Otwórz menu główne

Język chorwacki

mowa południowosłowiańska używana w Chorwacji; ustandaryzowana forma języka serbsko-chorwackiego

Język chorwacki (chorw. hrvatski) – lekt z grupy zachodniej języków południowosłowiańskich, używany przez Chorwatów[2], głównie w Chorwacji, Bośni i Hercegowinie, serbskiej Wojwodinie i sąsiednich krajach. Stanowi jedyny język urzędowy Chorwacji i jeden z języków urzędowych Unii Europejskiej. Chorwacki ma również status jednego z języków urzędowych Bośni i Hercegowiny i języka mniejszościowego w Serbii i sąsiednich krajach.

hrvatski jezik
Obszar Chorwacja, Wojwodina, Bośnia i Hercegowina, Słowenia i inne
Liczba mówiących około 7 milionów
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo/alfabet alfabet chorwacki
Status oficjalny
język urzędowy  Chorwacja
 Bośnia i Hercegowina[1]

Pozostałe miejsca:

Serbia (jeden z sześciu języków urzędowych Wojwodiny)

Regulowany przez Instytut Języka Chorwackiego i Lingwistyki
Kody języka
Kod ISO 639-1, ISO 639-1 hr
Kod ISO 639-2, ISO 639-2 hrv
Kod ISO 639-3 hrv
IETF hr
Glottolog croa1245
Ethnologue hrv
SIL hrv
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.
Obszar użycia (rok 2006)
Modlitewnik (1380 – 1400)

W literaturze lingwistycznej powszechny jest pogląd, że mowa zwana „językiem chorwackim” stanowi jedną z czterech ustandaryzowanych odmian narzecza sztokawskiego, będącego częścią języka serbsko-chorwackiego, który obejmuje wówczas cały pozasłoweński obszar dialektalny zachodniej gałęzi języków południowosłowiańskich[3][4][5][6]. W Chorwacji język chorwacki traktuje się natomiast jako niezależny język, obejmujący lekty sztokawskie, kajkawskie i czakawskie tradycyjnie używane przez etnicznych Chorwatów[7][8]; termin „język serbsko-chorwacki” zaś uchodzi za anachroniczny[9][10] i rezerwuje się go dla nieistniejącej współcześnie unitarnej standaryzacji z czasów Jugosławii[11]. Taka klasyfikacja jest jednak często uważana za umotywowaną politycznie[12].

Spis treści

HistoriaEdytuj

Pierwsze wzmianki o języku pisemnym zwanym chorwackim sięgają IX wieku, kiedy język staro-cerkiewno-słowiański został przyjęty jako język liturgii. Język był stopniowo przyswajany do nieliturgicznych celów i stał się znany jako chorwacka wersja języka starosłowiańskiego. Obie wersje języka, liturgiczna i nieliturgiczna, były kontynuowane jako część głagolicy od połowy IX wieku.

Aż do końca XI wieku średniowieczne chorwackie teksty były pisane trzema alfabetami: łacińskim, głagolicą oraz chorwacką cyrylicą, a także w trzech językach: chorwackim, łacińskim oraz starosłowiańskim. Ten ostatni rozwinął się w chorwacki wariant języka cerkiewnosłowiańskiego między XII a XVI wiekiem.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Sytuacja socjolingwistycznaEdytuj

Mimo że z punktu widzenia lingwistycznego chorwacki jest jedną z uregulowanych form dialektu sztokawskiego, traktowanego jako część języka serbsko-chorwackiego, można się spotkać z poglądem o odrębności tej mowy[13], jako że zdanie językoznawców dotyczące klasyfikacji języków nie zawsze idzie w parze z aspektami socjopolitycznymi. W związku z tym wzajemnie zrozumiałe formy jednej mowy bywają czasem rozdzielane i uznawane za osobne języki[14].

Niektórzy lingwiści zaznaczają, że różnice między ustandaryzowanymi odmianami języka serbsko-chorwackiego są często uwypuklane i wyolbrzymiane z pobudek politycznych[4]. Natomiast zdecydowana większość chorwackich językoznawców uznaje chorwacki za osobny język, który ma być kluczem do zachowania tożsamości narodowej i kulturowej[15]. Kwestia ta jest bardzo istotna dla Chorwatów ze względu na rozpowszechnienie poglądu, że język stanowi czynnik konstytutywny tożsamości[16].

Mianem języka serbsko-chorwackiego w dalszym ciągu określa się wspólną podstawę, na której oparto oficjalnie uznane języki standardowe, mimo że stosowanie tego terminu budzi kontrowersje wśród rodzimych użytkowników tych standardów[17]. W Chorwacji upowszechniony jest pogląd, że język urzędowy Jugosławii, zwany wtedy oficjalnie „serbsko-chorwackim”, był sztucznym tworem politycznym mającym na celu zunifikowanie dwóch odrębnych narodów[18]. W krajach byłej Jugosławii termin ten współcześnie zastępuje się określeniami takimi jak „język serbski”, „język chorwacki”, „język bośniacki” i „język czarnogórski”.

Podział dialektalnyEdytuj

Standardowa forma chorwackiego opiera się na dialekcie sztokawskim, a dokładniej na poddialekcie wschodniohercegowińskim[19], który stanowi również podstawę trzech pozostałych standardów literackich (serbskiego, bośniackiego i czarnogórskiego).

Poza dialektem sztokawskim będącym fundamentem współczesnego języka literackiego, na terenie Chorwacji wyróżnia się jeszcze dwa główne dialekty: czakawski i kajkawski, w chorwackiej literaturze również traktowane jako składowe języka chorwackiego[7][8]. Narzecza te wraz z czterema standardami często podciąga się pod pojęcie „język serbsko-chorwacki”. Miano to nie jest powszechnie akceptowane w krajach byłej Jugosławii, ale pozostaje w powszechnym użyciu wśród językoznawców i określa się nim wspólną podstawę, na której oparte zostały współczesne cztery standardy. Przy wzięciu pod uwagę aspektów socjolingwistycznych standardy te bywają również klasyfikowane jako odrębne języki[20][21], należące do diasystemu zwanego środkowo-południowosłowiańskim[22][23].

AlfabetEdytuj

Osobny artykuł: Alfabet chorwacki.

Do zapisu współczesnego standardu chorwackiego używa się wyłącznie dostosowanej formy alfabetu łacińskiego, wzbogaconej o dodatkowe znaki diakrytyczne (zob. alfabet chorwacki). Sposób zapisu został ostatecznie ustalony w XIX w. podczas wielkiej reformy językowej. Alfabet zawiera 30 liter, z czego 3 są dwuznakami. Są to: A, B, C, Č, Ć, D, , Đ, E, F, G, H, I, J, K, L, Lj, M, N, Nj, O, P, R, S, Š, T, U, V, Z, Ž.

RóżniceEdytuj

Różnice między chorwackim a serbskim językiem standardowym są mniejsze niż między standardowymi wariantami angielskiego w Wielkiej Brytanii, Irlandii, USA, Kanadzie, Australii[24][25] lub francuskiego języka we Francji, Belgii, Kanadzie i Afryce[26], niemieckiego w Niemczech, Austrii, Szwajcarii[27], hiszpańskiego w Hiszpanii i Ameryce Łacińskiej[26], niderlandzkiego w Holandii i Belgii[25] portugalskiego w Portugalii i Brazylii[26], hindustańskiego w Indiach i Pakistanie[26][28].

Różnice występujące między standardami są niewielkie i nie uniemożliwiają porozumienia między użytkownikami języka[29]. Standard chorwacki charakteryzuje się wymową i pisownią ijekawską (związaną z odmiennym rozwojem prasłowiańskiej jaci) i wyłącznym użyciem alfabetu łacińskiego. Od standardowego serbskiego odróżnia go również szereg różnic leksykalnych; przykładowe różnice w słownictwie przedstawiono w poniższej tabeli:

Polski Standard chorwacki Standard serbski
porównanie usporedba поређење (poređenje)
Europa Europa Европа (Evropa)
Holandia Nizozemska Холандија (Holandija)
Włosi Talijani Италијани (Italijani)
wszechświat svemir васиона (vasiona)
kręgosłup kralježnica кичма (kičma)
powietrze zrak ваздух (vazduh)
wychowanie odgoj васпитање (vaspitanje)
tydzień tjedan седмица (sedmica)
historia povijest историја (istorija)
spodnie hlače панталоне (pantalone)
brzuch trbuh стомак (stomak)
nauka znanost наука (nauka)
osobiście osobno лично (lično)
osoba osoba лице (lice)
Narody Zjednoczone Ujedinjeni Narodi Уједињене Нације (Ujedinjene Nacije)
chleb kruh хлеб (hleb)
sztuczny umjetan вештачки (veštački)
krzyż križ крст (krst)
demokracja demokracija демократија (demokratija)
wyspa otok острво (ostrvo)
oficer časnik официр (oficir)
ruch uliczny cestovni promet друмски саобраћај (drumski saobraćaj)
autostrada autocesta аутопут (autoput)
długość duljina дужина (dužina)
związek udruga удружење (udruženje)
fabryka tvornica фабрика (fabrika)
ogólnie opće опште (opšte)
Chrystus Krist Hrist (Христ), Христoс (Hristos)
przepraszam oprosti извини (izvini)

Chorwacja ma purystyczną politykę językową[30][31]. Wynikała ona raczej z ogólnej atmosfery nacjonalizmu, którą ogarnięte były elity intelektualne[32].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Footitt Hilary, Michael Kelly: Languages at War: Policies and Practices of Language Contacts in Conflict. Palgrave Macmillan, 2012, s. 111–120. ISBN 0-230-36877-8. (ang.)
  2. E.C. Hawkesworth, Serbian-Croatian-Bosnian Linguistic Complex [w:] Encyclopedia of Language and Linguistics, wyd. 2, 2006 (ang.).
  3. Srpski+Hrvatski, Serbo-Croatian [w:] David Dalby, Linguasphere, Linguasphere Observatory, 1999, s. 445 (ang.).
  4. a b Benjamin W. Fortson IV: Indo-European Language and Culture: An Introduction. John Wiley & Sons, 2001, s. 568. (ang.)
  5. Václav Blažek: On the Internal Classification of Indo-European Languages: Survey". s. 15-16. (ang.)
  6. Snježana Kordić: Jezik i nacionalizam. Zagrzeb: Durieux, 2010, s. 78–90, seria: Rotulus Universitas. ISBN 978-953-188-311-5. OCLC 729837512. (serb.-chorw.)
  7. a b Barbara Dukanović, Ana Gudović, Narječja hrvatskog jezika [dostęp 2019-02-01] (serb.-chorw.).
  8. a b Jezik, croatia.eu [dostęp 2019-02-01] (serb.-chorw.).
  9. Hrvatski jezik - poseban slavenski jezik, Chorwacka Akademia Nauk i Sztuk [dostęp 2019-02-01] (serb.-chorw.).
  10. Senahid Halilović, Jezička stvarnost u Bosni i Hercegovini, „Socjolingwistyka”, XXVIII, 2014, s. 121-123, ISSN 0208-6808 [dostęp 2019-02-01] (serb.-chorw.).
  11. Stjepan Babić, Hrvatski jučer i danas, Zagrzeb: Školske novine, 1995, ISBN 953-160-052-X (serb.-chorw.).
  12. Ellen Elias-Bursać, Ronelle Alexander, Bosnian, Croatian, Serbian, a Textbook: With Exercises and Basic Grammar, University of Wisconsin Press, 2010, s. 424-426, ISBN 978-0-299-23654-0 (ang.).
  13. Serbian, Croatian, Bosnian, Or Montenegrin? Or Just 'Our Language'?, Radio Free Europe/Radio Liberty [dostęp 2018-01-20].
  14. Jean Jacques Weber: Multilingualism, Education and Change. Routledge, 2009, s. 116. (ang.)
  15. Snježana Ramljak: "Jezično" pristupanje Hrvatske Europskoj Uniji: prevođenje pravne stečevine i europsko nazivlje. [dostęp 2018-01-20].
  16. Dennison I. Rusinow: Yugoslavia: Oblique Insights and Observations. University of Pittsburgh Pre, 2008, s. 348. (ang.)
  17. Philipp Strazny: Encyclopedia of Linguistics. Routledge, 2013, s. 957. (ang.)
  18. David Bruce Macdonald: Balkan Holocausts?: Serbian and Croatian Victim Centred Propaganda and the War in Yugoslavia. Manchester University Press, 2013. (ang.)
  19. Maria Dąbrowska-Partyka: W poszukiwaniu nowego kanonu: reinterpretacje tradycji kulturalnej w krajach postjugosłowiańskich po 1995 roku. Wydawnictwo UJ, 2005, s. 62. (pol.)
  20. Graeme Trousdale: Introduction to English Sociolinguistics. Edinburgh University Press, 2010, s. 7. (ang.)
  21. Mirjana N. Dedaić, Daniel N. Nelson: At War with Words. Walter de Gruyter, 2012, s. 248-249. (ang.)
  22. Ranko Matasović: Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika. Matica hrvatska, 2008, s. 64. ISBN 978-953-150-840-7. (serb.-chorw.)
  23. Michaela Schäuble: Narrating Victimhood: Gender, Religion and the Making of Place in Post-War Croatia. Berghahn Books, 2014, s. 18. (ang.)
  24. Sean McLennan. Sociolinguistic Analysis of "Serbo-Croatian". „Calgary Working Papers in Linguistics”. 18, s. 107, 1996. ISSN 0823-0579 (ang.). 
  25. a b Bernhard Gröschel. Postjugoslavische Amtssprachenregelungen – Soziolinguistische Argumente gegen die Einheitlichkeit des Serbokroatischen?. „Srpski jezik”. 8 (1-2), s. 180-181, 2003. ISSN 0354-9259 (niem.). 
  26. a b c d Thomas Paul-Louis. Le serbo-croate (bosniaque, croate, monténégrin, serbe): de l’étude d’une langue à l’identité des langues. „Revue des études slaves”. 74 (2-3), s. 318, 325, Paryż 2003. ISSN 0080-2557 (fr.). 
  27. Hans-Dieter Pohl: Serbokroatisch – Rückblick und Ausblick. W: Ingeborg Ohnheiser: Wechselbeziehungen zwischen slawischen Sprachen, Literaturen und Kulturen in Vergangenheit und Gegenwart. Innsbruck: Non Lieu, 1996, s. 219, seria: Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft, Slavica aenipontana ; 4. OCLC 243829127. (niem.)
  28. Daniel Blum: Sprache und Politik. Würzburg: Ergon, 2002, s. 125–126, seria: Beiträge zur Südasienforschung ; 192. ISBN 3-89913-253-X. OCLC 51961066. (niem.)
  29. Snježana Kordić: Jezik i nacionalizam. Zagrzeb: Durieux, 2010, s. 78–90, seria: Rotulus Universitas. ISBN 978-953-188-311-5. OCLC 729837512. (serb.-chorw.)
  30. Snježana Kordić: Što je (ne)standardno za kroatiste?. W: Alexander Bierich: Varietäten im Slavischen. Frankfurt nad Menem: Peter Lang, 2009, s. 313-330, seria: Heidelberger Publikationen zur Slavistik, Linguistische Reihe ; 17. ISBN 978-3-631-57010-4. OCLC 319695935. (serb.-chorw.)
  31. Snježana Kordić: Die aktuelle Sprachzensur in Kroatien. W: Bernhard Symanzik, Gerhard Birkfellner, Alfred Sproede: Sprache – Literatur – Politik. Osteuropa im Wandel: Beiträge zu einem Symposium in Münster, 28./29. Juli 2003. Hamburg: Dr. Kovač, 2004, s. 259–272, seria: Studien zur Slavistik ; 10. ISBN 3-8300-1215-2. OCLC 57222231. (niem.)
  32. Maciej Czerwiński: Język – ideologia – naród: polityka językowa w Chorwacji a język mediów. Kraków: Scriptum, 2005, s. 15. ISBN 83-60163-04-9. OCLC 64586273.
  33. SOS ili tek alibi za nasilje nad jezikom. „Forum”, s. 38-39, 2012-03-16. Zagrzeb. ISSN 1848-204X (serb.-chorw.).