Otwórz menu główne

Język serbski

mowa z grupy zachodniej języków południowosłowiańskich

Język serbski (serb. cрпски / srpski) – mowa z grupy zachodniej języków południowosłowiańskich, używana głównie przez Serbów. Ma status języka urzędowego w Serbii, Bośni i Hercegowinie i spornym Kosowie. Ponadto jest oficjalnie uznanym językiem mniejszościowym w Czarnogórze[4], Chorwacji, Macedonii Północnej[5], Rumunii, Czechach[6], na Węgrzech[7], Słowacji[8].

српски језик
srpski jezik
Obszar Serbia (w tym Kosowo), Czarnogóra, Bośnia i Hercegowina, Macedonia Północna, Bułgaria, Albania i inne
Liczba mówiących ok. 12 milionów[1]
Pismo/alfabet alfabet chorwacki, cyrylica serbska
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowy  Serbia
 Kosowo[2]
 Bośnia i Hercegowina[3]
Organ regulujący Rada Standaryzacji Języka Serbskiego
Ethnologue 1 narodowy
Kody języka
Kod ISO 639-1, ISO 639-1 sr
Kod ISO 639-2, ISO 639-2 srp/scc
Kod ISO 639-3 srp
IETF sr
Glottolog serb1264
Ethnologue srp
SIL SRP
Występowanie
Ilustracja
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku serbskim
Słownik języka serbskiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.
Diasystem serbsko-chorwacki (2006)

Język serbski jako język standardowy opiera się na narzeczu sztokawskim, najbardziej rozpowszechnionym w serbsko-chorwackim obszarze językowym[9]. Na poziomie ustandaryzowanych form literackich serbski, chorwacki, bośniacki i czarnogórski są traktowane jako narodowe odmiany policentrycznego języka standardowego[10], określanego kontrowersyjnym mianem języka serbsko-chorwackiego (lub sztokawszczyzną literacką)[11]. Oprócz sztokawszczyzny na terytorium Serbii funkcjonują gwary torlackie, wykazujące odrębność względem narzecza sztokawskiego[12]. Kwestią sporną jest klasyfikacja tych odmian językowych oraz kwestia ich przynależności do języka serbskiego czy też postulowanego serbsko-chorwackiego[13].

Rozwój literackiego języka serbskiegoEdytuj

W roli pierwszego literackiego języka Serbów wystąpił język staro-cerkiewno-słowiański, który w IX w. stał się pierwszym spisanym językiem słowiańskim. Pojawienie się pisanego języka słowiańskiego zawdzięczamy braciom Cyrylowi i Metodemu, greckim mnichom, którzy na prośbę księcia wielkomorawskiego Rościsława przybyli do jego państwa by tam prowadzić misję chrystianizacyjną w języku słowiańskim, co miało uchronić państwo wielkomorawskie przed wzrostem wpływów duchowieństwa niemieckiego na Morawach. Cyryl przed przybyciem na Morawy stworzył nowy alfabet (głagolica), którym w języku słowiańskim spisano przekłady najpotrzebniejszych modlitw i tekstów liturgicznych. Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa w obrządku bizantyjskim Serbowie przyjęli staro-cerkiewno-słowiański.

Z racji tego, że księgi przepisywane były ręcznie szybko do tekstów zaczęły przenikać słowa i zjawiska fonetyczne charakterystyczne dla terenów, na których powstawały kopie tych ksiąg. W ten sposób język staro-cerkiewno-słowiański rozszczepił się na odmiany, zwane redakcjami języka cerkiewnosłowiańskiego. Rozwinęły się więc redakcje ruska, bułgarska, a od XII w. serbska języka cerkiewnosłowiańskiego, w której powstały najważniejsze teksty serbskiego średniowiecza – głównie akty prawne i żywoty świętych. Wraz z podbojem ziem serbskich przez Turków w XIV i XV w. doszło do zahamowania rozwoju piśmiennictwa serbskiego, które od tej pory ograniczać się będzie wyłącznie do cerkwi prawosławnej. W XVIII w. redakcja serbska języka cerkiewnosłowiańskiego została zastąpiona rosyjską, która wraz z językiem ludowym, a od lat 1980. także z tzw. slovenosrpskim, będącym połączeniem elementów języka rosyjskiego i ludowego serbskiego, staną się trzema równorzędnie używanymi językami literackimi.

Narodziny współczesnego języka serbskiego wiążą się z osobą Vuka Karadžicia, reformatora języka i pisowni serbskiej, który zerwał z tradycją cerkiewną i oparł język literacki na jednym z dialektów serbskich. Jak trudnym w praktyce było to zadanie niech świadczy fakt, że próbując tłumaczyć Nowy Testament przy pomocy wyłącznie języka ludowego, w którym brakowało słów potrzebnych do przekładu, często odwoływał się do tradycji cerkiewnej lub po prostu tworzył neologizmy. Jednak zapoczątkowana w drugim dziesięcioleciu XIX w. reforma Vuka Karadžića po latach sporów doczekała się praktycznego zastosowania. Szczególną rolę w tym miały utwory wybitnych poetów serbskich tego okresu: Petra Njegoša i Branka Radičevicia, którzy swe utwory stworzyli w języku opartym na ludowym języku serbskim.

Pierwsze gimnazjum z językiem serbskim powstało w 1791 roku w Sremskich Karlovcach. Pierwszym popularnym pisarzem, piszącym w języku serbskim, był Dositej Obradovič, późniejszy założyciel pierwszej wyższej uczelni serbskiej.

W XIX w. popularna stała się idea jedności Słowian. Jednym z wariantów tej jedności miała być idea jugosłowiańska, czyli kulturalnej i językowej jedności południowych Słowian. W 1850 roku w Wiedniu podpisano umowę językową między Serbami i Chorwatami, która była początkiem tworzenia się standardu literackiego, który w dwudziestym wieku zyskał miano serbsko-chorwackiego lub chorwacko-serbskiego. Proces unifikacji języka zakończono w 1954 roku w Nowym Sadzie (Serbia), gdzie potwierdzono istnienie wspólnego języka standardowego dla Serbów, Chorwatów i Czarnogórców. Ustalono między innymi, że istnieje równoprawność dialektów chorwackich i serbskich oraz alfabetów łacińskiego i cyrylickiego. Po rozpadzie Jugosławii język serbsko-chorwacki w postaci unitarnego standardu oficjalnie przestał istnieć, ustępując miejsca oddzielnych wariantom językowym: serbskiemu, chorwackiemu i bośniackiemu.

Podział dialektalnyEdytuj

Język serbski w postaci standardowej opiera się na narzeczu sztokawskim, a dokładniej na dialektach szumadijsko-wojwodińskim i wschodniohercegowińskim[14][15]. Sztokawszczyzna stanowi również podstawę trzech pozostałych standardów literackich (chorwackiego, bośniackiego i czarnogórskiego).

W obrębie sztokawszczyzny serbskiej istnieją dwa warianty wymowy:

Poza dialektem sztokawskim, będącym fundamentem współczesnego języka literackiego, na terenie Serbii wyróżnia się jeszcze dialekt torlacki. Narzecze to wykazuje liczne cechy wspólne z językami południowosłowiańskimi należącymi do podgrupy wschodniej i z tego względu jego przynależność jest kwestią sporną[13].

Dialekty te wraz z czterema standardami narodowymi podciąga się często pod pojęcie tzw. „języka serbsko-chorwackiego”. Miano to nie jest powszechnie akceptowane w krajach byłej Jugosławii, ale pozostaje w powszechnym użyciu wśród językoznawców i określa się nim wspólną podstawę, na której oparte zostały współczesne cztery standardy. Przy wzięciu pod uwagę aspektów socjolingwistycznych standardy te bywają również klasyfikowane jako odrębne języki[16][17], należące do diasystemu zwanego środkowo-południowosłowiańskim[18].

Użytkownicy języka serbskiegoEdytuj

Ok. 12 milionów[1] osób w Serbii uznaje język serbski za swoją mowę ojczystą – jest on tutaj językiem urzędowym. Serbski ma również status urzędowy w Bośni i Hercegowinie. Istnieje też duża serbska diaspora.

PismoEdytuj

 
Język serbski zapisany w alfabecie łacińskim i cyrylicy

Współcześnie funkcjonują dwa równoległe sposoby zapisu standardu serbskiego: alfabet łaciński (zob. alfabet chorwacki) i cyrylica (zob. cyrylica serbska). Cyrylica uważana za tradycyjne pismo Serbów, jest stosowana przede wszystkim w Serbii Środkowej, przez Serbów w Czarnogórze i BiH, rzadziej przez Serbów w Chorwacji i na północy Serbii w Wojwodinie. Oprócz geograficznych są również polityczne uwarunkowania używania danego alfabetu. I tak gazety tradycyjne używają cyrylicy, cyrylicą zapisywane są teksty religijne i tradycyjne. Teksty nowoczesne używają obu alfabetów.

Rząd serbski na swojej stronie internetowej napisał: „Oficjalnym językiem Serbii jest serbski, a oficjalnie używanym alfabetem jest cyrylica, w użyciu jest też alfabet łaciński. Na obszarach zamieszkanych przez mniejszości etniczne prawo przewiduje użycie w obiegu oficjalnym języka i pisma mniejszości.“[19]

Czasopisma stosują oba alfabety, na witrynach sklepów widać napisy w różnych alfabetach. Dokumenty oficjalne są jednak publikowane głównie cyrylicą.

W Czarnogórze przeważa obecnie alfabet łaciński.

Alfabet serbskiEdytuj

Osobny artykuł: Cyrylica serbska.
Osobny artykuł: Alfabet chorwacki.
Cyrylica Łacinka Transkrypcja
Аа Aa A
Бб Bb B
Вв Vv W
Гг Gg G
Дд Dd D
Ђђ Đđ
Ее Ee E
Жж Žž Ż
Зз Zz Z
Ии Ii I
Cyrylica Łacinka Transkrypcja
Jj Jj J
Кк Kk K
Лл Ll L
Љљ Lj lj Ĺ
Мм Mm M
Нн Nn N
Њњ Nj nj Ń
Оо Oo O
Пп Pp P
Рр Rr R
Cyrylica Łacinka Transkrypcja
Сс Ss S
Тт Tt T
Ћћ Ćć Ć
Уу Uu U
Фф Ff F
Хх Hh Ch
Цц Cc C
Чч Čč Cz*
Џџ Dž dž
Шш Šš Sz

GramatykaEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Srpski jezik govori 12 miliona ljudi. [dostęp 2014-06-17].
  2. Constitution of the Republic of Kosovo, s. 2 [dostęp 2018-01-17].
  3. Footitt Hilary, Michael Kelly: Languages at War: Policies and Practices of Language Contacts in Conflict. Palgrave Macmillan, 2012, s. 111–120. ISBN 0-230-36877-8.
  4. Ustav Crne Gore. 2018-01-20. [zarchiwizowane z tego adresu].
  5. Minority Rights Group International : Macedonia : Macedonia Overview (ang.). Minorityrights.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-26)].
  6. Minority Rights Group International : Czech Republic : Czech Republic Overview (ang.). Minorityrights.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-26)].
  7. Ungern (niem.). [zarchiwizowane z tego adresu].
  8. Serbs in Slovakia granted minority status. B92. [zarchiwizowane z tego adresu].
  9. Collegium Antropologicum, School of Biological Anthropology, 1991, s. 311 (ang.).
  10. Nikola Vučić, Većina lingvista ne želi biti u konfliktu s vladajućom ideologijom, Urban magazin, 15 czerwca 2016, s. 46–49, ISSN 1986-6143 [dostęp 2019-01-18] [zarchiwizowane z adresu 2016-06-22] (serb.-chorw.).
  11. Mate Kapović, Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011 (ang.).
  12. Krzysztof Krysieniel, Gdy wspólny (?) język dzieli... polityczne i prawne skutki rozpadu języka serbsko-chorwackiego (względnie chorwacko-serbskiego), „Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne”, XXVI, Polska Akademia Umiejętności, 2017.
  13. a b The South Slav Journal (tom 20), Dositey Obradovich Circle, 1999, s. 5 (ang.).
  14. Ljiljana Subotić, Dejan Sredojević, Isidora Bjelaković: Fonetika i fonologija: ortoepska i ortografska norma standardnog srpskog jezika. Filozofski fakultet, Univerzitet u Novom Sadu, 2012, s. 13-14. (serb.-chorw.)
  15. Darko Brodić, Alessia Amelio, Discrimination of Different Serbian Pronunciations from Shtokavian Dialect, s. 1 [dostęp 2018-01-20] (serb.-chorw.).
  16. Graeme Trousdale: Introduction to English Sociolinguistics. Edinburgh University Press, 2010, s. 7. (ang.)
  17. Mirjana N. Dedaić, Daniel N. Nelson: At War with Words. Walter de Gruyter, 2012, s. 248-249. (ang.)
  18. Dalibor Brozović, Organska podloga hrvatskoga jezika, 1998 (serb.-chorw.).
  19. Становништво, језик и вера

Linki zewnętrzneEdytuj