Otwórz menu główne

Aleksander Ładoś

polski dyplomata, minister

Aleksander Wacław Ładoś (ur. 27 grudnia 1891 we Lwowie, zm. 29 grudnia 1963 w Warszawie) – polski dyplomata, urzędnik konsularny, publicysta i polityk. Członek i nieformalny lider grupy zwanej od jego nazwiska "grupą Ładosia"[1][2] lub "grupą berneńską", która w latach 1941-43 wystawiała nielegalne paszporty latynoamerykańskie Żydom z gett w okupowanej Polsce.

Aleksander Ładoś
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 27 grudnia 1891
Lwów, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci 29 grudnia 1963
Warszawa, Polska
Poseł RP na Łotwie
Okres od 1 grudnia 1923
do 6 sierpnia 1926
Poprzednik Witold Jodko-Narkiewicz
Następca Juliusz Łukasiewicz
Konsul Generalny RP w Monachium
Okres od 1927
do 1931
Poprzednik Leszek Malczewski
Następca Adam Lisiewicz
Minister, członek Rady Ministrów
Okres od 3 października 1939
do 7 grudnia 1939
Przynależność polityczna Stronnictwo Ludowe
Chargé d’affaires RP w Szwajcarii
Okres od 24 maja 1940
do 5 lipca 1945
Poprzednik Tytus Komarnicki
Następca Jerzy Putrament (Chargé d’affaires reprezentujący Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej)
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Order Trzech Gwiazd III klasy (Łotwa) Wielki Oficer Orderu Korony Rumunii Wielki Oficer Orderu Świętego Sawy

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Syn Jana, starszego radcy Dyrekcji Poczty we Lwowie i Albiny z domu Kalous. Ukończył z wyróżnieniem IV Gimnazjum Klasyczne we Lwowie, następnie studiował historię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. W 1913 rozpoczął działalność polityczną w PSL „Piast”, poznając osobiście Wincentego Witosa i Jana Dąbskiego. Po wybuchu I wojny światowej brał udział w organizacji Legionu Wschodniego, po czym wyjechał do Lozanny, gdzie kontynuował przerwane studia.

Po odzyskaniu niepodległości, wiosną 1919 wrócił do kraju i w czerwcu 1919 wstąpił do służby dyplomatycznej RP. Do wiosny 1920 delegat ds. plebiscytu na Spiszu i Orawie. Od kwietnia 1920 pracownik centrali MSZ w Warszawie, od 17 sierpnia 1920 kierownik Wydziału Prasowego MSZ. W latach 1920–1921 był sekretarzem delegacji polskiej na rozmowy pokojowe z Rosją Sowiecką w Mińsku i Rydze, uczestniczył w rozmowach Jana Dąbskiego z Adolfem Joffe.

W grudniu 1921 mianowany na kierownika Wydziału Środkowo-Europejskiego w Departamencie Politycznym MSZ, od 31 stycznia 1922 naczelnik tego wydziału. 9 października 1923 mianowano go posłem RP w Rydze, zaś po przewrocie majowym odwołując. 1 marca 1927 mianowany na konsula generalnego RP w Monachium. Po objęciu 30 czerwca 1931 funkcji wiceministra spraw zagranicznych przez Józefa Becka został zwolniony z MSZ.

Do agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę zajmował się publicystyką polityczną. Był redaktorem naczelnym Gazety Handlowej, publikował w Odnowie, Polonii, Wieczorze Warszawskim, ABC, Zwrocie i Gońcu Warszawskim, używając pseudonimu Wacław Nienaski. Krytykował politykę Józefa Becka, politycznie zbliżył się do Frontu Morges.

Od 3 października do 7 grudnia 1939 sprawował funkcję ministra bez teki w rządzie Władysława Sikorskiego z ramienia Stronnictwa Ludowego, zastąpił go Stanisław Kot. Członek Komitetu Ministrów dla Spraw Kraju z ramienia stronnictwa Ludowego od 8 listopada 1939 roku[3] Od 24 maja 1940 do lipca 1945 pełnił misję posła w Bernie w randze chargé d’affaires ad interim. Do jego zadań należała m.in. opieka nad polskimi i żydowskimi uchodźcami, a także kilkunastoma tysiącami internowanych żołnierzy Drugiej Dywizji Strzelców Pieszych generała Bronisława Prugar-Ketlinga. Ładoś prowadził też negocjacje na temat przystąpienia Litwy do planowanej po wojnie konfederacji polsko-czechosłowackiej, a pod koniec wojny - za zgodą MSZ - nieformalne rozmowy na temat kształtu granicy wschodniej. Przez Berno przesyłane też były środki na pomoc humanitarną dla polskich uchodźców na całym świecie [4].

Grupa berneńska i akcja ratowania ŻydówEdytuj

Osobny artykuł: Grupa berneńska.

W okresie sprawowania funkcji w Szwajcarii prowadził wraz ze współpracownikami operację o kryptonimie „Sprawy paszportowe” wydawania polskim (i prawdopodobnie również holenderskim) Żydom paragwajskich i honduraskich paszportów, poświadczeń obywatelstwa Boliwii i Salwadoru, oraz certyfikatów pozwalających na emigrację do brytyjskiej Palestyny, ocalając z Holocaustu około 400 istnień ludzkich. Akcja ta rozpoczęta była już na przełomie 1939/40, w więc długo przed konferencją w Wannsee, na której zapadły decyzje w sprawie eksterminacji Żydów.

Od 1941 roku współpracowano ze szwajcarskim notariuszem, konsulem honorowym Paragwaju Rudolfem Hüglim, który sprzedawał Poselstwu blankiety paszportowe in blanco[5]. Ich wypełnianiem zajmował się wicekonsul RP Konstanty Rokicki. Za transport blankietów i pieniędzy, kontaktami z organizacjami żydowskimi oraz koordynację przemytu kopii dokumentów do Kraju odpowiadał żydowski pracownik konsulatu dr Juliusz Kühl, który otrzymał od Ładosia wolną rękę w swoich działaniach. Ładoś odmawiał zwolnienia go i - by chronić go przed grożącym mu aresztowaniem - wywalczył dla niego status dyplomaty[4].

Bezpośrednim przemytem kopii paszportów do Kraju zajmowały się dwie organizacje żydowskie, RELICO Abrahama Silberscheina i szwajcarska gałąź Agudat Israel, kierowana przez Chaima Eissa. W proceder zaangażowany był też zastępca Ładosia, radca Stefan Ryniewicz.

W październiku 1943 roku, po wykryciu sprawy paszportów przez szwajcarską policję, Ładoś podjął interwencję u ministra spraw zagranicznych Szwajcarii Marcela Pilet-Golaza[6], która najprawdopodobniej doprowadziła do uwolnienia aresztowanych działaczy żydowskich oraz zatuszowania sprawy. Jednocześnie w sprawie tej interweniował wobec policji szwajcarskiej radca Stefan Ryniewicz.

Życie powojenneEdytuj

Po wycofaniu przez Szwajcarię uznania dla rządu RP na uchodźstwie, Ładoś pozostał na emigracji. Od września 1945 do lipca 1946 mieszkał w Lozannie, jesienią 1946 osiadł w Clamart pod Paryżem. W 1960 powrócił do Polski. Zamieszkał w Warszawie, gdzie zmarł. Spoczywa na Cmentarzu Powązkowskim.

Pozostawił trzy tomy niepublikowanych pamiętników. Zmarł w trakcie prac nad trzecim tomem i - mimo zapowiedzi - nie zdążył ze szczegółami opisać sprawy paszportów.

UpamiętnienieEdytuj

W dniu 28 grudnia 2018, w przeddzień rocznicy śmierci posła Aleksandra Ładosia, na warszawskich Powązkach odprawiono nabożeństwo z udziałem polskiego ministra spraw zagranicznych Jacka Czaputowicza, wiceministra kultury Magdaleny Gawin, a także weteranów II wojny światowej. Na cmentarzu byli obecni rabin Orieł Zaretsky z warszawskiej Gminy Wyznaniowej i przedstawiciele American Jewish Committee[7]. Z grona zaproszonych ambasadorów przybył tylko chargé d'affaires ambasady Szwajcarii. „Szczególnie zaskakująca była nieobecność dyplomatów Izraela[8].

OdznaczeniaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Michał Potocki: Grupa Ładosia ratująca Żydów, to był sprawny mechanizm. "Badacze ustalają nazwiska ocalonych i ich potomków". wiadomosci.dziennik.pl. [dostęp 2019-02-13].
  2. Końcowe prace nad listą ocalałych z tzw. Grupy Ładosia. thenews.pl. [dostęp 2019-02-13].
  3. Lidia Barbara Paszkiewicz, Komitet dla Spraw Kraju. Zarys działalności Adama Ciołkosza w latach 1940–1942, w: Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty, Toruń, R. 2010, Zeszyt 1–2 (12–13), s. 159, tu mylnie nazwany Adamem Ładosiem.
  4. a b Agnieszka Haska o Aleksandrze Ładosiu i jego pomocy polskim Żydom za pośrednictwem Poselstwie RP w Bernie
  5. Michał Potocki, Zbigniew Parafianowicz: Polak na polecenie rządu ratował Żydów od Holokaustu. Świat się o tym nie dowiedział, Gazeta Prawna 07.08.2017, [w:] [1].
  6. Dodis - Document - Information, dodis.ch [dostęp 2017-12-07] (ang.).
  7. Upamiętniono dyplomatę, który ratował Żydów. Na Powązkach zabrakło przedstawicieli Izraela i USA, a nawet Trzaskowskiego!, portal wPolityce.pl, 28 grudnia 2018 [dostęp 2018-12-19].
  8. Upamiętniono posła Aleksandra Ładosia, jednego z Polaków ratujących Żydów, Polska Agencja Prasowa, 28 grudnia 2018 [dostęp 2018-12-29].
  9. Czy wiesz kto to jest?. Stanisław Łoza (red.). Wyd. II popr. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938, s. 438.

BibliografiaEdytuj

  • Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?, Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, Warszawa 1938
  • Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej (red. Jacek M. Majchrowski), wyd. BGW Warszawa 1994, s. 103, ​ISBN 83-7066-569-1​.
  • Aleksander Ładoś, [w:] Leksykon historii Polski, red. Michał Czajka, „Wiedza Powszechna”, Warszawa 1995
  • Iwona Kulikowska: Aleksander Ładoś – konsul generalny II RP w Monachium, [w:] W nieustającej trosce o polską diasporę, Gorzów Wielkopolski 2012, s. 263–279, ​ISBN 978-83-933510-1-5​.
  • Agnieszka Haska. „Proszę Pana Ministra o energiczną interwencję”. Aleksander Ładoś (1891–1963) i ratowanie Żydów przez Poselstwo RP w Bernie. „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”. 11, s. 299–309, 2015. ISSN 1895-247X. 
  • Dokumenty archiwalne dotyczące Aleksandra Ładosia. Archiwum Akt Nowych. [dostęp 2018-03-09].

Linki zewnętrzneEdytuj