Aleksander Ładoś

polski dyplomata, minister

Aleksander Wacław Ładoś (ur. 27 lipca 1891[1] we Lwowie, zm. 27 grudnia 1963 w Warszawie) – polski dyplomata, urzędnik konsularny, publicysta i polityk. Członek i nieformalny lider grupy zwanej od jego nazwiska „grupą Ładosia”[2][3] lub „grupą berneńską”, która w latach 1941–1943 wystawiała nielegalne paszporty latynoamerykańskie Żydom z gett w okupowanej Polsce.

Aleksander Ładoś
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

27 lipca 1891
Lwów, Austro-Węgry

Data i miejsce śmierci

27 grudnia 1963
Warszawa, Polska

Poseł RP na Łotwie
Okres

od 1 grudnia 1923
do 6 sierpnia 1926

Poprzednik

Witold Jodko-Narkiewicz

Następca

Juliusz Łukasiewicz

Konsul Generalny RP w Monachium
Okres

od 1927
do 1931

Poprzednik

Leszek Malczewski

Następca

Adam Lisiewicz

Minister, członek Rady Ministrów
Okres

od 3 października 1939
do 7 grudnia 1939

Przynależność polityczna

Stronnictwo Ludowe

Chargé d’affaires RP w Szwajcarii
Okres

od 24 maja 1940
do 5 lipca 1945

Poprzednik

Tytus Komarnicki

Następca

Jerzy Putrament (Chargé d’affaires reprezentujący Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej)

Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Medal Virtus et Fraternitas Order Trzech Gwiazd III klasy (Łotwa) Wielki Oficer Orderu Korony Rumunii Wielki Oficer Orderu Świętego Sawy

ŻyciorysEdytuj

Syn Jana, starszego radcy Dyrekcji Poczty we Lwowie i Albiny z domu Kalous. Ukończył z wyróżnieniem IV Gimnazjum Klasyczne we Lwowie, następnie studiował historię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. W 1913 rozpoczął działalność polityczną w PSL „Piast”, poznając osobiście Wincentego Witosa i Jana Dąbskiego. Po wybuchu I wojny światowej brał udział w organizacji Legionu Wschodniego, po czym wyjechał do Lozanny, gdzie kontynuował przerwane studia.

Po odzyskaniu niepodległości, wiosną 1919 wrócił do kraju i w czerwcu 1919 wstąpił do służby dyplomatycznej RP. Do wiosny 1920 delegat ds. plebiscytu na Spiszu i Orawie. Od kwietnia 1920 pracownik centrali MSZ w Warszawie, od 17 sierpnia 1920 kierownik Wydziału Prasowego MSZ. W latach 1920–1921 był sekretarzem delegacji polskiej na rozmowy pokojowe z Rosją Sowiecką w Mińsku i Rydze, uczestniczył w rozmowach Jana Dąbskiego z Adolfem Joffe.

W grudniu 1921 mianowany na kierownika Wydziału Środkowo-Europejskiego w Departamencie Politycznym MSZ, od 31 stycznia 1922 naczelnik tego wydziału. 9 października 1923 mianowano go posłem RP w Rydze, zaś po przewrocie majowym odwołując. 1 marca 1927 mianowany na konsula generalnego RP w Monachium. Po objęciu 30 czerwca 1931 funkcji wiceministra spraw zagranicznych przez Józefa Becka został zwolniony z MSZ.

Do agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę zajmował się publicystyką polityczną. Był redaktorem naczelnym Gazety Handlowej, publikował w Odnowie, Polonii, Wieczorze Warszawskim, ABC, Zwrocie i Gońcu Warszawskim, używając pseudonimu Wacław Nienaski. Krytykował politykę Józefa Becka, politycznie zbliżył się do Frontu Morges.

Od 3 października do 7 grudnia 1939 sprawował funkcję ministra bez teki w rządzie Władysława Sikorskiego z ramienia Stronnictwa Ludowego, zastąpił go Stanisław Kot. Członek Komitetu Ministrów dla Spraw Kraju z ramienia stronnictwa Ludowego od 8 listopada 1939 roku[4]. Od 24 maja 1940 do lipca 1945 pełnił misję posła w Bernie w randze chargé d’affaires ad interim. Do jego zadań należała m.in. opieka nad polskimi i żydowskimi uchodźcami, a także kilkunastoma tysiącami internowanych żołnierzy Drugiej Dywizji Strzelców Pieszych generała Bronisława Prugar-Ketlinga. Ładoś prowadził też negocjacje na temat przystąpienia Litwy do planowanej po wojnie konfederacji polsko-czechosłowackiej, a pod koniec wojny – za zgodą MSZ – nieformalne rozmowy na temat kształtu granicy wschodniej. Przez Berno przesyłane też były środki na pomoc humanitarną dla polskich uchodźców na całym świecie[5].

Grupa Ładosia i akcja ratowania ŻydówEdytuj

Osobny artykuł: Grupa Ładosia.

W okresie sprawowania funkcji w Szwajcarii prowadził wraz ze współpracownikami operację (o kryptonimie „Sprawy paszportowe”) wydawania polskim (i prawdopodobnie również holenderskim) Żydom paragwajskich i honduraskich paszportów, poświadczeń obywatelstwa Boliwii i Salwadoru, oraz certyfikatów pozwalających na emigrację do brytyjskiej Palestyny, ocalając z Holocaustu około 400 istnień ludzkich. Akcja ta rozpoczęta była już na przełomie 1939/40, w więc długo przed konferencją w Wannsee, na której zapadły decyzje w sprawie eksterminacji Żydów.

Od 1941 roku współpracowano ze szwajcarskim notariuszem, konsulem honorowym Paragwaju Rudolfem Hüglim, który sprzedawał Poselstwu blankiety paszportowe in blanco[6]. Ich wypełnianiem zajmował się wicekonsul RP Konstanty Rokicki. Za transport blankietów i pieniędzy, kontaktami z organizacjami żydowskimi oraz koordynację przemytu kopii dokumentów do Kraju odpowiadał żydowski pracownik konsulatu dr Juliusz Kühl, który otrzymał od Ładosia wolną rękę w swoich działaniach. Ładoś odmawiał zwolnienia go i – by chronić go przed grożącym mu aresztowaniem – wywalczył dla niego status dyplomaty[5].

Bezpośrednim przemytem kopii paszportów do Kraju zajmowały się dwie organizacje żydowskie, RELICO Abrahama Silberscheina i szwajcarska gałąź Agudat Israel, kierowana przez Chaima Eissa. W proceder zaangażowany był też zastępca Ładosia, radca Stefan Ryniewicz.

W październiku 1943 roku, po wykryciu sprawy paszportów przez szwajcarską policję, Ładoś podjął interwencję u ministra spraw zagranicznych Szwajcarii Marcela Pilet-Golaza[7], która najprawdopodobniej doprowadziła do uwolnienia aresztowanych działaczy żydowskich oraz zatuszowania sprawy. Jednocześnie w sprawie tej interweniował wobec policji szwajcarskiej radca Stefan Ryniewicz.

W rezultacie kwerendy przeprowadzonej w 2019 roku ustalono że, do końca wojny Ładosiowi i jego współpracownikom udało się wystawić co najmniej 3262 paszportów zagrożonym osobom pochodzenia żydowskiego. Współpracownik Ładosia, Abraham Silberschein, raportował w styczniu 1944, że efektem działań grupy Ładosia, było ocalenie około 10 tys. osób przed masową wywózką do niemieckich obozów zagłady.

Życie powojenneEdytuj

 
Grób Aleksandra Ładosia na cmentarzu Powązkowskim

Po wycofaniu przez Szwajcarię uznania dla rządu RP na uchodźstwie, Ładoś pozostał na emigracji. Od września 1945 do lipca 1946 roku mieszkał w Lozannie, jesienią 1946 osiadł w Clamart pod Paryżem. W 1960 powrócił do Polski. Zamieszkał w Warszawie, gdzie zmarł. Spoczywa na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 77-5-30)[8].

Pozostawił trzy tomy niepublikowanych pamiętników. Zmarł w trakcie prac nad trzecim tomem i – mimo zapowiedzi – nie zdążył ze szczegółami opisać sprawy paszportów.

UpamiętnienieEdytuj

27 grudnia 2018 roku, w przeddzień 55. rocznicy śmierci posła Aleksandra Ładosia, na warszawskich Powązkach odprawiono nabożeństwo z udziałem polskiego ministra spraw zagranicznych Jacka Czaputowicza, wiceministra kultury Magdaleny Gawin, a także weteranów II wojny światowej. Na cmentarzu byli obecni rabin Orieł Zaretsky z warszawskiej gminy wyznaniowej i przedstawiciele American Jewish Committee[9]. Z grona zaproszonych ambasadorów przybył tylko chargé d'affaires ambasady Szwajcarii. „Szczególnie zaskakująca była nieobecność dyplomatów Izraela[10].

Kontrowersja Instytutu Jad WaszemEdytuj

W kwietniu 2019 roku Instytut Jad Waszem poinformował o przyznaniu tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata konsulowi Konstantemu Rokickiemu, którego uznał za lidera Grupy Ładosia i o przyznaniu wyrazów uznania „konsulom” Aleksandrowi Ładosiowi i Stefanowi Ryniewiczowi[11]. Decyzja zawierająca poważne błędy faktograficzne (Ładoś i Ryniewicz byli przełożonymi Rokickiego, a nie jego podwładnymi i żaden z nich nie był konsulem) spotkała się z protestem rodziny Rokickiego, której przedstawicielka odmówiła przyjęcia medalu do wyjaśnienia sprawy dwóch pozostałych dyplomatów[12]. Decyzja wywołała także reakcję ponad 30 ocalonych przez Grupę Ładosia, którzy wystosowali do Jad Waszem list protestacyjny[13]. Również ambasador RP w Szwajcarii Jakub Kumoch, określił decyzję Jad Waszem jako „nieporozumienie”[14], podkreślając, że Rokicki działał pod kierownictwem Ładosia i Ryniewicza[15] Protestował również jeden z odkrywców Grupy Ładosia, polski konsul honorowy w Zurychu, Markus Blechner[16]. W listopadzie 2021 roku Instytut Jad Waszem poinformował, że Ładoś nie otrzyma tytułu[17].

OdznaczeniaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Instytut Pileckiego podał prawdziwą datę urodzenia Aleksandra Ładosia, tvp.info, 27 lipca 2021 [dostęp 2021-07-21].
  2. Michał Potocki: Grupa Ładosia ratująca Żydów, to był sprawny mechanizm. "Badacze ustalają nazwiska ocalonych i ich potomków". wiadomosci.dziennik.pl. [dostęp 2019-02-13].
  3. Końcowe prace nad listą ocalałych z tzw. Grupy Ładosia. thenews.pl. [dostęp 2019-02-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-02-14)].
  4. Lidia Barbara Paszkiewicz, Komitet dla Spraw Kraju. Zarys działalności Adama Ciołkosza w latach 1940–1942, w: Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty, Toruń, R. 2010, Zeszyt 1–2 (12–13), s. 159, tu mylnie nazwany Adamem Ładosiem.
  5. a b Agnieszka Haska o Aleksandrze Ładosiu i jego pomocy polskim Żydom za pośrednictwem Poselstwie RP w Bernie
  6. Michał Potocki, Zbigniew Parafianowicz: Polak na polecenie rządu ratował Żydów od Holokaustu. Świat się o tym nie dowiedział, Gazeta Prawna 07.08.2017, [w:] [1].
  7. Notice du Chef du Département politique, M. Pilet-Golaz, dodis.ch [dostęp 2017-12-07] (ang.).
  8. Cmentarz Stare Powązki: ALEKSANDER ŁADOŚ, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2019-12-19].
  9. Upamiętniono dyplomatę, który ratował Żydów. Na Powązkach zabrakło przedstawicieli Izraela i USA, a nawet Trzaskowskiego!, portal wPolityce.pl, 28 grudnia 2018 [dostęp 2018-12-19].
  10. Upamiętniono posła Aleksandra Ładosia, jednego z Polaków ratujących Żydów, Polska Agencja Prasowa, 28 grudnia 2018 [dostęp 2018-12-29].
  11. PAP: Yad Vashem: Konstanty Rokicki kluczowy w Grupie Berneńskiej. gosc.pl. [dostęp 2019-06-03].
  12. Zbigniew Parafianowicz, Michał Potocki: Błędy we wniosku Yad Vashem ws. Rokickiego. Nie wiadomo, czy krewna bohatera weźmie udział w uroczystościach. wiadomosci.dziennik.pl. [dostęp 2019-06-03].
  13. Marcin Makowski: Grupa Ocalałych pisze do Yad Vashem. Chodzi o polskich dyplomatów. opinie.wp.pl. [dostęp 2019-06-03].
  14. PAP: Yad Vashem explains honouring just one Bernese Group member. tvp.pl. [dostęp 2019-06-03].
  15. Jakub Kumoch: The Polish Holocaust hero you’ve never heard of. blogs.timesofisrael.com. [dostęp 2019-06-03].
  16. PAP: Cała grupa Ładosia z tytułami Sprawiedliwych wśród Narodów Świata? "Wypaczenie istoty wspólnej akcji". wiadomosci.dziennik.pl. [dostęp 2019-06-03].
  17. Polski dyplomata nie otrzyma tytułu Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata. Onet.pl, 10.11.2021. [dostęp 2021-12-06].
  18. M.P. z 2019 r. poz. 658 – pkt 8.
  19. Prezydent wręczył Medale Virtus et Fraternitas. prezydent.pl, 19 czerwca 2019. [dostęp 2019-06-19].
  20. Czy wiesz kto to jest?. Stanisław Łoza (red.). Wyd. II popr. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938, s. 438.

BibliografiaEdytuj

  • Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?, Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, Warszawa 1938
  • Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej (red. Jacek M. Majchrowski), wyd. BGW Warszawa 1994, s. 103, ISBN 83-7066-569-1.
  • Aleksander Ładoś, [w:] Leksykon historii Polski, red. Michał Czajka, „Wiedza Powszechna”, Warszawa 1995
  • Iwona Kulikowska: Aleksander Ładoś – konsul generalny II RP w Monachium, [w:] W nieustającej trosce o polską diasporę, Gorzów Wielkopolski 2012, s. 263–279, ISBN 978-83-933510-1-5.
  • Agnieszka Haska. „Proszę Pana Ministra o energiczną interwencję”. Aleksander Ładoś (1891–1963) i ratowanie Żydów przez Poselstwo RP w Bernie. „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”. 11, s. 299–309, 2015. ISSN 1895-247X. 
  • Dokumenty archiwalne dotyczące Aleksandra Ładosia. Archiwum Akt Nowych. [dostęp 2018-03-09].

Linki zewnętrzneEdytuj