocławia ani Szczecina, co wywołało powszechne oburzenie w kraju. Wielka Brytania odniosła się do jego rządu bardzo nieufnie, co widać w liście Winstona Churchilla z 3 stycznia 1945 do Józefa Stalina, w którym deklarował chłodny stosunek do nowego rządu polskiego i przekonanie, że nie zdoła długo się utrzymać, z czego nawet sam Arciszewski zdawał sobie doskonale sprawę, podkreślając negatywne opinie prasy angielskiej. Jednocześnie stwierdził on, że miarą polityki polskiej jest interes Polski, wobec czego nakazywał przeczekanie tego kryzysu do momentu, aż „świat pogodzi się niejako z faktem, że istnieje kres ustępliwości i że rząd potrafi się oprzeć żądaniom godzącym w niepodległość Polski”. W związku z rozmowami prowadzonymi pomiędzy USA, Wielką Brytanią i ZSRR wraz z ministrem spraw wewnętrznych Zygmuntem Berezowskim złożył rządom USA i Wielkiej Brytanii memorandum, w którym podkreślał, że sprawy polskie powinny być rozpatrzone dopiero po zakończeniu działań wojennych, natomiast sfinalizowanie sporu polsko-sowieckiego o wschodnie ziemie Rzeczypospolitej jest możliwe tylko według metod ustalonych prawem międzynarodowym. Podkreślał też, aby w razie uchylania się rządu sowieckiego od porozumienia, została utworzona wojskowa komisja międzysojusznicza, pod której kontrolą administracja polska mogłaby pełnić swoje czynności oraz że oczekuje, iż rządy amerykański i brytyjski nie wezmą udziału w żadnych decyzjach, powziętych bez udziału i zgody rządu polskiego. Memorandum to Wielka Brytania natychmiast odrzuciła.

13 lutego 1945 po poinformowaniu go przez ambasadora Edwarda Raczyńskiego o postanowieniach konferencji jałtańskiej, w imieniu rządu wydał Oświadczenie, w którym stwierdził, że decyzje Konferencji Trzech zostały przygotowane i powzięte nie tylko bez udziału i upoważnienia rządu polskiego, ale i bez jego wiedzy[20]. Oprócz tego oświadczył, że rząd polski nie przyjmuje tych postanowień, że narzucenie tzw. Linii Curzona jako granicy polsko-sowieckiej jest dla narodu polskiego nowym rozbiorem Polski dokonanym przez sojuszników Polski oraz że zamiar utworzenia tymczasowego rządu polskiego jedności narodowej za pomocą narzuconego Komitetu Lubelskiego jest próbą legalizacji mieszania się Sowietów w wewnętrzne sprawy Polski.

Po aresztowaniu przez NKWD 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego w marcu 1945 Arciszewski podjął bezskuteczną interwencję w tej sprawie u premiera Wielkiej Brytanii i przewodniczącego Konferencji Narodów Zjednoczonych w San Francisco. W związku z powstaniem 28 czerwca 1945 w Moskwie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, składającego się z przedstawicieli PPR, PPS („lubelskiej”), SL („lubelskiego”) i SD, w imieniu rządu wydał komunikat, w którym oświadczył, że „samozwańczy twór polityczny złożony z komunistów i agentów obcych ma stać się rządem Polski. (...) Los Polaków nie będzie jednakowy. Jedni borykać się będą w kraju z okrutną rzeczywistością państwa policyjnego, inni zostaną w wolnym świecie, by stać się ustami niemych. Droga nasza jest trudna, lecz u jej kresu spełni się Polska naszych żarliwych pragnień: wolna i niepodległa”.

Osobny artykuł: Proces szesnastu.

Czasy powojenne (1945–1990)Edytuj

 
Godło Rzeczypospolitej Polskiej używane przez Rząd RP na uchodźstwie w latach 1956–1990

5 lipca 1945 dotychczasowi sojusznicy Rzeczypospolitej, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone wycofały uznanie dyplomatyczne Rządu RP na uchodźstwie, uznając powołanie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej z udziałem Stanisława Mikołajczyka za wykonanie postanowień konferencji jałtańskiej w kwestii powołania rządu polskiego uznawanego przez wszystkie państwa tzw. Wielkiej Trójki (Wielką Brytanię, USA i ZSRR). 25 czerwca 1945 rząd Tomasza Arciszewskiego w nocie przekazanej zwycięskim mocarstwom odrzucił postanowienia konferencji w Teheranie i Jałcie, stwierdzając, że swoje uprawnienia konstytucyjne przekazać może tylko rządowi wyłonionemu w wolnych wyborach w kraju[21].

Ostatnie jednostki Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie zostały rozwiązane w 1947 po sfałszowanych przez PPR[22] wyborach parlamentarnych w Polsce (styczeń 1947) – oprotestowanych, lecz uznanych przez mocarstwa zachodnie.

Po II wojnie światowej z rządem Rzeczypospolitej w Londynie kontakty utrzymywało 19 republik południowo- i środkowoamerykańskich (m.in. Kuba[23]) oraz Watykan, Irlandia, Australia, Związek Południowej Afryki, Hiszpania, Egipt, Liban, Syria[24].

Irlandia (do 1957), Hiszpania (do 1968) i Watykan (do 1958 ambasador przy Watykanie, do 1972 chargé d’affaires Kazimierz Papée) były ostatnimi państwami, które uznawały Polski Rząd na Uchodźstwie.

Wobec faktu, że Prezydent August Zaleski po zakończeniu kadencji odmówił przekazania urzędu wyznaczonemu następcy, w 1954 doszło do rozłamu w rządzie, część Polaków na emigracji zaprzestała wspierania Augusta Zaleskiego i poparło Radę Trzech.

Po wyborach prezydenckich w Polsce w 1990 ostatni prezydent RP na uchodźstwie Ryszard Kaczorowski przekazał insygnia prezydenckie II Rzeczypospolitej, wśród nich insygnia Orderu Orła Białego i Orderu Odrodzenia Polski, Lechowi Wałęsie. Tym samym Rząd RP na uchodźstwie zakończył działalność.

Rezydencja prezydenta znajdowała się w londyńskiej dzielnicy Chelsea, 43 Eaton Place. Obecnie w budynku tym znajduje się prywatna rezydencja.

Premierzy Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie (1939–1990)Edytuj

Lp. Zdjęcie Imię i nazwisko Objął urząd Złożył urząd Rząd
1.   Władysław Sikorski 30 września 1939 18 lipca 1940 Drugi rząd Władysława Sikorskiego
2.   August Zaleski
Nie utworzył rządu
18 lipca 1940 20 lipca 1940
(1.)   Władysław Sikorski
Ponownie
20 lipca 1940 4 lipca 1943
Zginął podczas katastrofy lotniczej
Trzeci rząd Władysława Sikorskiego
3.   Stanisław Mikołajczyk 14 lipca 1943 24 listopada 1944 Rząd Stanisława Mikołajczyka
4.   Tomasz Arciszewski 29 listopada 1944 5 lipca 1945 2 lipca 1947 Rząd Tomasza Arciszewskiego
5.   Tadeusz Bór-Komorowski 2 lipca 1947 10 lutego 1949 Rząd Tadeusza Komorowskiego
6.   Tadeusz Tomaszewski 7 kwietnia 1949 10 sierpnia 1950 Rząd Tadeusza Tomaszewskiego
7.   Roman Odzierzyński 25 września 1950 8 grudnia 1953 Rząd Romana Odzierzyńskiego
8.   Jerzy Hryniewski
(właśc. Mikołaj Dolanowski)
18 stycznia 1954 13 maja 1954 Rząd Jerzego Hryniewskiego
9.   Stanisław Cat-Mackiewicz 8 czerwca 1954 21 czerwca 1955 Rząd Stanisława Mackiewicza
10. Hugon Hanke 8 sierpnia 1955 10 września 1955 Rząd Hugona Hankego
11.   Antoni Pająk 10 września 1955 14 czerwca 1965 Pierwszy rząd Antoniego Pająka
Drugi rząd Antoniego Pająka
Trzeci rząd Antoniego Pająka
12. Aleksander Zawisza 25 czerwca 1965 9 czerwca 1970 Rząd Aleksandra Zawiszy
13. Zygmunt Muchniewski 20 lipca 1970 13 lipca 1972 Rząd Zygmunta Muchniewskiego
14.   Alfred Urbański 18 lipca 1972 15 lipca 1976 Pierwszy rząd Alfreda Urbańskiego
Drugi rząd Alfreda Urbańskiego
15.   Kazimierz Sabbat 5 sierpnia 1976 8 kwietnia 1986 Pierwszy rząd Kazimierza Sabbata
Drugi rząd Kazimierza Sabbata
Trzeci rząd Kazimierza Sabbata
Czwarty rząd Kazimierza Sabbata
16.   Edward Szczepanik 8 kwietnia 1986 22 grudnia 1990 Pierwszy rząd Edwarda Szczepanika
Drugi rząd Edwarda Szczepanika

Prezydenci Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie (1939–1990)Edytuj

Lp. Zdjęcie Imię i nazwisko Objął urząd Złożył urząd
1.   Władysław Raczkiewicz 30 września 1939 5 lipca 1945 6 czerwca 1947
2.   August Zaleski 9 czerwca 1947 7 kwietnia 1972
  Rada Trzechorgan powstały po odmowie przez Zaleskiego ustąpienia z urzędu Prezydenta RP na uchodźstwie po zakończeniu kadencji. Działając w sprzeczności z zapisami konstytucyjnymi ogłosiła się ona za kolegialną głowę państwa polskiego. Uznawana za legalną przez większą część emigracji polskiej. W skład Rady wchodzili: 3 sierpnia 1954 7 kwietnia 1972
3.   Stanisław Ostrowski 9 kwietnia 1972 8 kwietnia 1979
4.   Edward Raczyński 8 kwietnia 1979 8 kwietnia 1986
5.   Kazimierz Sabbat 8 kwietnia 1986 19 lipca 1989
6.   Ryszard Kaczorowskipo zaprzysiężeniu Lecha Wałęsy przekazał mu insygnia prezydenckie, a rząd emigracyjny utworzył komisję likwidacyjną, która do 31 grudnia 1991 zakończyła działalność wszelkich emigracyjnych struktur władzy. 19 lipca 1989 22 grudnia 1990

SiedzibyEdytuj

  • Sztabu Naczelnego Wodza RP, w Hotelu Rubens przy Buckingham Palace Road 39, nieopodal Pałacu Buckingham, nazywany „Hotelem Rubens”, obecnie pełni funkcję hotelową
  • Prezydenta RP, nazywany „Zamkiem”, w Bryanston Court przy Great Cumberland Place 56, obecnie pełniącego funkcję hotelu, następnie przy Eaton Place 43
  • Prezydium Rady Ministrów RP, przy Beaumont 22, od 1942 w Pałacu Rothschildów przy Kensington Palace Garden 18–19, obecnie rezydencja Lakszmi Mittala
  • Rządu RP, początkowo w budynku b. ambasady RP przy Portland Place 47, następnie po zbombardowaniu obiektu, w Stratton House (m.in. z ministerstwami – spraw wewnętrznych, informacji) przy Stratton Street 5, niektóre komórki mieściły się też w budynkach Polskiej Misji Katolickiej przy Devonia Road 4
  • Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP przy Queen Gate 70

Publikacje dokumentówEdytuj

  • W. Rojek (opr.): Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej [1939–1945], t. I–VIII, Kraków 1994–2008
  • Historia Rządu Emigracyjnego – Nagłe zerwanie i śmierć Sikorskiego, [w:] [1]
  • Informator Polski Wielka Brytania 2011–2012, Zjednoczenie Polskie w Wielkiej Brytanii Londyn 2011, 148 s., ​ISBN 0-9543217-23[2], [3]

PrzypisyEdytuj

  1. Konstytucja kwietniowa, której przyjęcie w 1935 r. stanowiło uwieńczenie kilkuletniego procesu ewolucji ustroju II Rzeczypospolitej po zamachu majowym Józefa Piłsudskiego z 1926 r., ustanawiała system rządów, który należy zakwalifikować jako hiperprezydencjalizm”. Krzysztof Prokop. Uprawnienia nadzwyczajne Prezydenta Rzeczypospolitej w świetle przepisów konstytucji kwietniowej z 1935 r.. „Miscellanea Historico-Iuridica”. tom XXVIII, s. 204, 2019. 
  2. „Gros państw, które konwencjonalnie wkłada się w ramy systemu prezydenckiego bądź co najmniej półprezydenckiego, w rzeczywistości nie spełnia założeń ani jednego, ani drugiego systemu i w praktyce wychodzi poza skalę tzw. konstytucyjnych systemów rządów właściwych dla ustroju demokratycznego. Dla tego rodzaju państw (których sporo jest w Afryce, Ameryce Łacińskiej albo na obszarach byłego ZSRR) przyjęło się określenie ustrojów neoprezydenckich (określanych również mianem neoprezydencjalizmów) bądź hiperprezydenckich (hiperprezydencjalizmów), ewentualnie ustrojów superprezydenckich. Ich wspólnym mianownikiem jest daleko idąca ekspozycja stanowiska ustrojowego prezydenta (głowy państwa), co stanowi asumpt do porównywania ich z klasycznym systemem prezydenckim lub półprezydenckim, przy jednoczesnym ignorowaniu lub tylko niekonsekwentnym przestrzeganiu innych założeń właściwych dla demokratycznych rozwiązań (w tym zwłaszcza formalnej zasady podziału władz oraz materialnej zasady pluralizmu politycznego). W efekcie, systemy tego rodzaju nie spełniają cech systemów demokratycznych i dlatego nie powinno się ich w ogóle uwzględniać, jeśli mówi się o właściwym systemie prezydenckim i innych rozwiązaniach zbliżonych do niego (nawet jeśli formalnie, np. w konstytucjach, systemy te definiowane są jako np. prezydenckie, czego dowodzi casus Kazachstanu wprost określonego w konstytucji jako ustrój prezydencki)”. Jarosław Szymanek. Legislatywa i egzekutywa w prezydenckich i półprezydenckich systemach rządów. „Przegląd Sejmowy”. nr 1(38), s. 104, 2017. 
  3. „Jaki system rządów wprowadzała konstytucja kwietniowa? Chyba należy przyjąć, że niekiedy spotykane określanie go jako zracjonalizowany parlamentarno-gabinetowy (formuła pół-prezydencka, czy prezydencko-parlamentarna), nie oddaje jednak istoty systemu opartego na omnipotencji głowy państwa. System parlamentarno-gabinetowy, nawet w postaci bardzo zmodyfikowanej poprzez silne wzmocnienie pozycji ustrojowej głowy państwa, zakłada jednak jakąś formę partnerstwa pomiędzy legislatywą a egzekutywą, a przede wszystkim nie podporządkowuje jednoznacznie jednej z nich drugiej. W przypadku konstytucji kwietniowej o jakimkolwiek partnerstwie mowy być nie może. Świadczą o tym zarówno zasady naczelne, jak i przepisy szczegółowe. W takiej sytuacji najbardziej sensownym wydaje się nazwanie systemu wprowadzonego przez konstytucję kwietniową mianem swoistego systemu prezydenckiego”.
    przypis 35: „Nie można skądinąd przyznać racji L. Mażewskiemu, nota bene autorowi niezwykle ciekawych rozpraw historycznych i prawnych, w tym jednego z lepszych artykułów o konstytucji kwietniowej, który określił system rządów przez nią wprowadzonych jako prezydencjalną odmianę systemu parlamentarnego (L. Mażewski, Prezydencjalna odmiana systemu parlamentarnego w konstytucji kwietniowej, Studia Prawnicze 1984, nr 3-4)”.
    przypis 36: „Swoistego, gdyż oczywiście nie prezydenckiego w rozumieniu ustroju USA i innych krajów demokratycznych o podobnym systemie rządów. Zob. charakterystykę systemu prezydenckiego np. w: A. Pułło, Ustroje państw współczesnych, Warszawa 2007”.
    Przemysław Kierończyk. W 80. rocznicę uchwalenia „konstytucji styczniowej”. Uwagi polemiczne. „Gdańskie Studia Prawnicze”. tom XXXI, s. 838, 2014. 
  4. Piotr Łaski. Refleksje na temat żądań odszkodowawczych zabużan z tytułu utraty mienia na Kresach Wschodnich w świetle prawa międzynarodowego i prawa polskiego. „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny”. zeszyt 4 (LXIV), s. 42, 2002. 
  5. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z 20 grudnia 1990 roku o zakończeniu działalności i rozwiązaniu Rządu Rzeczypospolitej na Uchodźstwie (Dz.U. 1990 nr 5 poz. 55), Orędzie Prezydenta Rzeczypospolitej Ryszarda Kaczorowskiego wydane w Londynie 21 grudnia 1990 roku (Dz.U. 1990 nr 5 poz. 71), Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 21 grudnia 1990 roku o powołaniu Komisji Likwidacyjnej Rządu Rzeczypospolitej (Dz.U. 1990 nr 5 poz. 58), Protokół przekazania insygniów Prezydenckich Panu Prezydentowi Lechowi Wałęsie w Warszawie w dniu 22 grudnia 1990 r. (Dz.U. 1990 nr 5 poz. 61).
  6. M. P. 1939 Nr. 213
  7. MSZ Francji stwierdził, że nie będzie utrzymywał stosunków z prezydentem RP.
  8. M. P. 1939 Nr. 214 - 217
  9. Żaroń 2003 ↓, s. 44.
  10. Piotr Eberhardt, Polska granica wschodnia 1939–1945, Warszawa, [b.d.w], s. 59.
  11. M.P. 1939 Nr. 245 poz. 1
  12. Art. 43 Konwencji zobowiązuje okupanta do przestrzegania, z wyjątkiem bezwzględnych przeszkód, praw obowiązujących w zajętym kraju.
  13. Dz. U. 1939 Nr. 102 poz. 1006
  14. Dz. U. 1939 Nr 104, poz. 1008
  15. M. P. 1939 Nr. 277 - 284.
  16. a b Walka o Polskę na arenie międzynarodowej w latach 1941–1943. Dramat polskich Kresów. polska1918-89.pl. [dostęp 2021-09-07].
  17. a b c d Informacje podstawowe – Rząd Polski na Emigracji. warhist.pl. [dostęp 2021-09-07].
  18. Władze RP na uchodźstwie. edukator.pl. [dostęp 2021-09-07].
  19. a b Utrata niepodległości. polska1918-89.pl. [dostęp 2021-09-07].
  20. 4 lutego 1945 roku rozpoczęła się konferencja w Jałcie, muzeum1939.pl [dostęp 2021-09-07].
  21. Władze Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie; publikacja Rządu RP na Uchodźstwie, Londyn 1988, ​ISBN 0-9502857-9-X​.
  22. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Paris 1986, Wyd. Libella s. 315–316, Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, s. 817–822, ​ISBN 83-7095-056-6​, Czesław Osękowski Wybory do sejmu z 19 stycznia 1947 roku w Polsce, Poznań 2000, Wydawnictwo Poznańskie, s. 143–162, ​ISBN 83-7177-184-3​, Maciej Korkuć, Wybory 1947. Mit założycielski komunizmu.
  23. Rafał Habielski, Polski Londyn, Wrocław 2000, s. 84.
  24. Tadeusz Wolsza, Próba pojednania emigracji w 1950 r. Misja prof. Henryka Paszkiewicza, w: „Dzieje Najnowsze” rocznik XXVIII 1995, 4, s. 131.

BibliografiaEdytuj

  • Piotr Żaroń: Generał Władysław Sikorski. Żołnierz, mąż stanu, Naczelny Wódz. 1939–1943. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2003. ISBN 83-7322-666-4.

Linki zewnętrzneEdytuj