Otwórz menu główne
Ten artykuł dotyczy wojska. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Generał – wysoki stopień wojskowy, a także grupa stopni generalskich.

Generał
Wojska Lądowe
Oznaczenie stopnia generała
naramiennik
naramiennik
kurtka nieprzemakalna
kurtka nieprzemakalna
Oznaczenie stopnia generała broni
naramiennik
naramiennik
kurtka nieprzemakalna
kurtka nieprzemakalna
Oznaczenie stopnia generała dywizji
naramiennik
naramiennik
kurtka nieprzemakalna
kurtka nieprzemakalna
Oznaczenie stopnia generała brygady
naramiennik
naramiennik
kurtka nieprzemakalna
kurtka nieprzemakalna
Flaga generała (na okrętach MW RP)

Spis treści

EtymologiaEdytuj

Nazwa pochodzi z łacińskiego generalis (główny, nadrzędny) i oznaczała początkowo głównego dowódcę wojska lub konkretnego rodzaju broni. W tym znaczeniu stopień generała jako naczelnego dowódcy całych sił zbrojnych państwa zachował się jedynie w Szwajcarii.

HistoriaEdytuj

Stopień ten, wprowadzony do obiegu w XVI wieku we Francji, występuje w podobnym brzmieniu w większości armii świata. Później generał stał się zwykłym stopniem wojskowym, podzielono go też na kilka – cztery do pięciu – stopni. W części państw poszczególne stopnie generalskie są najwyższymi stopniami wojskowymi, w części wyższym stopniem jest jeszcze marszałek, zwany w niektórych państwach feldmarszałkiem, czyli marszałkiem polowym lub polnym. Oprócz wojsk lądowych, stopień generała został w większości państw przejęty przez lotnictwo (wyjątek w tym zakresie stanowi Wielka Brytania), natomiast odpowiednikiem generała w marynarce wojennej jest admirał. Termin "generał" używany jest zarówno jako nazwa konkretnego stopnia generała, jak i jako ogólne określenie stopni generalskich.

W armiach niektórych krajów, zwłaszcza znajdujących się w stanie wojny albo rządzonych przez dyktatorów, funkcjonował jeszcze jeden stopień, wyższy od wszystkich generałów i marszałka: był to generalissimus. Stopień ten nosił m.in. Józef Stalin.

W Polsce termin pojawił się w XVII wieku, początkowo jako stopień dowódczy wojsk zaciężnych, później także na oznaczenie dowódców artylerii.

Generał w Rzeczypospolitej Obojga NarodówEdytuj

Generał – początkowo dowódca określonego rodzaju wojsk:

  • Generał artylerii (łac. generalis artileriae magister) ustanowiony przez Władysława IV dla Korony w 1637 r., dla Litwy w 1638 roku. Początkowo powoływany na czas określonej wojny, istniał już w XVI wieku, po raz pierwszy w bitwie pod Obertynem w 1531 roku zw. starszym nad armatą. W 1539 roku dowództwo artylerii powierzono hetmanowi polnemu, również w tym czasie niestałemu, potem jednak powrócono do pierwotnej koncepcji generała artylerii. Podczas konfederacji gołąbskiej domagano się kadencji dwuletniej dla generała artylerii, jednak urząd pozostał dożywotni. Generał artylerii podlegał hetmanowi wielkiemu, a od 1775 roku Departamentowi Wojskowemu Rady Nieustającej. Zwierzchnik wszystkich zbrojowni i arsenałów, prochowni i odlewni dział (ludwisarni), odpowiedzialny za zaopatrzenie armii i arsenałów w armaty, proch, amunicję, rejestry zaopatrzenia, organizowanie zaprzęgów i taboru artylerii oraz szkolenie artylerzystów. W czasie wojny nierzadko zlecano mu dowództwo innej broni, samodzielnych grup wojska albo członków szyku marszowego lub bojowego. Dysponował funduszem, z którego rozliczał się przed hetmanem. Generał koronny z wydatków wyliczał się też na każdym sejmie, litewski od 1717 roku przedkładał rachunki Trybunałowi Radomskiemu. Nie obejmowały generałów incompatibilitates, nie mogli jedynie sprawować innego urzędu wojskowego. Podwładnymi generała artylerii byli cejgmistrze.
  • Generał piechoty pojawił się w latach 1651–1656.
  • Generałowie inspektorzy – dla ogólnego dozoru jazdy i piechoty: dwóch dla Korony i dwóch dla Litwy, mianowani przez hetmana wielkiego, który wyznaczał im pensję. Pojawili się w pierwszej połowie XVIII wieku za panowania Augusta III. Zadaniem generałów inspektorów były objazdowe wizytacje wszystkich pułków i składanie raportów hetmanowi. Od 1775 r. podlegali Departamentowi Wojskowemu Rady Nieustającej, który zniósł wprawdzie generała litewskiego, lecz pozostałych podniósł w hierarchii przed generałów artylerii i wprowadzając ich do swych sądów.
  • Generał prowiantmagister (lata 70. XVII wieku).
  • Generał chirurg wojskowy (początkowo urząd niestały, lata 70. XVII wieku)
  • Generał audytor (1673 r. – doradca hetmana w sprawach sądowych dla wojsk cudzoziemskiego autoramentu).

Generał – dowódca wyższych jednostek wojskowych, początkowo w cudzoziemskim autoramencie, najpierw w piechocie i dragonii:

  • generał majorowie
  • generałowie lejtnanci (od końca XVII w.) starsi od generał majorów.

W czasach stanisławowskich generałowie lejtnanci byli dowódcami dywizji, a generał majorowie ich zastępcami, zaś dowódcy brygad kawalerii narodowejbrygadierzy – zostali zrównani z generał majorami. Istnieli też generałowie majorowie ziemiańscy, którzy dowodzili pospolitym ruszeniem swojej ziemi (powiatu).

W 1790 roku wraz z ożywieniem urzędu pisarzy polnych otrzymali oni stopień generała lejtnanta, najwyższy z wówczas istniejących.

Członkami sztabu generalnego w dobie I Rzeczypospolitej byli ludzie sprawujący następujące urzędy wojskowe (odpowiadające częściowo funkcji generała): hetman wielki koronny, hetman wielki litewski, hetman polny koronny, hetman polny litewski, strażnik wielki koronny i strażnik wielki litewski, strażnik polny koronny i strażnik polny litewski, pisarz polny koronny i pisarz polny litewski, oboźny wielki koronny i oboźny wielki litewski, oboźny polny koronny i oboźny polny litewski oraz regimentarze.

Poza wojskowością pojęcia "generał" w dobie Rzeczypospolitej szlacheckiej używano także na określenie instytucji i urzędów cywilnych.

Generał w okresie zaborówEdytuj

W okresie Księstwa Warszawskiego istnieli generałowie dywizji i generałowie brygady dowodzący jednostkami (dywizje, brygady) złożonymi z jednego rodzaju wojska.

W Królestwie Polskim funkcjonował ponadto stopień generała "broni" dowodzącego danym korpusem, przy czym generał jazdy był starszy (ważniejszy) od generała piechoty (nie było generała artylerii). Dowódca Korpusu Jazdy był ważniejszy prestiżowo od dowódcy Korpusu Piechoty z powodów historycznych[potrzebny przypis].

Generał w Wojsku Polskim II RPEdytuj

27 marca 1919 Minister Spraw Wojskowych, generał porucznik Józef Leśniewski „w celu ustalenia nomenklatury tytułów oficerskich ustalił następujące nazwy w Wojsku Polskim dla generałów:

  • generał broni (generał piechoty, kawalerii, artylerii),
  • generał porucznik,
  • generał podporucznik.

Jednocześnie zastrzegł, że stopień generała porucznika zastępuje stopień generała dywizji, a stopień generała podporucznika winien być stosowany zamiast stopnia generała brygady lub generała majora[1]. Oficerom posiadającym stopień generała porucznika lub generała podporucznika pełniącym służbę w wojskach technicznych lub służbach bądź w Korpusie Morskim Marynarki Wojennej przysługiwał tytuł:

  • generała porucznika Korpusu Sądowego lub generała podporucznika Korpusu Sądowego,
  • generała porucznika lekarza lub generała podporucznika lekarza,
  • generała porucznika intendenta lub generała podporucznika intendenta,
  • generała porucznika marynarki lub generała podporucznika marynarki.

15 lutego 1921 Minister Spraw Wojskowych, generał porucznik Kazimierz Sosnkowski zatwierdził nazwy stopni dla oficerów i szeregowych Marynarki Wojennej. Dla oficerów korpusu morskiego wprowadzono między innymi stopnie: admirała, wice-admirała i kontr-admirała[a]. Oficerom korpusu rzeczno-brzegowego i technicznego, przysługiwały w zamian stopni admiralskich, stopnie generalskie:

  • generała marynarki (gen. mar.),
  • generała porucznika (gen. por.),
  • generała podporucznika (gen. ppor.)[2].

5 maja 1922 weszła w życie Ustawa z dnia 23 marca 1922 r. o podstawowych obowiązkach i prawach oficerów Wojsk Polskich[3]. Na mocy tego aktu prawnego utworzony został Korpus Generałów, jako odrębny korpus osobowy oraz ustanowione w tym korpusie stopnie wojskowe:

W 1919 Józef Leśniewski na przykład posiadał stopień generała porucznika[4]. Józef Porzecki posiadał stopień generała majora[5].

W okresie II Rzeczypospolitej do końca lat 30. powszechnie stosowana była pisownia jenerał[6].

We współczesnym Wojsku PolskimEdytuj

W dzisiejszych SZ RP istnieją cztery stopnie generalskie: w Wojskach Lądowych, Wojskach Specjalnych i Siłach Powietrznych, przeznaczone dla najwyższych dowódców z tych korpusów osobowych:

    generał (dawniej generał armii)
    generał broni
    generał dywizji
    generał brygady

W marynarce wojennej odpowiadają im stopnie admiralskie.

Na pierwszy i następne stopnie generalskie mianuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, w przypadku żołnierza SZ RP wnioskuje o to Minister Obrony Narodowej. W przypadkach innych, np. Straży Granicznej, Minister Spraw Wewnętrznych, a Agencji Wywiadu Szef AW.

Odpowiednikiem stopnia gen. bryg. jest np. w straży pożarnejnadbrygadier, a w policjinadinspektor.

Generał broni jest stopniem "zbiorczym", łączącym w sobie stopnie generałów różnych rodzajów "korpusów" broni: np. generała piechoty, generała artylerii, generała kawalerii, generała lotnictwa (występujących w przeszłości w wojsku polskim lub współcześnie w wojskach obcych). Za czasów Królestwa Polskiego, tj. 1815-1831 r., mianem Korpusu Broni określano cały rodzaj broni, gdyż Korpus Piechoty i Korpus Jazdy (Kawalerii) stanowiły najwyższe szczeble dowódcze tych broni.

Insygniami generała są gwiazdki na naramiennikach (odpowiednio od jednej do czterech, w zależności od stopnia) i wężyk generalski (zarówno na naramiennikach, jak i na otoku), lampasy na spodniach, a także proporzec generalski.

Obecnie w Wojsku Polskim służy 75 generałów (luty 2019)[7].

Generałowie (czterogwiazdkowi) w SZ PRL i SZ RPEdytuj

Stopnie generalskie w innych armiachEdytuj

Odpowiedniki polskich stopni generalskich w innych armiachEdytuj

państwo   generał brygady (OF-6)   generał dywizji (OF-7)   generał broni (OF-8)   generał (generał armii) (OF-9)   marszałek (OF-10)
  Belgia   fr. Général de Brigade
niderl. Brigade-generaal
  fr. Général-major
niderl. Generaal-majoor
  fr. Lieutenant-général
niderl. Luitenant-generaal
  fr. Général
niderl. Generaal
brak
  Bośnia i Hercegowina   Brigadni general   General major   General pukovnik brak brak
  Bułgaria   бригаден генерал   генерал-майор   генерал-лейтенант   генерал brak
  ChRL Da Xiao (大校) Shao Jiang (少将) Zhong Jiang (中将) Shang Jiang (上将) brak
  Chorwacja   brigadni general[c]   general bojnik   general pukovnik   general zbora   stožerni general
  Czechy   brigádní generál   generálmajor   generálporučík   armádní generál brak
  Francja   Général de Brigade[d]
W lotnictwie: Général de Brigade Aérienne
  Général de Division
W lotnictwie:Général de Division Aérienne
  Général de Corps d´Armée
W lotnictwie:Général de Corps Aérien
  Général d´Armée
W lotnictwie:Général d´Armée Aérienne
  Marszałek Francji Maréchal de France[e]
  Grecja   Taxiarchos   Ypostratigos   Antistratigos   Stratigos brak
  Hiszpania   General de brigada   General de división   Teniente general   General de Ejército   Capitán general[f]
  Izrael   Tat-Aluf   Aluf   Rav-Aluf brak brak
  Japonia brak   陸将補(rikushōho)[g]
generał brygady
  陸将(rikushō)
generał dywizji
 陸上幕僚長たる陸将(rikujō bakuryōchō taru rikushō)
generał armii
brak
  Kanada  Brigadier-General  Major-General  Lieutenant-General   General
  Kuba General de Brigada General de División General de Cuerpo de Ejército   General de Ejército[h][i]   Comandante en Jefe[j]
  Litwa   brigados generolas   generolas majoras   generolas leitenantas brak brak
  Meksyk General Brigadier General de brigada General de división brak brak
  Mongolia   бригадын генерал   хошууч генерал   дэслэгч генерал   генерал brak
  Niemcy   Brigadegeneral   Generalmajor   Generalleutnant   General Feldmarschall
  Norwegia   Brigadier[k]   Generalmajor   Genralløytnant   General brak
  Portugalia   Brigadeiro-general   Major-general   Tenente-general   General   Marechal[l]
  Rosja   генерал-майор   генерал-лейтенант   генерал-полковник   генерал армии   Маршал Российской Федерации[m]
  Rumunia   General de brigada   General maior   General locotenent   General brak
  Słowacja Brigádny generál Generálmajor Generálporučík Generál brak
  Szwajcaria   Brigadier[n]   Divisionar   Korpskommandant   General[o] brak
  Szwecja   Brigadgeneral   Generalmajor   Generallöjtnant   General brak
  Turcja Tuğgeneral Tümgeneral Korgeneral Orgeneral[p] brak
  Ukraina   Бригадний генерал   Генерал-майор   Генерал-лейтенант   Генерал-полковник   Генерал армії України[q]
  Wielka Brytania   Brigadier[r]   Major General[s]   Lieutenant General[t]   General   Field Marshal [u]
  Węgry   Dandártábornok   Vezérőrnagy   Altábornagy   Vezérezredes brak
  Włochy   Generale di brigata[v]   Generale di divisione   Generale di corpo d'armata   Generale di corpo d'armata con incarichi speciali   Generale[w]

  Stany ZjednoczoneEdytuj

W Siłach Zbrojnych Stanów Zjednoczonych stopnie generalskie są używane przez Wojska Lądowe, Korpus Piechoty Morskiej i Siły Powietrzne.

Oryginalna nazwa stopnia Tłumaczenie nazwy Liczba gwiazdek Polski odpowiednik
General of the Armies  [x] generał armii (l.mn.) 6 (nieoficjalnie) brak odpowiednika
General of the Army  [y] generał armii (l.poj.) 5 Marszałek Polski  [8]
General   generał 4 generał  
Lieutenant General   generał porucznik 3 generał broni  
Major General   generał major 2 generał dywizji  
Brigadier General   generał brygadier 1 generał brygady  

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Zachowano oryginalną pisownię stopni wiceadmirała i kontradmirała.
  2. a b c generał armii
  3. Chorwacki brygadier (brigadir) ma trzy "plecionki", będące odpowiednikami gwiazdek – o jedną więcej niż pułkownik (pukovnik); natomiast brigadni general ma jedną i trzy generalskie sznury.
  4. Général de Brigade ma dwie gwiazdki, brak jednogwiazdkowego generała.
  5. We współczesnej Francji marszałek nie jest stopniem wojskowym.
  6. W posiadaniu Jego Królewskiej Mości w ramach swoich konstytucyjnych funkcji/Posiadanych przez Szefów Obrony/Tytuł; Honorowy lub pośmiertnie ranga
  7. Dwa kwiaty chryzantemy (?), brak odpowiednika jednogwiazdkowego generała.
  8. Stopniem wyższym od kubańskiego czterogwiazdkowego generała (General de Ejército) jest odmiennie oznaczony Comandante en Jefewódz naczelny – odpowiednik marszałka.
  9. Raúl Castro jako naczelny dowódca Kubańskich Sił Zbrojnych nosi stopień General de Ejército
  10. Insygnia noszone przez Fidela Castro
  11. Norweski brygadier jest jednogwiazdkowym generałem.
  12. Tytuł; Honorowy lub pośmiertny, czasu wojny;.Na przykład w Hiszpanii, ten stopień jest utrzymywany wyłącznie przez HM Król Hiszpanii.
  13. W ZSSR istniały cztery stopnie generalskie i trzy marszałkowskie: marszałek [rodzaju wojsk], główny marszałek [rodzaju sił zbrojnych], Marszałek Związku Radzieckiego.
  14. Szwajcarski brygadier jest jednogwiazdkowym generałem.
  15. Stopień nadawany tylko i wyłącznie w wypadku zagrożenia wojennego. Ostatnim oficerem w tym stopniu był generał Henri Guisan (1874–1960), mianowany podczas II wojny światowej
  16. Stopniem wyższym od tureckiego czterogwiazdkowego generała (Orgeneral) jest odmiennie oznaczony (brak gwiazdek, złote epolety) Maresal – marszałek.
  17. Generał armii Ukrainy, mimo nazwy, ma oznaczenia typowe dla marszałka: do 2016 – jedna gwiazdka, większa od generalskich, na wzór marszałkowskiej z czasów ZSRR, i złoty tryzub w złotym wieńcu; obecnie dwie skrzyżowane buławy i złoty tryzub.
  18. Stopień brygadiera ("Brigadier": korona i trzy romby) ma oznaczenie analogiczne do pułkownika ("Colonel": korona i dwa romby) mimo to według klasyfikacji NATO brytyjski brygadier odpowiada generałowi brygady, OF-6.
  19. Romb, pałasz skrzyżowany z laską marszałkowską (głównodowodzącego).
  20. Korona, pałasz i laska marszałkowska (głównodowodzącego).
  21. Najwyższy stopień to Field Marshal (marszałek polny). W lotnictwie występują następujące stopnie odpowiadające stopniom generalskim (oznaczane dwoma szerokimi czarnymi paskami rozdzielonymi szerokim srebrnym): Air Commodore, Air Vice-Marshal, Air Marshal, Air Chief Marshal, Marshal of the Royal Air Force (marszałek lotnictwa).
  22. We włoskich wojskach lądowych między pułkownikiem a generałem brygady ("Generale di brigata") występują jeszcze dwa stopnie: colonello comandante di corpo i colonnello che grado superiore ("pułkownik tymczasowo w randze generała brygady")
  23. Szef Sztabu Obrony
  24. stopień wojsk lądowych, Siły Powietrzne i Korpus Piechoty Morskiej odpowiednika nie mają. Tytuł ten w historii otrzymali tylko George Washington (pośmiertnie) i John Pershing. Nie istnieją oficjalne oznaczenia stopnia. Usytuowanie tego stopnia w hierarchii jest zresztą niejasne. Mianowicie gen. Pershing otrzymał po I wojnie światowej ten stopień jako stopień honorowy odpowiadający stopniowi marszałka; jako oznaczenie stopnia nosił 4 złote gwiazdki (podczas gdy posiadacz stopnia generała nosił 4 srebrne gwiazdki); sama nazwa stopnia pierwotnie miała brzmieć General of the Army (analogicznie do stopnia Admiral of the Navy przyznanego admirałowi Deweyowi), ale zmieniono ją na General of the Armies, ponieważ w skład wojsk podległych we Francji Pershingowi wchodziły także jednostki Korpusu Piechoty Morskiej a nie tylko wojsk lądowych (ang. Army). Kiedy w 1944 r. utworzono stopień General of the Army (oznaczony 5 srebrnymi gwiazdkami), nie zadbano o jego jednoznaczne usytuowanie w hierarchii (nieoficjalnie uznawano oba stopnie za równorzędne, ale z racji tego, że gen. Pershing dłużej nosił swój stopień, przyznano mu starszeństwo). W 1945 r. pojawiła się propozycja utworzenia wyższych normalnych niehonorowych stopni General of the Armies i Admiral of the Navy, które miały być oznaczone 6 srebrnymi gwiazdkami i miały odpowiadać stopniowi generalissimusa; stopnie te mieli otrzymać gen. Douglas MacArthur i adm. Chester Nimitz – wynikało to z przygotowań do inwazji na Japonię. Po kapitulacji Japonii zrezygnowano z tego zamiaru. Gen. Pershing do śmierci w 1948 r. odmawiał noszenia 5 lub 6 srebrnych gwiazdek zamiast 4 złotych. W 1976 prezydent Gerald Ford zadecydował o przyznaniu Waszyngtonowi pośmiertnie stopnia General of the Armies, ale równocześnie nie określono, jakie oznaczenie będzie stosowane (4 złote czy 6 srebrnych gwiazdek).
  25. stopień wojsk lądowych, w lotniczych odpowiednik to General of the Air Force, piechota morska odpowiednika nie ma.

PrzypisyEdytuj

  1. Dziennik Rozkazów Wojskowych z 3 kwietnia 1919 r. Nr 37, poz. 1198.
  2. Dziennik Rozkazów Wojskowych z 15 lutego 1921 r. Nr 6, poz. 117.
  3. Dz.U. z 1922 r. nr 32, poz. 256
  4. Dziennik Rozkazów Wojskowych Nr 43 z 17 kwietnia 1919 roku, poz. 1378.
  5. Dziennik Rozkazów Wojskowych Nr 33 z 25.03.1919 r.
  6. Z kraju. Honorowe obywatelstwo dla min. jen. Kasprzyckiego. „Kurier Warszawski”. Nr 121, s. 16-17, 3 maja 1936. 
  7. Armii wciąż ubywa generałów, www.rp.pl [dostęp 2019-02-13] (pol.).
  8. Szkic o najwyższych stopniach wojskowych str. 121

Linki zewnętrzneEdytuj