Języki indoeuropejskie

rodzina językowa

Języki indoeuropejskierodzina językowa, największa pod względem liczby mówiących. Zaświadczona od połowy II tysiąclecia p.n.e. w Europie, Indiach (stąd przymiotnik: indoeuropejskie) oraz Azji Zachodniej, współcześnie w użyciu na wszystkich zamieszkałych kontynentach. Obejmuje kilkaset spokrewnionych ze sobą języków bądź etnolektów[a], którymi jako ojczystymi posługuje się ok. 3,3 miliarda osób (co stanowi ponad 40% ludności świata).

Języki indoeuropejskie
Obszar

() cały świat

Liczba mówiących

() ok. 3,3 mld
(jako jęz. ojczystymi)

Prajęzyk

() praindoeuropejski

Podział

() 13 grup językowych

Kody rodziny językowej
ISO 639-5 ine
ISO 639-6 ineu
Glottolog indo1319
Występowanie
Ilustracja
Języki indoeuropejskie na terenach Eurazji

     albańskie

     bałtyckie

     celtyckie

     germańskie

     helleńskie

     indoirańskie
(indoar., irań., nurist.)

     ormiańskie

     romańskie

     słowiańskie

Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unicode.

Do rodziny indoeuropejskiej należą prawie wszystkie nowożytne języki Europy[b], w tym polski, wiele języków subkontynentu indyjskiego i Wyżyny Irańskiej, a także różne języki martwe. Wskutek odkryć geograficznych, kolonializmu i globalizacji objęła ona swoim zasięgiem także inne obszary – przynajmniej jeden z indoeuropejskich języków jest językiem urzędowym w większości państw świata. Z dziesięciu najczęściej używanych języków świata osiem to języki indoeuropejskie: angielski (łącznie – jako ojczysty i obcy – prawie 1,5 miliarda użytkowników) oraz hindi, hiszpański, francuski, bengalski, rosyjski, portugalski i urdu – każdym z nich mówi co najmniej 200 milionów ludzi. Na dalszych miejscach znajdują się m.in. niemiecki, marathi, perski czy włoski. Spośród zaś wielu drobnych języków rodziny część jest zagrożona wymarciem.

Wewnętrzna klasyfikacja języków indoeuropejskich obejmuje trzynaście grup językowychalbańską, bałtycką, celtycką, germańską, helleńską, indoaryjską, irańską, nuristańską, ormiańską, romańską (kontynuującą dawną italską), słowiańską oraz wymarłe anatolijską i tocharską – a także pewną liczbę języków dokładniej niesklasyfikowanych. Bliżej spokrewnione grupy łączone są w szersze kategorie – podrodziny, np. bałtosłowiańską (obejmującą języki bałtyckie i słowiańskie) czy indoirańską (indoaryjskie, irańskie i nuristańskie), niektórzy językoznawcy proponują również inne. Szczegółowe relacje między pozostałymi wymienionymi gałęziami rozwojowymi nie zostały dotychczas jednoznacznie ustalone.

Druga, po afroazjatyckiej, najstarsza pod względem źródeł historycznych nieprzerwanie istniejąca rodzina językowa – najdawniej zaświadczonym w piśmie (od XVII w. p.n.e.) językiem indoeuropejskim jest hetycki. Z XV w. p.n.e. pochodzą najwcześniejsze zapiski greckie (mykeńskie), prawdopodobnie w tym samym okresie powstał też najstarszy staroindyjski zabytek literacki – Rygweda. Spisana ona została jednak wiele wieków później na podstawie długiej tradycji ustnej, podobnie jak staroirańska Awesta. Niektóre z dawnych języków, jak sanskryt, klasyczna greka czy łacina znane są z tysięcy obszernych tekstów, inne tylko z pojedynczych inskrypcji, nazw miejscowych, a czasem wyłącznie z imion występujących w zapiskach obcojęzycznych.

Języki rodziny indoeuropejskiej są zróżnicowane typologicznie. Większość z nich to języki fleksyjne, syntetycznekoniugacja oraz deklinacja odpowiednich części mowy tworzona jest zazwyczaj przy użyciu pojedynczych, wielofunkcyjnych końcówek. Mniejszość zaś stanowią języki analityczne – aczkolwiek istnieje ogólna tendencja do upraszczania odmiany słów i rozwoju analitycznych (m.in. z użyciem przyimków oraz czasowników posiłkowych) konstrukcji, jak np. w wielu językach germańskich, irańskich czy romańskich. Na początku zdania najczęściej znajduje się podmiot (w językach grupy celtyckiej – orzeczenie), jednak przy ścisłym zachowaniu odpowiednich form języki indoeuropejskie pozwalają na dość dużą swobodę szyku wyrazów. Wyjątkiem są nieliczne języki pozycyjne, takie jak angielski czy francuski, które wymagają określonej kolejności elementów.

Wspólnym przodkiem wszystkich języków indoeuropejskich był język praindoeuropejski, którym mówiono przypuszczalnie kilka tysięcy lat p.n.e. na nieokreślonych dokładniej terenach zachodniej Eurazji. Nie został on zaświadczony bezpośrednio (nie są znane żadne źródła historyczne praindoeuropejskiego), lecz jego istnienie językoznawcy przyjmują jako pewne. Liczne, regularne zbieżności w fonetyce, gramatyce oraz leksyce wielu współczesnych i dawnych języków kontynentu są według badaczy zbyt głębokie, aby powstały wyłącznie wskutek wzajemnego oddziaływania – najprawdopodobniej zatem zostały odziedziczone z tego samego, hipotetycznego prajęzyka. Za pomocą metody porównawczej w znacznym stopniu zrekonstruowane i odtworzone zostało jego brzmienie, struktura i słownictwo.

Badaniem i porównywaniem języków tej rodziny, ich pochodzeniem, rozwojem i pokrewieństwem zajmuje się nauka zwana indoeuropeistyką. Natomiast umiejscowienie indoeuropejskiej praojczyzny jest przedmiotem wielu spekulacji nie tylko językoznawczych, lecz także archeologicznych, genetycznych i kulturoznawczych; dominującą hipotezą jest teoria kurhanowa, według której ludność posługująca się mową praindoeuropejską zamieszkiwała tereny Stepu Pontyjskiego. Bliższe pokrewieństwo filogenetyczne z innymi rodzinami nie jest znane, choć niektórzy specjaliści poszukują takich związków i wysuwają różne propozycje; rozważane bywają m.in. języki uralskie.

Terminu języki indoeuropejskie jako pierwszy użył Thomas Young w 1813 r., współcześnie nazwa ta jest używana na całym świecie. W literaturze niemieckojęzycznej występuje też, dawniej bardziej rozpowszechnione, określenie języki indogermańskie.

Języki indoeuropejskie wśród języków świataEdytuj

Osobny artykuł: Języki świata.
 
Mapa głównych rodzin językowych świata

     indoeuropejska

     uralska

     turkijska

     mongolska

     drawidyjska

     dajska

     afroazjatycka

     nilo-saharyjska

     nigero-kongijska

     chińsko-tybetańska

     austroazjatycka

     austronezyjska

Do indoeuropejskich zaliczane są wyłącznie te języki, które – pośrednio lub bezpośrednio – wywodzą się ze wspólnego, nieistniejącego już prajęzyka, zwanego praindoeuropejskim. Zgodnie z definicją są więc one językami pokrewnymi, a zatem tworzą jedną z rodzin językowych świata[1].

Nazwa rodziny pochodzi od geograficznych nazw Indii i Europy, gdzie już w starożytności mówiono należącymi do niej językami. Nie oznacza to jednak, że do rodziny indoeuropejskiej należą wszystkie języki Europy i wszystkie języki Indii – o przynależności decyduje jedynie pokrewieństwo. Mimo że w czasach nowożytnych rozprzestrzeniła się ona na cały świat, przymiotnik „indoeuropejskie” pozostał jako element tradycji językoznawczej[2].

Rodzina indoeuropejska wyróżnia się wśród języków świata największą liczbą mówiących, aczkolwiek liczba ta jest trudna do oszacowania. Według publikacji Ethnologue z 2022 r. indoeuropejskimi jako językami ojczystymi posługuje się ok. 3,3 mld ludzi, czyli ponad 40% ziemskiej populacji[c]. Do największych rodzin pod tym względem należą[3]:

Indoeuropejskie są też jedną z najliczniejszych rodzin, tuż po nigero-kongijskich, austronezyjskich, transnowogwinejskich i chińsko-tybetańskich[4]. Ponieważ jednak badacze w wielu przypadkach nie są zgodni, które mowy należy traktować jako języki odrębne, liczba jej języków nie została jednoznacznie określona – w zależności od źródła podawane wartości znacznie się różnią: od 180 w klasyfikacji Merritta Ruhlena[5] aż do 581 języków indoeuropejskich w bazie Glottolog[6].

Klasyfikacja języków indoeuropejskichEdytuj

W publikacjach językoznawczych nie została wypracowana jedna, powszechnie stosowana taksonomia dotycząca klasyfikacji genetycznej[d] języków – autorzy używają więc różnego nazewnictwa. W niniejszym artykule za podstawową jednostkę podziału rodziny, zgodnie z modelem Tadeusza Milewskiego[7], przyjęto grupę językową[e]. Innych jednostek użyto według systematyki Alfreda Majewicza: wewnątrz grupy – podgrupa, powyżej zaś, między grupą a rodziną – podrodzina[8]. Z kolei terminem „gałąź”, na wzór stosowanego w literaturze anglojęzycznej pojęcia branch[9][10], określono dowolną kategorię podziału filogenetycznego – bez precyzowania jej rangi.

Symbolem oznaczono w tekście języki lub gałęzie językowe całkowicie wymarłe, natomiast symbolem (†) gałęzie lub języki zasadniczo martwe, ale zachowane w niektórych dziedzinach (jak np. łacina).

Grupy językoweEdytuj

 
Grupy języków indoeuropejskich w Europie

     albańska

     bałtycka

     celtycka

     germańska

     helleńska

     romańska

     słowiańska

     jęz. nieindoeuropejskie

 
Grupy języków indoeuropejskich w południowej i zachodniej Azji

     indoaryjska

     irańska

     nuristańska

     ormiańska

W literaturze z XXI w. wyróżnianych jest trzynaście[f] indoeuropejskich grup językowych, często dla uproszczenia łączonych w dziesięć dużych kladów o różnych rangach[11]. Rodzinę tę tworzą zatem następujące gałęzie – grupy (jeśli nie podano inaczej) i podrodziny języków[11][12]:

 
Główne gałęzie języków indoeuropejskich – ich pokrewieństwo filogenetyczne, historyczny podział geograficzny oraz fonetyczny podział kentum–satem

Ponadto do rodziny tej należy też pewna liczba dokładniej niesklasyfikowanych języków starożytnych; istniały również języki, których indoeuropejski charakter jest wątpliwy, lecz bywa rozważany. Wśród tych pierwszych znajduje się gromada luźno powiązanych języków paleobałkańskich, wyróżnionych na podstawie kryterium geograficznego (używane na Bałkanach i niektórych sąsiednich obszarach), w tym dwa kompleksy językowe[13]:

Ich istota (kompleksy dialektalne pojedynczych języków czy też może całe odrębne gałęzie filogenetyczne), pokrewieństwo z innymi grupami oraz pozycja w hierarchii rodziny są przedmiotem spekulacji[14].

Niektóre z indoeuropejskich grup językowych – co zostało już uwzględnione w zaprezentowanej klasyfikacji – na podstawie ich postulowanego bliższego pokrewieństwa często łączone są w kategorie wyższego rzędu, czyli podrodziny:

  • bałtosłowiańską – w skład której wchodzą języki bałtyckie i słowiańskie;
  • indoirańską – z językami indoaryjskimi, irańskimi i nuristańskimi,

a także proponowane przez część językoznawców[15]:

Istnienie podrodziny indoirańskiej jest przyjmowane przez badaczy bez żadnych zastrzeżeń – bliskie pokrewieństwo grup wchodzących w jej skład jest bardzo dobrze udokumentowane, także dzięki niektórym źródłom historycznym[16]. Niewiele mniejsza akceptacja dotyczy również języków bałtosłowiańskich[17][18], choć dawniej postulowanie ich bliższych związków filogenetycznych bywało czasem uważane za kontrowersyjne[19]. Dużo sporów wywoływała proponowana gałąź italoceltycka[20], ale w XXI w. wiele publikacji głównego nurtu uznaje wspólne pochodzenie języków celtyckich i italskich[21][22]. Z nieco większą rezerwą traktowana jest kategoria helleno-ormiańska, ale i ona ma swoich zwolenników[23][24].

Wreszcie, sama grupa języków anatolijskich przeciwstawiana jest wszystkim pozostałym (nieanatolijskim) łącznie – stanowi ona bowiem najbardziej odrębną gałąź całego drzewa filogenetycznego rodziny indoeuropejskiej[25]. Dawniej za najważniejszy i pierwotny podział wewnątrz rodziny uznawany był podział języków indoeuropejskich na języki kentum i satem[26], związany z różnicami w rozwoju niektórych głosek tylnojęzykowych. W późniejszych latach jednak, po zakwestionowaniu jego wagi, stracił na znaczeniu[27].

Podział szczegółowyEdytuj

W klasyfikacji języków indoeuropejskich większość grup dzielona jest jeszcze bardziej szczegółowo – na podgrupy. Do każdej z nich należą języki o bardzo bliskim pokrewieństwie, najczęściej sąsiadujące ze sobą geograficznie. Zaprezentowana niżej systematyka została oparta na tradycyjnych opracowaniach Ruhlena[5] i Majewicza[28] z końca XX w. i uzupełniona o wybrane etnolekty z bazy Glottolog[6]. Przyjęto następujące zasady i założenia:

  • podgrupy u Ruhlena, które nie są rozpoznawane u Majewicza lub nie mają u niego takiej rangi oznaczono symbolem ʀ;
  • podgrupy u Majewicza, które u Ruhlena są gałęziami niższego rzędu zostały wyrównane w tabeli do prawej strony komórek;
  • w przypadku różnic w nazewnictwie podgrup podano określenia za Ruhlenem, dodatkowe uwagi znajdują się w tym przypisie[h];
  • przynależność języków podano zgodnie z Majewiczem (bardziej odpowiadająca nowszym klasyfikacjom).
Grupa językowa Podgrupa Główne języki współczesne Przykładowe języki wymarłe
albańska albański (odmiany gegijska, toskijska)
anatolijska luwijska hetycki, karyjski, licyjski, lidyjski, luwijski, milyjski, palajski, pizydyjski, sydetyjski
odrębne języki ʀ
hetycko-lidyjska
bałtycka zachodnia jaćwiński, kuroński, pruski, seloński, zemgalski
wschodnia litewski, łotewski (i odmiana łatgalska)
celtycka kontynentalna[i] celtyberyjski, galatyjski, galijski, kumbryjski, lepontyjski
wyspiarska[i] ʀ
brytańska bretoński, kornijski, walijski
goidelska irlandzki, manx, szkocki
germańska wschodnia burgundzki, gocki, norn, staroangielski, staronordyjski, starosaksoński, staro-wysoko-niemiecki, wandalski
zachodnia afrikaans, angielski, dolnoniemiecki, fryzyjski, jidysz, niderlandzki, niemiecki
północna duński, farerski, islandzki, norweski[j], szwedzki
helleńska grecki jewanik, mykeński, staromacedoński
indoaryjska romska romski sanskryt(†) (zachowany w liturgii),
pali, prakryty (różne), wedyjski
syngalesko-malediwska malediwski, syngaleski
północna ʀ
wschodnia asamski, bengalski, bihari, bisznuprija-manipuri, konkani, marathi, orija
wschodnio-środkowa dogri, garwhali, kumauni, mandeali, nepalski
środkowa bhili, gudźarati, hindi, pendżabski, radżastani, urdu
zachodnia kaććhi, lahnda (i odmiany saraiki, zachodniopendżabski), sindhi
dardyjska kaszmirski, khowar, szina
odrębne języki(†) ʀ — [k]
irańska wschodnia ʀ awestyjski, baktryjski, chorezmijski, pahlawi, partyjski, scytyjski, sogdyjski, staroperski
północno-wschodnia jagnobijski, osetyjski
południowo-wschodnia jazgulamski, mundżański, paszto, szugnański, wachański
zachodnia ʀ
północno-zachodnia beludżi, giliański, kurdyjski (i odmiana kurmandżi), mazanderański, semnani
południowo-zachodnia bachtiarski, baszkardi, luri, perski (i odmiany dari, tadżycki)
italska(†)
(z romańską)
oskijsko-umbryjska łacina(†) (zachowana w liturgii i nauce),
faliskijski, oskijski, umbryjski
latynofaliska(†)
poniżej języki romańskie, wywodzące się z latynofaliskiej łaciny ludowej
sardyńska korsykański, sardyński dalmatyński
kontynentalna ʀ
wschodnia rumuński (i odmiany arumuński, meglenorumuński)
italoromańska neapolitański, sycylijski, włoski
retoromańska friulski, ladyński, romansz
galloromańska francuski, franko-prowansalski, pikardyjski, prowansalski
iberoromańska galicyjski, hiszpański, kataloński, portugalski
nuristańska aszkun, kalasza-ala, kati, tregami, wasi-weri
ormiańska ormiański (odmiany wschodnia, zachodnia) grabar(†) (zachowany w liturgii)
słowiańska wschodnia białoruski, rosyjski, rusiński, ukraiński połabski, staroruski, staro-cerkiewno-słowiański
zachodnia czeski, dolnołużycki, górnołużycki, kaszubski, polski, słowacki
południowa bułgarski, macedoński, serbsko-chorwacki[l], słoweński
tocharska tocharski A, tocharski B

W nowszych klasyfikacjach języków romańskich wydzielana jest duża podgrupa italo-zachodnia, która obejmuje na niższych poziomach podziału większość tradycyjnych gałęzi przedstawionych wyżej, a dodatkowo wyróżnia osobną klasę języków gallo-italskich (z lombardzkim czy piemonckim) oraz odrębnie aragoński[29][30]. Dalej, w publikacji Ethnologue większość gałęzi języków indoaryjskich sklasyfikowano w podgrupach „przejściowej” (intermediate) lub „zewnętrznej” (outer), a jako odrębną wydzielono „hindi zachodnie”, do której zaliczono hindi, urdu oraz najbliższe im języki[31]. Glottolog zaś dokonał podziału grupy irańskiej na wiele drobnych, równorzędnych podgrup[32]. Wewnętrzna klasyfikacja wymienionych grup indoeuropejskich według Ethnologue (oznaczona symbolem ) i Glottolog (symbol ɢ) wygląda więc następująco:

Grupa językowa Podgrupa
(nowy podział)
Wybrane języki współczesne
indoaryjska  przejściowa gudźarati, merwari, nepalski, pendżabski, radżastani, romski, zachodniopendżabski
zewnętrzna asamski, bengalski, bhodźpuri, kaszmirski, marathi, orija, syngaleski
hindi zachodnie bradź, hindi, urdu
irańska ɢ wiele osobnych podgrup:
środkowa, południowo-zachodnia, paszto, ormuri-paraczi, sangleczi-iszkaszmi, szugni-jazgulami, yidgha-mundżi, saka
odrębne języki:
awestyjski, wachański
romańska ᴇ, ɢ południowa korsykański, sardyński
wschodnia arumuński, istrorumuński, meglenorumuński, rumuński
italo-zachodnia francuski, hiszpański, kataloński, oksytański, portugalski, sycylijski, włoski
 
Zachodnioromańskie kontinuum dialektalne – mozaika wzajemnie przenikających się etnolektów romańskich w Europie Zachodniej

Wewnętrzne podziały poszczególnych grup rodziny bywają w sporym zakresie subiektywne i w zależności od opracowania mogą się różnić. Wiąże się to m.in. z istnieniem bytów językowych, które mają charakter kontinuum dialektalnego – np. języków zachodnioromańskich (obejmujących języki romańskie bez podgrupy wschodniej)[33] czy też w zasadzie całej grupy indoaryjskiej[34]. Zmiany językowe na obejmowanych przez nie terenach następują nie skokowo, lecz płynnie i powoli narastając – ciężko jest zatem określić, gdzie kończy się jeden język, a zaczyna inny[35][m].

W niektórych źródłach można spotkać się z innego typu podziałem języków indoaryjskich, opartym na okresach ich rozwoju historycznego. Na podstawie tego kryterium wyróżniane są języki[36][37]:

Analogicznie dzielone bywają języki irańskie[38]:

Natomiast w geografii językowej stosowana bywa czasem klasyfikacja geograficzna, grupująca języki w ligi językowe – wyróżniane na podstawie podobieństw cech nie odziedziczonych z prajęzyka, lecz wykształconych wtórnie wskutek długotrwałych, wzajemnych kontaktów na określonych obszarach[39].

Języki niesklasyfikowaneEdytuj

Do rodziny indoeuropejskiej należą też pewne bliżej niesklasyfikowane języki dawne. Są one znane z niewielkiej liczby źródeł pisanych, a w niektórych przypadkach wyłącznie z nazw miejscowych lub imion i stanowią przedmiot wielu spekulacji oraz kontrowersji[40].

Języki paleobałkańskie

 
Przybliżony zasięg geograficzny wybranych języków paleobałkańskich między V a I w. p.n.e. Obszary kreskowane oznaczają ekspansję celtycką (zielone) i grecką (żółte). Kwadracikami oznaczono dackie nazwy miejscowe, kółeczkami – trackie

     wenetyjski

     jęz. ilirskie

     mesapijski

     dacki

     tracki

     peoński

     grecki (klasyczny)

     frygijski

     jęz. ormiańskie

Do paleobałkańskich zaliczane są rozmaite języki, z reguły o dokładniej nieokreślonej przynależności filogenetycznej, które były używane w starożytności głównie na terenach Bałkanów, a częściowo także w Azji Mniejszej oraz Italii. Do języków tych należą m.in.[14]:

oraz dawne stadia rozwojowe języka greckiego.

Język dacki jest uważany za bardzo bliski trackiemu lub wręcz za jego dialekt[41][42]. Nie istnieje konsensus w kwestii ich umiejscowienia w hierarchii rodziny – są więc traktowane jako bliżej niesklasyfikowany kompleks tracki[43] lub też jako odrębne języki o nieustalonej dokładniej pozycji[44]. Dawniej bywały one umieszczane w jednej grupie z ormiańskim (pod łączną nazwą tracko-ormiańskich)[45] lub określane były jako bałtoidalne – zbliżone do języków bałtyckich, a być może nawet należące do nich[46]. Natomiast bardzo słabo zaświadczony język myzyjski bywał łączony z dackim w grupę dako-myzyjską[47], a w jednej z nowszych klasyfikacji występuje jako dialekt frygijskiego[48].

Z kolei frygijski (którym wraz z myzyjskim mówiono w Azji Mniejszej) w starszej literaturze łączony był z językami trackimi i umieszczany w grupie tracko-ormiańskiej[45]. Współcześnie językoznawcy z reguły odrzucają tę propozycję i skłaniają się ku uznaniu jego bliższych związków z grupą helleńską – umieszczają go bezpośrednio w niej[49] bądź też postulują istnienie większej kategorii grecko-frygijskiej[50]. Dalej, wenetyjski, używany dawniej na terenach dzisiejszego pogranicza Włoch i Słowenii, sytuowany bywa w grupie italskiej jako jej odrębna gałąź[51]. Proponowane jest jego pokrewieństwo z sąsiednim językiem liburnijskim ze starożytnej Dalmacji, jednak brakuje mocniejszych dowodów na potwierdzenie tej tezy[52].

Niewiele wiadomo również o peońskim, przez co niemożliwe jest ustalenie jego związków z innymi językami; najczęściej spekuluje się, że należał on do kompleksu ilirskiego[53]. Z językami ilirskimi łączony jest również mesapijski[54] (używany w starożytności na południowo-wschodnich terenach Półwyspu Apenińskiego) – dawniej umieszczane były one razem w odrębnej grupie iliro-mesapijskiej[47]. Ilirskie bywały też zestawiane wraz z trackimi w większą kategorię języków tracko-ilirskich[55]. Kontrowersyjną kwestią jest uznawanie współczesnego języka albańskiego, w tradycyjnym ujęciu jedynego przedstawiciela swojej grupy, za potomka owych dawnych języków lub dialektów Ilirów[56]. Ich ślady pozostały jednak prawie wyłącznie w nazwach miejscowych, dlatego też niewiele można o nich powiedzieć[57].

Do języków paleobałkańskich zasadniczo należą też[14]:

Próby udowodnienia indoeuropejskiego charakteru przedgreckiego języka pelazgijskiego zakończyły się jednak porażką i być może należy on do zupełnie innej rodziny językowej[58], choć dawniej rozważano jego indoeuropejski status[59]. Natomiast staromacedoński jest w XXI w., bez większych kontrowersji, klasyfikowany w grupie helleńskiej – jako język siostrzany starożytnej greki[60].

Inne języki

 
Przybliżona lokalizacja starożytnych, indoeuropejskich i potencjalnie indoeuropejskich języków na terenach Europy Południowej

     luzytański

     liguryjski

     północnopiceński

     elymijski

     sykulski

Do indoeuropejskich języków zaliczane są też z reguły[p]:

a czasami również języki, których przynależność do rodziny indoeuropejskiej bywa kwestionowana, choć niewykluczona:

Jako indoeuropejski, choć o nieustalonej pozycji, klasyfikowany przeważnie jest język elymijski z zachodniej Sycylii, mimo niewielu jego zachowanych źródeł[61]. Bliski mu geograficznie język sykulski (z Sycylii wschodniej) bywa zaś wiązany z gałęzią italską[62]. Z kolei luzytański (z zachodnich terenów Półwyspu Iberyjskiego) wykazuje pewne podobieństwa zarówno z italskimi, jak i celtyckimi – jest więc albo umieszczany w tej pierwszej grupie[63], albo też określany bywa jako paraceltycki[64]. Natomiast w obrębie właściwych języków celtyckich klasyfikowany z reguły jest piktyjski, który używany był na północy Szkocji[65]. W przeszłości zdarzało się jednak, że bywał stawiany poza nimi jako odrębna mowa indoeuropejska lub nawet nieindoeuropejska, pojawiały się też teorie o istnieniu dwóch różnych języków piktyjskich (jeden indo-, drugi przedindoeuropejski)[66].

Słabo udokumentowany język liguryjski, używany dawniej na terenach współczesnej Ligurii, nie pozwala na określenie jego klasyfikacji nawet w przybliżonym stopniu. Przynależność tej mowy do rodziny indoeuropejskiej jest więc podważana[67] – choć wydaje się, że uległa ona dość wczesnej celtycyzacji[68]. Wreszcie północnopiceński ze środkowej Italii – mimo że rozszyfrowano litery z inskrypcji w tym języku, sprawia on trudności podczas prób identyfikacji znaczenia słów i jego status jest niejasny. Niektórzy badacze wskazują jednak, że struktura głosek w jego wyrazach przypomina indoeuropejską[69].

Szacowana liczba językówEdytuj

Duże rozbieżności występują w szacowanej liczbie języków indoeuropejskich:

Klasyfikacja alb. anat. bałt. celt. germ. helleń. indoar. irań. ital. nurist. orm. słow. toch. inne Razem
A. Majewicz (1989)[70][r] 1 8 8 10 23 4 62 50 42 8 19 2 42 279
M. Ruhlen (1991)[5] 1 5 3 7 16 3 49 49 23 5 2 15 2 180
Glottolog 4.5 (2021)[6][s] 4 10 2 14 105 12 218 96 84 5 3 20 2 6 581
Ethnologue 25 (2022)[12] 4 5 6 47 6 220 85 44 6 2 22 1 448
 
Mapa etnolektów grupy albańskiej. Jedna z wielu kwestii spornych – cztery dialekty albańskiego czy może cztery odrębne języki

Główną przyczyną takiego stanu jest niemożność ustalenia precyzyjnych kryteriów pozwalających jednoznacznie stwierdzić, czy dana mowa jest tylko odmianą (dialektem itp.) jakiegoś języka, czy też sama jest językiem odrębnym[39]. Na zaprezentowane liczby wpływają też różnice w klasyfikacjach poszczególnych autorów, ignorowanie (w różnym zakresie) języków martwych, rozmaite podejście do wariantów językowych oraz ewentualne zaliczanie do rodziny indoeuropejskiej języków kreolskich. Zauważalna jest tendencja do uznawania za pełnoprawne języki coraz większej liczby etnolektów[71] – stąd tak duża różnica w danych liczbowych pomiędzy publikacjami z różnych okresów.

Z powodów pozalingwistycznych (np. polityki danego kraju) niektóre języki bywają dzielone na niewiele się różniące lub praktycznie identyczne odmiany bądź warianty – czego przykładem wśród indoeuropejskich są m.in.[72]:

czy też hindi i urdu – odmiany kulturowe języka hindustani[73].

Z punktu widzenia językoznawstwa równouprawnione jest klasyfikowanie wyżej wymienionych bytów językowych zarówno jako dialektów jednej mowy, jak i uznawanie ich za pełnoprawne, odrębne języki[72].

Makrojęzyki

Podobny charakter mają tzw. makrojęzyki. Stanowią one jednostkę klasyfikacyjną standardu ISO 639-3, obejmującą grupy etnolektów, które ze względów etnicznych, religijnych czy politycznych uznawane są za odrębne warianty tej samej mowy[74]. W zależności od klasyfikacji mogą być różnie traktowane – bądź zbiorczo jako pojedynczy język, bądź też jako osobne języki podawane są poszczególne ich odmiany. Według normy ISO 639-3 do indoeuropejskich makrojęzyków należą[75]:

Języki kreolskie

 
Zawieszki z napisami w kreolskim języku tok pisin, jednym z urzędowych języków Papui-Nowej Gwinei

Osobną kwestię stanowią języki kreolskie. Są to języki mieszane, powstałe – w przypadku omawianej rodziny – na bazie języków indoeuropejskich kolonizatorów, z bardzo dużym dodatkiem elementów języków lokalnych[76]. Zaliczone zostały one w poczet rodziny indoeuropejskiej przez Majewicza[77] (w powyższej tabeli w kolumnie „inne”), a także w klasyfikacji Glottolog, gdzie zostały przypisane do poszczególnych grup w zależności od języka[6].

Do kreoli należą m.in.[78]:

Niektóre z nich mają oficjalny status[79] – kreolski haitański jest jednym z języków urzędowych na Haiti, a kreolski seszelski na Seszelach, podobnie jak tok pisin w Papui-Nowej Gwinei i bislama na Vanuatu. Z kolei papiamento jest jednym z oficjalnych języków na terytoriach Aruby, Bonaire i Curaçao, a pitkarnyjski (oficjalnie: norfolski) – na terytorium Norfolku.

Geografia języków indoeuropejskichEdytuj

RozmieszczenieEdytuj

 
Zasięg geograficzny języków indoeuropejskich jako języków ojczystych
 
Poziom znajomości języka angielskiego w badanych krajach według wskaźnika EF EPI (2019)

     jęz. ojczysty

     bardzo wysoki

     wysoki

     średni

     niski

     bardzo niski

Językami indoeuropejskimi – zarówno jako ojczystymi (rodzimymi), jak i obcymi – mówią ludzie na wszystkich zamieszkałych kontynentach. Pod koniec średniowiecza posługiwano się nimi prawie wyłącznie w Eurazji; w czasach nowożytnych, wskutek ekspansji kolonialnej, niektóre z nich rozprzestrzeniły się na pozostałe lądy[80]. Współcześnie indoeuropejskie jako języki rodzime są głównymi językami w następujących rejonach poszczególnych części świata[81]:

W XXI w. dominującą rolę odgrywa angielski, który jest głównym językiem internetu i globalnej komunikacji. Angielskiego jako drugiego bądź kolejnego języka uczy się wiele osób na całym świecie – według instytucji British Council pod koniec poprzedniego stulecia w jego naukę zaangażowanych było ok. miliarda ludzi[82].

Natomiast wiele małych języków indoeuropejskich jest zagrożonych wymarciem[83]. Przede wszystkim należą do nich liczne drobne, lokalne języki indoirańskie (jak baszkardi, domari, gurani czy jagnobijski) oraz romańskie (np. aragoński, friulski, piemoncki czy waloński), które wypierane są przez większe, ogólnokrajowe. Zagrożone są też m.in. niektóre etnolekty albańskie (arbaryjski oraz arwanicki) i fryzyjskie, zachodniosłowiańskie języki łużyckie i kaszubski oraz celtyckie bretoński, irlandzki, kornijski i manx[83]. Te dwa ostatnie udało się zrewitalizować już po ich wymarciu. Kornijski, utracony w XVIII lub na początku XIX stulecia, odtworzono w początkach XX w.[84] Natomiast manx, którego ostatni rodzimy użytkownik zmarł w 1974 r., ożywiono w niedługim czasie[85].

Status urzędowyEdytuj

 
Kraje, w których indoeuropejski język jest językiem urzędowym

     główny język

     język dodatkowy

Indoeuropejskie są językami urzędowymi w większości krajów świata – wykaz owych języków został przedstawiony poniżej, zgodnie z obowiązującą oficjalnie wersją opublikowaną przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii[86]. Zlicza on wszystkie uznawane powszechnie państwa oraz terytoria niesamodzielne; niektóre z nich mają więcej niż jeden język oficjalny. Nazwy języków i ich odmian zostały podane zgodnie z cytowanym źródłem.

Urzędowe języki indoeuropejskie, oficjalne w co najmniej jednym kraju[87]:

Wyłącznie na terytoriach zależnych językami urzędowymi są[88]:

Ponadto niektóre indoeuropejskie języki są językami oficjalnymi dużych międzynarodowych organizacji, m.in.:

  • Organizacji Narodów Zjednoczonych – angielski, francuski, hiszpański i rosyjski (4 z 6 języków)[89];
  • Unii Europejskiej – angielski, bułgarski, chorwacki, czeski, duński, francuski, grecki, hiszpański, irlandzki, litewski, łotewski, niderlandzki, niemiecki, polski, portugalski, rumuński, słowacki, słoweński, szwedzki i włoski (20 z 24 języków)[90].

Największe językiEdytuj

Według Ethnologue językami indoeuropejskimi jako ojczystymi posługuje się łącznie ok. 3,3 miliarda ludzi[3]. Trudna do określenia jest dokładniejsza liczba mówiących poszczególnymi językami rodziny. Według szacunków z 2003 r. istniało wówczas co najmniej siedemdziesiąt indoeuropejskich etnolektów mających milion lub więcej użytkowników[91]. Piętnaście najczęściej używanych pod względem ogólnej liczby mówiących przedstawiono w poniższej tabeli; zawarte w niej dane opublikowano w lutym 2022[92].

Lp. Język
indoeuropejski
Grupa
językowa
Liczba
mówiących
W tym język
ojczysty
1. angielski germańska 1452 372,9
2. hindi indoaryjska 602,2 343,9
3. hiszpański romańska 548,3 474,7
4. francuski romańska 274,1 79,9
5. bengalski indoaryjska 272,7 233,7
6. rosyjski słowiańska 258,2 154,0
7. portugalski romańska 257,7 232,4
8. urdu indoaryjska 231,3 70,2
9. niemiecki (standard.[t]) germańska 134,6 75,6
10. marathi indoaryjska 99,1 83,1
11. perski (irański[u]) irańska 77,4 56,4
12. włoski romańska 67,9 64,8
13. zach.pendżabski indoaryjska 66,4 brak danych
14. gudźarati indoaryjska 62,0 57,0
15. bhodźpuri indoaryjska 52,5 52,3
(w milionach)

Pozostałe języki indoeuropejskie, którymi mówi co najmniej 10 mln osób (dodatkowo uwzględniono również – zapisane kursywąjęzyki kreolskie)[92]:

>100 mln
50–100 mln
30–50 mln
20–30 mln
10–20 mln

Ligi językoweEdytuj

 
Główne obszary językowe ligi bałkańskiej (na podstawie: Sawicka i Sujecka 2015)

     dial. sztokawskie

     macedoński

     bułgarski

     rumuński

     albański

     grecki

Niektóre języki, z reguły sąsiadujące ze sobą, tworzą ligi językowe. W ich skład wchodzą różne etnolekty, niekoniecznie blisko spokrewnione, które w wyniku długotrwałego współistnienia i wzajemnego oddziaływania wykształciły – na skutek procesów konwergencyjnych – wspólne cechy[93]. W klasyfikacji geograficznej języków Europy autorstwa Gyuli Décsy’ego wśród takich struktur, obejmujących rozmaite języki indoeuropejskie, znajdują się[94]:

Natomiast rozmaite języki Indii tworzą ligę południowoazjatycką[97] – w skład której wchodzą języki indoaryjskie, języki rodziny drawidyjskiej oraz języki mundajskie z rodziny austroazjatyckiej.

Bałkańska liga językowa charakteryzuje się uproszczoną deklinacją – indoeuropejska odmiana rzeczowników jest w niej (z wyjątkiem sztokawszczyzny) szczątkowa i ogranicza się z reguły do jednego lub dwóch przypadków gramatycznych[98]. W językach ligi bałkańskiej istnieje dodatkowy czas przyszły, tworzony przy pomocy czasownika posiłkowego „chcieć”, kilka czasów przeszłych, a bezokolicznik zanika. Ponadto wytworzyły one (poza greckim) rodzajnik określony w postaci przyrostka dołączanego na końcu wyrazu, a w bułgarskim, macedońskim i albańskim występuje tzw. tryb nieświadka – jak w poniższych przykładach[99].

forma nieokreślona – bułg. жена [żena] ‘kobieta’, alb. vajzë ‘dziewczyna’, rum. om ‘człowiek’
forma określona – bułg. жената [żenata], alb. vajza, rum. omul (jak wyżej, ale konkretna/-y)
tryb oznajmujący – bułg. е бил [e bił] i alb. ka qenë ‘był’ (= wiem o tym, że był)
tryb nieświadka – bułg. бил [bił] i alb. qenka ‘podobno był’

Liga wielkich języków Europy (tzw. liga SAE, ang. Standard Average European), wskutek latynizacji Europy Zachodniej (lub „zachodnioeuropeizacji” leksyki i frazeologii rosyjskiej), wykształciła dużą liczbę odpowiadających sobie słów i związków frazeologicznych pochodzenia łacińskiego. Z wyjątkiem rosyjskiego wykazuje też wspólne tendencje analityczne (użycie przyimków, rodzajników i czasowników posiłkowych – z „być” i „mieć” na czele)[100]. Z kolei w językach ligi wikingijskiej typowym zjawiskiem w wymowie jest preaspiracja, obecne są spółgłoski szczelinowe, a akcent wyrazowy istnieje z reguły na pierwszej sylabie; obserwowany jest też zanik rodzaju gramatycznego rzeczowników oraz kategorii osoby w odmianie czasowników[101].

Liga rokytnicka zasadniczo cechuje się (choć z pewnymi istotnymi wyjątkami) akcentem ruchomym oraz brakiem dyftongów i iloczasu, a także posiadaniem systemu rodzajów czynności oraz (w opozycji do rosyjskiego) czasownika posesywnego „mieć”[102]. Języki ligi dunajskiej zaś, podobnie jak ligi pejpuskiej, wyróżniają się przede wszystkim wspólnymi cechami fonologicznymi[102]. Natomiast w językach ligi południowoazjatyckiej zauważalna jest obecność spółgłosek retrofleksyjnych, specyficzne reduplikacje oraz konstrukcje cytowania, a w odmianie rzeczowników – aglutynacja[97].

Charakterystyka języków indoeuropejskichEdytuj

Typologia morfo-syntaktycznaEdytuj

 
Mapa języków słowiańskich

Języki indoeuropejskie są, z niewielkimi wyjątkami, językami fleksyjnymi[103]. Wyrazy podlegające odmianie najczęściej składają się z tematu wyrazowego, który niesie znaczenie ogólne oraz pojedynczej końcówki fleksyjnej, która kumuluje w sobie różne funkcje. Fleksyjność jest charakterystyczna dla rodziny indoeuropejskiej – poza nią występuje rzadko[103]. Typowymi, o największym bogactwie form, są języki bałtosłowiańskie, łacina, starsze indoirańskie czy też wymarłe mykeński i celtyberyjski[104]. W części języków odmiana rzeczownika uległa znacznemu uproszczeniu, jak np. we współczesnych językach germańskich, celtyckich czy wielu indoirańskich[105].

 
Mapa etnolektów helleńskich z uwzględnionym podziałem dialektalnym języka nowogreckiego

W większości języki tej rodziny należą do języków syntetycznych, czyli takich, w których przeważają jednowyrazowe formy gramatyczne, tworzone przy pomocy różnych przyrostków i przedrostków[106]. Mniejsza część z kolei to języki analityczne, w których występują bardzo liczne formy wielowyrazowe, tworzone z wykorzystaniem słów pomocniczych[107]czasowników posiłkowych, przyimków, partykuł czy przysłówków. Najbardziej analityczny (a w związku z tym najmniej syntetyczny) charakter wśród indoeuropejskich przejawiają języki afrikaans i bengalski[105]. W dużym stopniu cechy analityczne występują też m.in. w angielskim, duńskim, francuskim czy perskim[108], a także w bułgarskim i macedońskim[109]. W praktyce nie istnieją języki czystego typu – w danej mowie występować mogą formy o różnych strukturach[110].

polski – dominacja form syntetycznych: „profesor~owi”, „wygra~liśmy”, „naj~mocni~ej”
polski – rzadsze formy analityczne: „będzie się uczyć”, „można by”
angielski – dominacja form analitycznych: with a pen ‘długopisem’, I will be doing ‘będę robić’, the most beautiful ‘najpiękniejsza’
angielski – rzadsze formy syntetyczne: sing~s ‘śpiewa’, happi~ly ‘szczęśliwie’

Pod względem stosunków morfosyntaktycznych języki indoeuropejskie należą zasadniczo do nominatywno-akuzatywnychagens zdania przechodniego oraz podmiot zdania nieprzechodniego wyrażane są przy pomocy mianownika, a dopełnienie bliższe przy pomocy biernika[111]. Wyjątkiem są te, w których występują pewne konstrukcje ergatywne (agens zdań przechodnich przyjmuje w nich formę przypadka zwanego ergatywem[112]). Należą do nich przede wszystkim niektóre języki indoirańskie, np. hindi, urdu, marathi, większość dardyjskich i nuristańskich, paszto czy średnioperski[113]; pseudoergatywny charakter miał też język hetycki[114].

Typowymi szykami zdania w językach indoeuropejskich są te, w których na początku występuje podmiot: SVO (podmiot—orzeczenie—dopełnienie) i SOV (podmiot—dopełnienie—orzeczenie)[115]. Szyku SVO, z dopełnieniem na końcu, używają m.in. polski, islandzki, włoski, albański i większość innych współczesnych języków europejskich, wymarły galijski, a także język kaszmirski. Specyficzny wariant typu V2 istnieje m.in. w niemieckim, gdzie orzeczenie znajduje się na drugim miejscu niezależnie od tego, która część mowy jest pierwsza. Z kolei szyk SOV, w którym zdanie kończy się orzeczeniem, występuje w łacinie, prawie we wszystkich językach indoirańskich (np. hindi czy perskim), a wymiennie z SVO także w ormiańskim. Natomiast zupełnie inny typ, VSO (orzeczenie—podmiot—dopełnienie), jest charakterystyczny dla języków grupy celtyckiej[115].

polski – szyk SVO: „On czyta książkę”
łacina – szyk SOV: (Is) librum legit = dosł. „(On) książkę czyta”
irlandzki – szyk VSO: Léann sé an leabhar = dosł. „Czyta on książkę”

Ponieważ jednak indoeuropejskie języki zasadniczo mają charakter fleksyjny, szyk zdania nie pełni aż tak dużej roli i w sporym zakresie jest ruchomy. Nie jest to wszakże dozwolone w językach pozycyjnych, gdzie o sensie przesądza pozycja wyrazów w zdaniu. Językami tego typu są np. angielski i francuski[116] – zmiana szyku jest w nich bardzo mocno ograniczona, w szczególności, gdy chodzi o kolejność podmiotu i dopełnienia (zamiana miejscami powoduje zmianę znaczenia na przeciwne).

polski – szyk ruchomy: „Dziewczynka zjadła pomarańczę” lub „Pomarańczę zjadła dziewczynka”
albański – szyk ruchomy: Vajza i hëngri portokallin lub Portokallin i hëngri vajza
angielski – szyk stały: The girl ate the orange = „Dziewczynka zjadła pomarańczę”, ale The orange ate the girl = „Pomarańcza zjadła dziewczynkę"

Do ogólnych tendencji rozwojowych rodziny indoeuropejskiej w zakresie morfologii należą m.in. ograniczanie syntetycznej fleksji (przede wszystkim odmiany przez przypadki) na rzecz konstrukcji analitycznych (a w konsekwencji rozwój przyimków i rodzajników), zmniejszanie się roli przyrostków i wzrost znaczenia przedrostków oraz zamiana form nieregularnych na regularne[117]. Natomiast w aspekcie składniowym następuje redukcja konstrukcji z użyciem imiesłowów i bezokolicznika na rzecz hipotaksy (tworzenia zdań podrzędnie złożonych) oraz utrwalanie się szyku zdania SVO wraz z tendencją do ograniczania jego ruchomości[117]. Obcym wpływem tłumaczone jest zaś pojawienie się w niektórych językach indoeuropejskich aglutynacji (liczne, „piętrowe” końcówki w jednym wyrazie) oraz inkorporacji (łączenie wyrazów w nowe, dłuższe). Również wykształcanie się konstrukcji ergatywnych oraz umieszczanie czasownika na początku zdania jest wiązane z oddziaływaniem języków nieindoeuropejskich[118].

Wybrane kategorie gramatyczneEdytuj

 
Mapa wybranych języków indoaryjskich

Rodzina indoeuropejska (poza grupą anatolijską[119]) odziedziczyła z prajęzyka system trzech rodzajów gramatycznych – męskiego, żeńskiego i nijakiego. W pełnym zakresie jest on używany m.in. w językach słowiańskich, a także w niemieckim, greckim czy marathi[120]. W części języków został zredukowany do dwóch: bez nijakiego, jak we francuskim, hiszpańskim, łotewskim, hindi czy pendżabskim[120] lub z nijakim i wspólnym (utrum), jak w duńskim i szwedzkim[121]. Rzadko wśród indoeuropejskich zdarzają się języki bezrodzajowe – należą do nich afrikaans[105], ormiański i perski[120] oraz wschodnioindoaryjskie[122], a w angielskim rodzaj został ograniczony wyłącznie do zaimków osobowych.

 
Mapa głównych języków grupy irańskiej

     osetyjski

     zazaki oraz gurani

     kurdyjski

     luri

     perski i jego odmiany
(dari, tadżycki)

     beludżi

     paszto

Rodzajnik określony (w formie przedimka przed wyrazem) oprócz większości języków romańskich występuje w grupie celtyckiej oraz w podgrupie zachodniogermańskiej, nie istnieje natomiast prawie w ogóle wśród bałtosłowiańskich i indoirańskich[123]. Alternatywnie może on przyjmować formę przyrostka dołączanego na końcu słowa – ma to miejsce w językach północnogermańskich, ormiańskim oraz orija[123]. Tego typu przyrostek określony wykształcił się również w językach ligi bałkańskiej – albańskim, bułgarskim, macedońskim i rumuńskim[96].

niemieckider Sommer ‘lato’ (męs.) : die Uhr ‘zegar’ (żeń.) : das Auto ‘samochód’ (nij.)
włoskiil bambino ‘dziecko’ (męs.) : la estate ‘lato’ (żeń.) [tylko męski i żeński]
afrikaansdie man ‘mężczyzna’, die vrou ‘kobieta’, die huis ‘dom’ [brak rodzaju]
szwedzkipojken ‘chłopak’, flickan ‘dziewczyna’ (wsp.) : brevet ‘list’ (nij.) [tylko wspólny i nijaki]

Z reguły występują dwie liczby gramatyczne: pojedyncza i mnoga. Wyjątkiem są języki łużyckie i słoweński, które zachowały liczbę podwójną[124]. W niektórych pozostałych językach występują ślady jej dawnej obecności, jak np. w irlandzkim[125], czeskim[124] lub polskim (l.podw. „oczy”, l.mn. „oka”; l.podw. „uszy”, l.mn. „ucha”). Dwojako realizowane bywa w rodzinie indoeuropejskiej tworzenie czasu przyszłego. Jego syntetyczne formy występują m.in. w językach gałęzi zachodnioromańskiej (z wyjątkiem portugalskiego), indoaryjskich czy też w irańskich kurmandżi i beludżi[126]. Analityczne konstrukcje przyszłe charakteryzują natomiast grupę germańską, typowe są też dla perskiego, ormiańskiego, rosyjskiego oraz języków ligi bałkańskiej[126].

W części języków indoeuropejskich nie istnieje gramatyczne rozróżnienie między aspektem dokonanym a niedokonanym. Ma to miejsce m.in. w różnych językach germańskich, wschodnioindoaryjskich (bengalskim i maithili), a także w beludżi i łotewskim[127]. Widoczny gramatyczny kontrast występuje natomiast w wielu językach romańskich, słowiańskich, indoirańskich (w tym w perskim i hindi) oraz w greckim[127]. W niektórych z nich możliwe są różne konstrukcje danego aspektu – jak np. w hiszpańskim, w którym istnieją warianty dokonane tworzone zarówno syntetycznie, jak i analitycznie, różniące się kontekstem[128]. W językach słowiańskich zaś dokonane jako formy odmiany zasadniczo nie istnieją, a sam aspekt wyrażany jest leksykalnie – używane są odrębne czasowniki o znaczeniu zakończonej czynności[129][v].

angielski – brak różnic aspektowych: I drunk ‘piłam’ lub ‘wypiłam’
hiszpański – aspekt wyrażany morfologicznie: bebía ‘piłam’, bebí lub he bebido ‘wypiłam’
rosyjski – aspekt wyrażany leksykalnie: я пила́ [ja piłá] ‘piłam’, я вы́пилa [ja wýpiła] ‘wypiłam’

Skrajnie uproszczoną, jak na języki indoeuropejskie, morfologię ma język afrikaans – nie tylko nie występuje w nim odmiana czasownika przez osoby i liczby, lecz brakuje w nim także kategorii rodzaju oraz odmiany przez przypadki[105]. Liczba tych ostatnich w poszczególnych językach rodziny jest bardzo mocno zróżnicowana i wynosi od jednego do dziewięciu[105]. Przypadki wyrażane syntetycznie, z użyciem końcówek fleksyjnych, całkowicie zanikły w językach zachodnioromańskich[130], zamiast tego wyrażane są one poprzez odpowiednie przyimki.

Poniżej zaprezentowano odmianę liczby pojedynczej rzeczownika „ręka” w wybranych językach indoeuropejskich. Formy rosyjskie, greckie i perskie podano dodatkowo w transliteracji na pismo łacińskie. Przypadki tworzone przyimkami, partykułami oraz postpozycjami, dla odróżnienia ich od form tworzonych syntetycznie, zapisano kursywą. Wzory odmiany opracowano na podstawie różnych ogólnodostępnych słowników[w]; odrębne źródła wykorzystano dla języków hiszpańskiego[131] i irlandzkiego[132].

Przypadek polski rosyjski litewski grecki łacina hiszpański niemiecki angielski irlandzki perski
Mianownik ręka рука́ [ruká] ranka χέρι [chéri] manus la mano die Hand hand lámh دست [dast]
Dopełniacz ręki руки́ [rukí] rankos χεριού [cherioú] manūs de la mano der Hand hand's láimhe [x]
Celownik ręce руке́ [rukié] rankai manuī a la mano der Hand láimh
Biernik rękę ру́ку [rúku] ranka χέρι [chéri] manum la mano die Hand دست را [dast rā] [y]
Narzędnik ręką руко́й [rukо́j] ranką
Miejscownik ręce руке́ [rukié] rankoje
Ablatyw manū
Wołacz ręko ranka χέρι [chéri] manus — [z] a lámh [aa]

Obok zaniku liczby podwójnej widoczna jest w rodzinie indoeuropejskiej tendencja do upraszczania kategorii rodzaju (przede wszystkim zanik rodzaju nijakiego)[117]. Wskutek kontaktów z innymi rodzinami z rzadka występuje także brak kategorii liczby gramatycznej i jej wyrażanie – podobnie jak rodzaju – przy użyciu słów pomocniczych, a także odróżnianie tego ostatniego w zaimkach 1. osoby. Również pojawienie się trybu nieświadka tłumaczone jest wpływami pozaindoeuropejskimi[118].

Porównanie wybranego słownictwaEdytuj

W kolejnych tabelach zaprezentowane zostały przykłady słownictwa w wybranych językach indoeuropejskich, przedstawiające różnorodność i podobieństwo form. Każda współczesna grupa językowa, z wyjątkiem słabo dostępnej w źródłach grupy nuristańskiej, reprezentowana jest przez jeden język (lub dwa w niektórych przypadkach). Wyrazy w alfabetach innych niż łaciński zapisano również w transkrypcji na pismo łacińskie (według polskich zasad, o ile nie zaznaczono inaczej); tabele opracowano na podstawie różnych ogólnodostępnych słowników[w].

Odmiana czasu teraźniejszego czasownika „być”; odrębne źródło wykorzystano dla języka paszto[133] (transkrypcja podana w oryginalnej wersji):

Forma albański łotewski walijski angielski duński grecki hindi paszto ormiański rumuński włoski chorwacki
alb. bałt. celt. germ. helleń. indoar. irań. orm. rom. słow.
być qenë būt bod be være — [ab] होना
[hona]
— [ac] լինել
[linel]
fi essere biti
jestem jam esmu wyf am er είμαι
[eímai]
हूँ
[hun]
یم
[yəm]
եմ
[em]
sunt sono sam
jesteś je esi wyt are είσαι
[eísai]
है
[hai]
یې
[ye]
ես
[es]
ești sei si
jest është ir yf is είναι
[eínai]
ده / دی [ad]
[da] / [da]
է
[e]
este è je
jesteśmy jemi esam ŷm are είμαστε
[eímaste]
हैं
[hai]
یو
[yu]
ենք
[enk]
suntem siamo smo
jesteście jeni esat ŷch είσαστε
[eísaste]
हैं / हो [ae]
[hai] / [ho]
یاست
[yā́stəy]
եք
[ek]
sunteți siete ste
janë ir ŷnt είναι
[eínai]
हैं
[hai]
دي
[di]
են
[en]
sunt sono su

Podstawowe formy liczebników głównych (w przypadku różnych form rodzajowych podano formy rodzaju męskiego); wykorzystano dodatkowe, ogólnodostępne źródła[134][135]:

Liczebnik albański angielski czeski grecki hindi irlandzki litewski ormiański perski włoski
alb. germ. słow. helleń. indoar. celt. bałt. orm. irań. rom.
1 një one jeden ένα [éna] एक [ek] aon vienas մեկ [mek] یک [jek] uno
2 dy two dva δύο [dío] दो [do] du երկու [jerku] دو [do] due
3 tre three tři τρία [tría] तीन [tin] trí trys երեք [jerek] سه [se] tre
4 katër four čtyři τέσσερα [téssera] चार [ćhar] ceathair keturi չորս [czors] چهار [czar] quattro
5 pesë five pět πέντε [pénte] पांच [panćh] cúig penki հինգ [hing] پنج [pandż] cinque
6 gjashtë six šest έξι [éksi] छह [ćhah] šeši վեց [wec] شش [szesz] sei
7 shtatë seven sedm εφτά [eftá] सात [sat] seacht septyni յոթ [jot] هفت [haft] sette
8 tetë eight osm οχτώ [ochtó] आठ [ath] ocht aštuoni ութ [ut] هشت [haszt] otto
9 nëntë nine devět εννέα [ennéa] नौ [nau] naoi devyni ինը [iny] نه [no] nove
10 dhjetë ten desět δέκα [déka] दस [das] deich dešimt տաս [tas] ده [da] dieci

Podstawowe słowa oznaczające członków najbliższej rodziny:

Wyraz albański angielski czeski grecki hindi irlandzki litewski ormiański perski włoski
alb. germ. słow. helleń. indoar. celt. bałt. orm. irań. rom.
matka ëma mother matka μητέρα [mitéra] माता [mata] máthair motina մայր [majr] مادر [madr] madre
ojciec atë father otec πατέρας [patéras] पिता [pita] athair tėvas հայր [hajr] پدر [pedr] padre
siostra motër sister sestra αδελφή [adelfí] बहन [bahan] deirfiúr sesuo քույր [kujr] خواهر [choar] sorella
brat vëllau brother bratr αδελφός [adelfós] भाई [bhai] deartháir brolis եղբայր [jechpajr] برادر [bradr] fratello

Przegląd indoeuropejskich grup językowychEdytuj

 
Rodzaje pisma stosowane we współczesnych językach indoeuropejskich.
Po lewej: łacińskie, greckie, cyrylica
Po prawej: ormiańskie, arabskie, dewanagari

Każda z głównych indoeuropejskich grup językowych posiada swoje cechy charakterystyczne i właściwości. Podane niżej informacje dotyczące liczby ich użytkowników odnoszą się wyłącznie do języków ojczystych i mają charakter jedynie szacunkowy (brakuje szczegółowych opracowań, problemem jest też dynamicznie zmieniająca się liczba mówiących). Opierają się one na danych z następujących źródeł, odpowiednio oznaczonych w treści:

Języki albańskie

Według tradycyjnego ujęcia należy do nich jedynie język albański, występujący w dwóch zróżnicowanych odmianach: gegijskiej i toskijskiej[139]. W nowszych klasyfikacjach, traktujących jego odmiany i dialekty jako odrębne mowy, wyróżniane są cztery języki albańskie[140][141]. Są one używane głównie w Albanii, Kosowie i zachodniej Macedonii przez ok. 6–7 mln osób [ 6,5 mln]. Albańskojęzyczne enklawy istnieją też w południowych Włoszech (etnolekt arbaryjski) i w Grecji (arwanicki). Jedna z najmłodszych grup indoeuropejskich pod względem źródeł historycznych, zaświadczona w piśmie dopiero od XV w.[142] Uległa bardzo silnym wpływom języków sąsiednich, z którymi tworzy bałkańską ligę językową. Albański i jego odmiany wyróżniają się mocno rozbudowanym systemem trybów czasownika – występują w nich m.in. optativus (tryb życzący – „oby...”, „niech...”) oraz admirativus (wyrażający czynność nagłą i nieoczekiwaną)[143]. Przedmiotem spekulacji są ich związki ze starożytnymi językami bądź dialektami ilirskimi – według niektórych badaczy właśnie z ilirskiego (lub jednego z ilirskich) wywodzi się współczesny albański[56][57].

Języki anatolijskie

 
Rozmieszczenie starożytnych języków anatolijskich na terenach dzisiejszej Turcji

     lidyjski

     karyjski

     sydetyjski

     licyjski

     palajski

     hetycki

     luwijski

     pizydyjski

Wymarła grupa starożytnych języków używanych w Anatolii na terenach dzisiejszej Turcji, najbardziej odrębna filogenetycznie i o najbardziej archaicznym charakterze w obrębie rodziny indoeuropejskiej[144]. Należał do niej m.in. hetycki, najstarszy znany w piśmie indoeuropejski język – odkryte zostały teksty datowane na XVII w. p.n.e., a hetyckie nazwy własne znaleziono nawet w tekstach obcojęzycznych z XIX w. p.n.e.[145] Ma on istotne znaczenie dla badań nad rozwojem rodziny, gdyż zachował ślady praindoeuropejskich głosek krtaniowych[146]. Podobnie jak inne starsze języki tej grupy, np. luwijski czy palajski, stosował do zapisu pismo klinowe[147]. Jeszcze z początków naszej ery znane są nowsze języki anatolijskie, jak licyjski czy lidyjski[147]. Kategoria rodzaju gramatycznego oparta była na żywotności – wyróżniano rodzaj osobowy (żywotny) i przedmiotowy (nieżywotny), w sferze fonetycznej zaś gałąź anatolijską cechował stosunkowo ubogi zasób samogłosek[148].

Języki bałtyckie

Współcześnie należą do nich dwa blisko spokrewnione języki z podgrupy wschodniobałtyckiejlitewski i łotewski – w tym pewne ich dosyć zróżnicowane dialekty, czasem uznawane nawet za odrębne mowy[149]. Używane łącznie przez ok. 4–5 mln osób [ʙ ok. 4,9 mln;  ok. 4,4 mln] na obszarach położonych nad południowo-wschodnią częścią Morza Bałtyckiego. W piśmie oba znane dopiero od XVI w., najstarszy zaś tekst bałtojęzyczny (z XIV w.) pochodzi z wymarłego języka pruskiego[150] – należącego do innej podgrupy, zachodniobałtyckiej. Litewski jest językiem bardzo archaicznym, stanowi tym samym cenny materiał do badań językoznawczych; mniej archaicznych cech ma natomiast łotewski[151]. Bardzo konserwatywny charakter miał również pruski[152]. Bałtyckie zachowały m.in. siedem przypadków gramatycznych[153], a wraz ze słowiańskimi wykształciły w ramach bałtosłowiańskiej wspólnoty językowej podobny system akcentu wyrazowego oraz złożoną odmianę przymiotnika[154].

Języki celtyckie

W starożytności szeroko rozpowszechnione w Europie, dotarły nawet do Azji Mniejszej[155]. Współcześnie w zaniku, kilkoma należącymi do nich językami mówi około miliona osób [ ok. 1 mln] na Wyspach Brytyjskich, Wyspach Normandzkich i w Bretanii. Najstarszym zaświadczonym w piśmie językiem tej grupy (od VI w. p.n.e.) jest lepontyjski[156]. Ich wewnętrzna klasyfikacja filogenetyczna budzi spory językoznawców, tradycyjnie dzielone są one pseudogeograficznie[af] na języki kontynentalne (np. galijski czy celtyberyjski) i wyspiarskie[157]. Do tych drugich należą wszystkie istniejące w XXI w. języki grupy, takie jak bretoński, irlandzki, szkocki czy walijski. Alternatywnym podziałem jest podział fonetyczny na języki P-celtyckie i Q-celtyckie – oparty na różnej ewolucji praceltyckiej głoski *kʷ – który nie pokrywa się z klasyfikacją geograficzną[158]. Używają rzadkiego jak na rodzinę indoeuropejską szyku wyrazów typu VSO, z orzeczeniem na początku zdania[115]. Charakterystycznymi zjawiskami fonetycznymi we współczesnych językach celtyckich są, w szczególności na początku słów, lenicja (osłabienie głoski) i nazalizacja (unosowienie). Następuje także zanik deklinacji – wymarłe języki kontynentalne (zwłaszcza celtyberyjski) były dużo bardziej archaiczne[159].

Języki germańskie

 
Rozmieszczenie języków germańskich w Europie

     scots

     angielski

     fryzyjski

     niderlandzki

     dolnoniemiecki

     niemiecki

     islandzki

     farerski

     norweski

     duński

     szwedzki

Duża grupa w Europie Zachodniej, Północnej i Środkowej, wielu krajach Ameryki, w Australii oraz Oceanii, ok. 500–600 mln mówiących [ min. 500 mln[ag];  pow. 550 mln]. Do germańskich należą m.in. dwa duże języki – angielski (o zasięgu ogólnoświatowym) oraz niemiecki, a także języki skandynawskie, niderlandzki czy wywodzący się z tego ostatniego jedyny rdzenny germański język Afrykiafrikaans. Najstarsza znana inskrypcja, zapisana runami, pochodzi z II w. n.e.[160] Charakterystycznymi zmianami fonetycznymi we wczesnym okresie rozwojowym gałęzi były przesuwki spółgłoskowe, osłabiające wymowę niektórych głosek (prawo Grimma)[161]. Języki germańskie wykształciły rodzajnik oraz dwie grupy czasowników: mocne (z zachowanym przegłosem praindoeuropejskim, tzw. ablautem) i słabe (odmieniające się regularnie); występuje również specyficzny dla tej grupy inny typ przegłosu, zwany umlaut[162]. Wyróżniają się w rodzinie indoeuropejskiej nietypowo wysokim odsetkiem wyrazów o nieustalonym, przedindoeuropejskim pochodzeniu[163].

Języki helleńskie

W tradycyjnym ujęciu zachowany do dzisiaj jedynie język grecki (w tym jego odmiany), którym mówi kilkanaście mln osób [ 13 mln;  ok. 14 mln] w Grecji i na Cyprze; nowsze klasyfikacje wyróżniają od kilku do kilkunastu żywych i martwych języków helleńskich[50][164]. Druga najstarsza grupa indoeuropejska pod względem zabytków językowych – najwcześniejsze teksty w języku mykeńskim, zapisane pismem linearnym B, szacowane są na ok. 1450 r. p.n.e.[165] Współczesna greka – zwana językiem nowogreckim – wywodzi się ze starożytnego standardu o nazwie koine, który różnił się od greki klasycznej[166]. Nowogrecki utracił bezokolicznik oraz wykształcił czas przyszły z wykorzystaniem czasownika „chcieć”[148]. W użyciu alfabet grecki.

Języki indoaryjskie

Największa pod względem liczby mówiących (prawdopodobnie powyżej miliarda użytkowników [ min. 1200 mln[ah]; ʙ pow. 800 mln;  pow. 700 mln]) oraz pod względem liczby języków grupa[31], używana głównie na subkontynencie indyjskim. Należą do niej takie duże języki indoeuropejskie, jak hindi, bengalski, urdu, marathi czy lahnda. Do języków indoaryjskich zaliczają się też używane w różnych rejonach świata języki romskie, a także hindi fidżyjskie na Fidżi. Najstarsze indyjskie teksty literackie w sanskrycie wedyjskim, choć spisane wiele wieków później, szacowane są na ok. 1500 lat p.n.e.[167] W wielu językach tej grupy istnieją jedynie dwa przypadki gramatyczne – używany wraz z poimkami oblique (ogólny, niemianownikowy) oraz samodzielny direct (podmiotowy)[122]. Indoaryjskie posługują się dużą liczbą systemów pisma, określanych zbiorczo jako indyjskie alfabety sylabiczne, z których najpowszechniej używanym jest dewanagari[168]. Ponadto niektóre z nich, jak np. urdu czy pendżabski, stosują pismo arabskie[73] w postaci alfabetu perskiego.

Języki irańskie

Grupa z terenów głównie Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej, należącymi do niej językami mówi co najmniej 100, a być może nawet do 200 mln osób [ min. 100 mln[ag]; ʙ 150–200 mln]. Największym językiem gałęzi irańskiej jest perski, mniejsze to m.in. paszto, kurdyjski czy beludżi. Irańskojęzyczna enklawa istnieje też na południu Rosji (język osetyjski). Współcześnie większość języków tej grupy używa do zapisu alfabetu perskiego[169]. Fragmenty najstarszego irańskiego tekstu literackiego, Awesty, szacowane są na ok. 800–1000 lat p.n.e.[170] Użyty w nim język awestyjski miał bardzo archaiczny charakter, zbliżony do języka indoaryjskiej Rygwedy[171] – co jest jednym z dowodów na bliższe pokrewieństwo gałęzi indoaryjskiej i irańskiej. Zauważalna jest tendencja do zaniku rodzaju nijakiego oraz dawnej deklinacji, a w niektórych językach irańskich – podobnie jak w pozostałych grupach podrodziny indoirańskiej – wykształciły się pewne konstrukcje ergatywne[38].

Języki italskie(†) wraz z romańskimi

 
Rozmieszczenie starożytnych języków italskich na terenach dzisiejszych Włoch

     umbryjski

     południowopiceński

     sabiński

     faliskijski

     łacina

     dial. środkowoitalskie

     wolski

     oskijski

     sykulski (być może)

Starożytna grupa wymarłych języków z terenów historycznej Italii, najstarsza italskojęzyczna inskrypcja pochodzi z I połowy VII w. p.n.e.[172] Z wyjątkiem języka łacińskiego(†) zaczęły wychodzić z użycia w początkach n.e., cechowały się archaiczną fleksją oraz postpozycyjnym (po określanym wyrazie) występowaniem przymiotnika[159]. Grupa ta zwraca uwagę językoznawców, gdyż wspomniana łacina jest bezpośrednio zaświadczonym wymarłym językiem, który dał początek całej grupie języków współczesnych. Owymi kontynuatorami łaciny ludowej są języki romańskie, którymi mówi ok. 900 mln osób [ min. 850 mln[ai]; ʙ 920 mln] głównie w Europie Zachodniej, Południowej oraz w obu Amerykach. Należą do nich m.in. takie duże zachodnie języki, jak hiszpański, francuski, portugalski i włoski, a także wschodnioeuropejski język rumuński. Charakteryzują się analityczną strukturą zdania i związanym z tym występowaniem rodzajnika, zanikiem rodzaju nijakiego, a w sferze fonetycznej bogatym zasobem samogłosek[159].

Języki nuristańskie

Niewielka grupa kilku języków używanych przypuszczalnie przez ok. 100 tys. osób [ʙ pow. 100 tys.] na terenach Hindukuszu na pograniczu Afganistanu i Pakistanu, stanowiąca odrębną gałąź podrodziny indoirańskiej[173]. Nie mają formy pisanej[174], w językoznawstwie znane są dopiero od dziewiętnastego stulecia[175]. Specyfiką języków nuristańskich jest ich nietypowy i wyrafinowany system wyrażania orientacji w przestrzeni oraz kierunków ruchu, pod względem fonetycznym zaś cechują się one mnogością spółgłosek retrofleksyjnych[176].

Języki ormiańskie

W tradycyjnym ujęciu jedyny istniejący do dziś język, ormiański. Nowsze klasyfikacje traktują jego odmianę zachodnioormiańską jako język odrębny[177][178]. Mówi nimi ok. 6–7 mln osób [ʙ 6,7 mln] głównie w Armenii i Górskim Karabachu. Zaświadczone w piśmie od V w. n.e., ich system fonetyczny uległ silnym przekształceniom i nawet rdzennie indoeuropejskie wyrazy często nie przypominają swoich odpowiedników w innych grupach[145]. Brak rodzaju gramatycznego, odmiana przymiotnika stopniowo ulega zanikowi, natomiast posiadanie wyrażane jest z użyciem przyrostków dzierżawczych[148]. W starszej polskiej literaturze językoznawczej wiązane z nimi bywały wymarłe języki bądź dialekty trackie (jako grupa tracko-ormiańska)[45]. W użyciu alfabet ormiański.

Języki słowiańskie

Występują na terenach Europy Środkowej i Wschodniej, na Bałkanach oraz w Azji Północnej, mają ok. 250–300 mln użytkowników [ min. 230 mln[ag]; ʙ 315 mln]. Najstarsze teksty pochodzą z IX w. z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego[179]. Największym językiem tej grupy jest rosyjski, w dalszej kolejności polski, ukraiński, serbsko-chorwacki[180][l] i czeski. Języki słowiańskie do zapisu używają alfabetu łacińskiego (zachodniosłowiańskie), cyrylicy (wschodniosłowiańskie) lub też obu (południowosłowiańskie). Wiele z nich zachowało bardzo rozbudowaną odmianę wyrazów – np. siedem przypadków gramatycznych w języku polskim czy sześć w rosyjskim – wyjątkiem jest gałąź bułgarsko-macedońska, gdzie pod wpływem bałkańskiej ligi językowej nastąpił praktycznie całkowity zanik deklinacji[98]. Charakterystyczne dla słowiańszczyzny jest również wyrażanie aspektu (dokonanego bądź niedokonanego) przy pomocy odrębnych czasowników[129][v]. W wielu językach tej grupy występują sonanty (spółgłoski tworzące sylabę), liczne są różne konstrukcje imiesłowowe, typowe bywa także używanie czasu teraźniejszego do opisywania przyszłości[154].

Języki tocharskie

Dwa lub trzy wymarłe, dawne języki z zachodniego pogranicza współczesnych Chin[181]. Pod względem fonologicznym należały do języków kentum, co było wyjątkiem we wschodniej części indoeuropejskiego obszaru językowego[182]. Znane z manuskryptów odkrytych na przełomie XIX i XX w., datowanych na VI–VIII w. n.e.[175] Charakteryzowały się całkowitym brakiem spółgłosek dźwięcznych, brakiem czasownika „mieć”, występowaniem przyrostków dzierżawczych (wyrażających posiadanie) oraz rozbudowanym systemem liczby gramatycznej, w którym znajdowały się m.in. liczba podwójna oraz tzw. liczba parzysta (paralis) i zbiorowa (collectivum)[183].

Pochodzenie języków indoeuropejskichEdytuj

Argumenty za istnieniem rodzinyEdytuj

Indoeuropejskie języki wykazują ogromną liczbę zbieżności, regularności i podobieństw w wielu aspektach – duża liczba wyrazów i ich form ma m.in. identyczną strukturę fonologiczną i morfologiczną. Badacze wskazują, że w ogólności owe cechy wspólne[184]:

  • nie są uniwersalne językowo – np. czasownik „być” w językach semickich, należących do rodziny afroazjatyckiej, ma inny charakter i kontekst niż w językach indoeuropejskich;
  • nie są przypadkowymi podobieństwami – choć takie też istnieją, np. łac. deus i gr. klas. θεός [theós] ‘bóg’;
  • nie są zapożyczeniami – aczkolwiek pożyczki językowe również występują, np. łac. caesar > niem. Kaiser ‘cesarz’.

Jedynym logicznym wyjaśnieniem tak licznych – na różnych płaszczyznach – zbieżności językowych jest istnienie hipotetycznej pramowy, z której zostały odziedziczone[185], co z definicji jest warunkiem istnienia rodziny językowej. Obecnie wyróżnianie rodziny indoeuropejskiej nie budzi żadnych wątpliwości, a spośród wszystkich jest ona najlepiej i najdokładniej zbadaną przez językoznawców – w czym pomogło wiele zachowanych do dzisiaj źródeł pisanych, pochodzących nawet sprzed ponad dwóch tysięcy lat[186].

Niektóre grupy słownictwa zmieniają się na tyle wolno, że ich podobieństwo widoczne jest na pierwszy rzut oka nawet po wielu wiekach lub wręcz tysiącleciach od rozpadu prajęzyka. Wspólne pochodzenie można dostrzec np. we wzorach odmiany wspomnianego już czasownika „być”[187]:

Język ‘jestem’ ‘jesteś’ ‘jest’ ‘jesteśmy’ ‘jesteście’ ‘są’
hetycki esmi eszi asanzi
wedyjski ásmi ási ásti smás sthá sánti
greka klas. eimí essí estí eimés esté eisí
łacina sum es est sumus estis sunt
gocki im is ist sijum sijuth sind
scs.[aj] jesmь jesi jestь / jestъ jesmъ jeste sǫtъ
litewski esmí esí ẽstí ẽsme ẽste ẽsti
ormiański em es ē emkh ēkh en

Tego typu regularności w wielu różnych językach, dalekich geograficznie i odległych czasowo, są bardzo mocnym argumentem za ich pochodzeniem od wspólnego przodka[188]. Istnieje ogromna liczba takich fonologiczno-morfologicznych odpowiedników wewnątrz rodziny indoeuropejskiej[189]; innym dowodem na wspólne językowe źródło są formy czasownika o znaczeniach „nieść” (pierwotne znaczenie w prajęzyku) lub „brać”[190][ak]:

Język ‘niosę’ ‘niesiesz’ ‘niesie’ ‘niesiemy’
(dwaj/dwie)
‘niesiecie’
(dwaj/dwie)
‘niosą’
(dwaj/dwie)
‘niesiemy’ ‘niesiecie’ ‘niosą’
wedyjski bhárāmi bhárasi bhárati bhárāvas bhárathas bháratas bhárāmas(i) bháratha bháranti
greka klas. ϕέρω
[phérō]
ϕέρεις
[phéreis]
ϕέρει
[phérei]
ϕέρετον
[phéreton]
ϕέρετον
[phéreton]
ϕέρομεν
[phéromen]
ϕέρετε
[phérete]
ϕέρουσι(ν)
[phérousi(n)]
łacina ferō fers fert ferimus fertis ferunt
staro-wys.-niem. biru biris birit berumēs beret berand
ormiański berem beres berē beremkՙ berēkՙ beren
Język ‘biorę’ ‘bierzesz’ ‘bierze’ ‘bierzemy’
(dwaj/dwie)
‘bierzecie’
(dwaj/dwie)
‘biorą’
(dwaj/dwie)
‘bierzemy’ ‘bierzecie’ ‘biorą’
scs.[aj] berǫ bereši beretŭ berevě bereta berete/
bereta
beremŭ berete berǫtŭ

Badania porównawcze pozwoliły udowodnić nie tylko istnienie rodziny indoeuropejskiej, lecz także przynależność do niej różnych nowo odkrytych języków – tak stało się w przypadku anatolijskich czy wenetyjskiego[191]. Umożliwiły też odrzucenie innych – jak np. używanego w Europie baskijskiego[192].

Spór o praojczyznęEdytuj

 
Hipotetyczny, przybliżony zasięg terytorialny języka praindoeuropejskiego zgodnie z teorią kurhanową

     język praindoeuropejski

     języki indoeuropejskie

Wśród językoznawców nie ma pełnej zgodności w kwestii tego, gdzie znajdowała się pierwotna ojczyzna (urheimat) języka praindoeuropejskiego – przodka całej rodziny indoeuropejskiej. Dominują dwie hipotezy[193]:

  • pontycko-kaspijska (teoria kurhanowa) – najpopularniejsza i mająca najwięcej zwolenników, lokalizująca ojczyznę rodziny na stepach pomiędzy Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim;
  • anatolijska – mniejszościowa, według której języki indoeuropejskie wywodzą się z Anatolii.

Hipoteza stepowa, pontycko-kaspijska, została przedstawiona przez Mariję Gimbutas w r. 1956 na podstawie porównania wyników badań archeologicznych i językoznawczych[194]. Badaczka umieściła indoeuropejską ojczyznę na Stepie Pontyjskim, nadając swojej teorii nazwę kurhanowej (od kurhanów – kopcowatych mogił neolitycznych występujących na tym obszarze) i utożsamiła Praindoeuropejczyków z kulturą grobów jamowych. Według niej ekspansja języków indoeuropejskich wiązała się z najazdami ludów pasterskich, tworzących ową kulturę[195].

Zgodnie z tezą Gimbutas pomiędzy 4400 a 2800 r. p.n.e. konni wojownicy podbili większość obszarów Europy oraz środkowo-zachodniej Azji, wypierając miejscową ludność i narzucając jej swój język. Wraz ze zdobywaniem nowych terenów i osiedlaniem się na nich pierwotna mowa najeźdźców ewoluowała, dając podstawy dzisiejszej indoeuropejskiej rodzinie językowej[196]. Wyniki obszernych badań z 2021 r. pokazały jednak, że początki udomawiania konia miały miejsce najwcześniej 2200 lat p.n.e. – migracja indoeuropejska z praojczyzny nie mogła więc odbywać się konno, natomiast użycie konnych rydwanów mogło mieć związek z ekspansją podrodziny indoirańskiej[197].

Z kolei w r. 1987 Colin Renfrew zasugerował związki pomiędzy rozprzestrzenianiem się języków indoeuropejskich a rewolucją neolityczną. Według niego ojczyzna Indoeuropejczyków znajdowała się na terenie Anatolii do 6500 r. p.n.e.[198] W przeciwieństwie do teorii kurhanowej hipoteza anatolijska zakłada pokojowe rozprzestrzenianie się języka i kultury indoeuropejskiej. Renfrew twierdził, że najwcześniejszą wersją języka praindoeuropejskiego posługiwali się anatolijscy rolnicy ok. 7000 lat p.n.e.[199] 500 lat później, wskutek rolniczych migracji, język ów został zaniesiony na tereny dzisiejszej Grecji, a następnie wzdłuż Dunaju do Europy Środkowej. Podczas jego rozpowszechniania powstawały różne dialekty, które dały początek poszczególnym indoeuropejskim grupom językowym[199].

W 2003 r. biolodzy ewolucyjni Russell Gray i Quentin Atkinson na podstawie glottochronologicznych badań 87 języków indoeuropejskich ustalili, że języki anatolijskie faktycznie stanowią najstarszą grupę w rodzinie, zarazem najbardziej zbliżoną do języka praindoeuropejskiego. Wiek indoeuropejskiej pramowy został przez nich określony na 7800 do 9800 lat (czyli w przedziale ok. 7800–5800 p.n.e.), opowiedzieli się tym samym za hipotezą anatolijską[200]. Jednak konkluzje Graya i Atkinsona zostały kilkanaście lat później podważone przez badania, które przeprowadziła grupa językoznawców z Uniwersytetu Kalifornijskiego. W 2015 r. Amerykanie dokonali filogenetycznej analizy statystycznej, która wykazała znacznie późniejsze wydzielenie się najwcześniejszej, anatolijskiej gałęzi. Tym samym istotnie przesunięte zostało datowanie praindoeuropejskiego – na zgodne z hipotezą stepową, wspieraną przez dane archeologiczne (4500–3500 p.n.e.)[201].

W ustalaniu lokalizacji praojczyzny bywa brane pod uwagę również potencjalne sąsiedztwo językowe prajęzyka rodziny – odkrywane poprzez poszukiwanie zapożyczeń słownikowych oraz gramatycznych[202]. Zwracana jest uwaga na możliwe wczesne, wzajemne kontakty z przodkiem kaukaskiej rodziny języków abchasko-adygejskich[203]. Jednak przede wszystkim zidentyfikowane zostały słowa, które prawdopodobnie trafiły z prajęzyka indoeuropejskiego do uralskiego w ich bardzo wczesnych okresach rozwojowych, a także dość liczny zbiór pożyczek w językach uralskich, pochodzący z wczesnych dialektów indoaryjskich i irańskich[204]. Dochodziło również do interakcji praindoeuropejskiego z przodkiem innej kaukaskiej rodziny, kartwelskiej. Doszukano się też kilku rzadkich zapożyczeń z grupy języków semickich – nie wiadomo jednak czy przejmowane były one bezpośrednio, czy pojawiały się pośrednio poprzez inne języki. Na podstawie owych obserwacji David Anthony wysnuł wniosek o zamieszkiwaniu Praindoeuropejczyków na bliżej nieokreślonych obszarach między Uralem a Kaukazem[205].

Na temat pochodzenia języków indoeuropejskich wysuwano również wiele innych hipotez[206], jednak nie zyskały one większego uznania. Należą do nich m.in.:

  • teoria Tamaza Gamkrelidzego i Wiaczesława Iwanowa, wskazująca jako praojczyznę obszar znajdujący się na południe od Kaukazu i na północ od Mezopotamii[207];
  • teoria indyjskich badaczy, łącząca Praindoeuropejczyków z cywilizacją doliny Indusu[208];
  • teoria autochtoniczna (PCT – ang. Paleolithic Continuity Theory) zespołu Maria Alineiego, według której Indoeuropejczycy zamieszkują Europę co najmniej od okresu paleolitu górnego[209] (czyli od minimum kilkunastu tysięcy lat),

a także dawne, sprzeczne ze współczesnym stanem wiedzy hipotezy, przypisujące Praindoeuropejczykom (mającym jakoby zamieszkiwać np. południe Szwecji lub ogólnie rejony nad Bałtykiem) określone cechy antropologiczne (np. blond włosy i niebieskie oczy). Te ostatnie, fałszywe koncepcje wykorzystywano w rasistowskich teoriach narodowego socjalizmu (pojęcie „Aryjczyka”)[210].

Języki indoeuropejskie a genyEdytuj

 
Udział różnych haplogrup wśród wybranych populacji krajów Europy, Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej (2005)

Badacze podkreślają, że języki należące do określonej rodziny same w sobie nie mówią nic ani o genach, ani o wspólnym pochodzeniu etnicznym ich użytkowników[211][212] – może ono być różne, co można zaobserwować na przykładzie populacji anglojęzycznych. W historii ludzkości zdarzało się, że całe społeczności przejmowały języki ludów przez siebie podbitych (np. nieindoeuropejscy Protobułgarzy, którzy przejęli język Słowian[213]) lub też język najeźdźców (np. Galowie, którzy przejęli mowę starożytnych Rzymian[214]). Mimo że mowa o „pokrewieństwie genetycznym” języków, jest to określenie jedynie techniczne i nie ma nic wspólnego z biologią oraz genetyką[211]. Nie istnieją więc żadne bezpośrednie powiązania między genami a językiem[215], jednak na podstawie badań genetycznych można w pewnym ograniczonym zakresie odzwierciedlić jego prehistorię[212].

Drzewo filogenetyczne zbudowane na podstawie genealogii chromosomu Y (Y-DNA) populacji europejskich wskazuje na istnienie populacji z męską (czyli dziedziczoną wyłącznie w męskiej linii rodowej) haplogrupą R1, powstałą ponad 26 tys. lat temu w Azji Północnej, z której wywodzą się dwie jej mutacje sprzed ok. 23 tys. lat, często występujące u mieszkańców zachodniej i południowej Eurazji: R1a i R1b[216]. Przeprowadzone w 2015 r. na dużą skalę badania DNA pokazały, że haplogrupa R1a i większość haplogrupy R1b rozprzestrzeniły się w Europie wraz z językami indoeuropejskimi. Według owych badań około 75% ludności tworzącej kulturę ceramiki sznurowej posiadało materiał genetyczny wywodzący się od mieszkańców terenów kultury grobów jamowych[217].

Haplogrupa R1a pojawia się częściej w Europie Środkowej i Wschodniej oraz w Azji Południowej[218]. Natomiast R1b przeważa wśród mieszkańców Europy Zachodniej – badania archeogenetyczne z 2017 r. na szczątkach kilkunastu osób żyjących 4200–1430 lat p.n.e., odkrytych w Portugalii, wskazują na wyraźne zmiany cech osobniczych w czasie wraz z jednoczesnym wzrostem odsetka tej haplogrupy. Może to dowodzić migracji ludności kilka tysięcy lat temu ze wschodnioeuropejskich stepów do zachodniej Europy[219]. Na indoeuropejski charakter kultury grobów jamowych wskazuje też analiza Davida Anthony’ego z 2019 r. – według niego Praindoeuropejczycy posiadali mieszankę genów ludów zbieracko-łowieckich z Europy Wschodniej i Kaukazu. Sam język praindoeuropejski miałby wówczas bazować przede wszystkim na języku dawnej ludności wschodnioeuropejskiej, z pewnymi wpływami języka ludności kaukaskiej[220]. Badacz sugeruje również możliwy wpływ języka ludów kultury majkopskiej (utożsamianej z późniejszymi językami abchasko-adygejskimi), ale dla odmiany z minimalnymi tylko (o ile w ogóle) wpływami genetycznymi[203].

Podobnie jak w przypadku rzekomego wspólnego pochodzenia etnicznego nie istnieją do tej pory również żadne dowody na to, że Praindoeuropejczycy stanowili wspólnotę kulturową – dopiero w Europie ich potomkowie zbudowali wspólną cywilizację[221]. Nie da się też na podstawie języka wnioskować jednoznacznie o kulturze, do której należą lub należeli jego użytkownicy – różne kultury, języki i geny z reguły przenikają się i nakładają wzajemnie na siebie w zróżnicowanym zakresie[212]. Rasmus Bjørn z Uniwersytetu Kopenhaskiego zaproponował hipotetyczne kombinacje wymienionych aspektów, które mogły występować razem w okresie praindoeuropejskiej wspólnoty językowej na terenach Stepu Pontyjskiego i okolic[222]:

prajęzyk płn.kaukaski indoeuropejski uralski
haplogrupa R1b R1a G1
kultura majkopska grobów jamowych samarska

Pokrewieństwo z innymi rodzinamiEdytuj

 
Uproszczona wersja drzewa hipotetycznych makrorodzin eurazjatyckiej i nostratycznej
 
Zasięg hipotetycznej boreańskiej fyli językowej

Pokrewieństwo rodziny indoeuropejskiej z innymi rodzinami nie jest bliżej znane. W literaturze językoznawczej spotkać można m.in. następujące propozycje najbliższych krewnych języków indoeuropejskich, sugerowane na podstawie różnych zaobserwowanych zbieżności:

  • języki uralskie – grupowane wraz z indoeuropejskimi w nadrodzinę indo-uralską[223];
  • języki abchasko-adygejskie – grupowane wraz z indoeuropejskimi w nadrodzinę pontyjską[224];
  • języki huro-urartyjskie – jako wywodzące się wraz z indoeuropejskimi od bliżej nieokreślonego języka „pra-azjanickiego”[225];
  • języki semickie – współcześnie jednak ich podobieństwa z indoeuropejskimi tłumaczone są z reguły prastarymi, wzajemnymi kontaktami[226].

W XXI w. nieco większe zainteresowanie badaczy budzi hipoteza indo-uralska, której zwolennikami są m.in. Frederik Kortlandt[223] czy Mate Kapović[227]. Zwracana jest uwaga na podobieństwa indoeuropejskich i uralskich końcówek osobowych czasownika, a także na pewne zbieżności leksykalne[227]. Według Kortlandta praindouralska ludność zamieszkiwała tereny na południe od Uralu. Jej część miała przemieścić się bardziej na zachód, nad Morze Czarne, gdzie doszło do kontaktów językowych z ludnością kultury majkopskiej i gdzie wykształcił się język praindoeuropejski[223].

Często cytowane bywają bardziej rozbudowane koncepcje autorstwa Josepha Greenberga, a także Władysława Illicza-Switycza i Arona Dołgopolskiego (którzy rozpowszechnili starą hipotezę Holgera Pedersena), postulujących istnienie makrorodzin językowych o dużym zasięgu:

Przedstawione propozycje makrorodzin (jak można zauważyć, eurazjatycka w zasadzie zawiera się w nostratycznej jako jej część) budzą kontrowersje wśród głównego nurtu językoznawców, gdyż zostały zbudowane wyłącznie na podstawie podobieństw słownikowych (z wykorzystaniem masowej komparacji leksykalnej)[230] – bez uwzględnienia zbieżności gramatycznych, które są trwalsze niż słownictwo i stanowią znacznie pewniejszy dowód pokrewieństwa[231]. Znalazły jednak one pewną liczbę zwolenników (np. Allan Bomhard[229]).

Niektórzy posunęli się jeszcze dalej – Harold Fleming postulował istnienie ogromnej fyli językowej, której nadał nazwę boreańskiej. Miałaby ona obejmować makrorodziny nostratyczną, amerindiańską, dene-kaukaską i austrycką[232]. Według Fleminga są one spokrewnione ze sobą bardziej niż z pozostałymi językami świata. Wreszcie, można postawić tezę o istnieniu prajęzyka całej ludzkości, z którego wywodziłyby się wszystkie istniejące kiedykolwiek rodziny językowe i języki[233]. Badacze uważają jednak, że udowodnienie powszechnego pokrewieństwa języków jest obecnie niemożliwe[234].

Język praindoeuropejskiEdytuj

Osobny artykuł: Język praindoeuropejski.

Ostatnim wspólnym przodkiem wszystkich języków indoeuropejskich był język praindoeuropejski. Nie został on zaświadczony bezpośrednio (nie są znane żadne źródła historyczne praindoeuropejskiego), lecz przyjmuje się jego obecność kilka tysięcy lat p.n.e.[235] na dokładniej nieokreślonych terenach zachodniej Eurazji[193]. Według najpowszechniej uznawanej hipotezy mówiono nim na obszarze Stepu Pontyjskiego[193], a ostateczny rozpad wspólnoty językowej nastąpił nie później niż 2500 lat p.n.e.[235] Za istnieniem takiego języka przemawiają rozliczne wspólne cechy języków indoeuropejskich w zakresie struktur gramatycznych, słownictwa oraz fonetyki – są one na tyle regularne, że współczesna nauka odrzuca tezy o ich zapożyczeniach z zewnątrz, przypadkowym podobieństwie lub upodobnieniu się wyłącznie wskutek wzajemnego oddziaływania. Jedynym właściwym wyjaśnieniem tak licznych zbieżności wydaje się więc istnienie hipotetycznego prajęzyka, z którego zostały odziedziczone[184].

Został on w znacznym stopniu zrekonstruowany, głównie za pomocą metody porównawczej. Różni się jednak w swojej istocie od realnego – choć nieznanego – mówionego praindoeuropejskiego. Ten drugi bowiem w naturalny sposób ewoluował i na różnych etapach swojego rozwoju mógł przyjmować różne postaci[236]. Oznacza to, że odtworzony przez badaczy prajęzyk indoeuropejski jest jedynie pewnym uproszczeniem i zawiera formy mogące pochodzić z różnych okresów. Niektórzy próbują rekonstruować jedynie wczesny, środkowy lub późny praindoeuropejski – jest to jednak rozwiązanie problematyczne i trudne metodologicznie[237].

Zgodnie z konwencją stosowaną w publikacjach językoznawczych gwiazdką { * } poprzedzono w niniejszym artykule formy (wyrazy, rdzenie, głoski itp.) zrekonstruowane metodami badawczymi. Znakiem większości { > } oznaczono zmianę jednej formy w inną. Pomiędzy ukośnikami {np. „/ki/”} podano uproszczony zapis fonetyczny, najbardziej zbliżony do polskiej wymowy. Natomiast ukośną kreseczką nad samogłoską {np. „é”}, tak jak w odpowiednich źródłach, zaznaczono czasami akcent wyrazowy.

FonologiaEdytuj

W języku praindoeuropejskim występowały następujące głoski[238]:

Spółgłoski warg. przjęz. palat. welar. labial. krtan.
zwarte bezdźwięczne *p *t *ḱ *k *kʷ
zwarte dźwięczne *b *d *g *gʷ
zw. dźw. przydechowe *bʰ *dʰ *ǵʰ *gʰ *gʷʰ
szczelinowe *s *h₂ *h₃ *h₁
nosowe *m *n
płynne *r, *l
półsamogłoski *i̯ *u̯
Samogłoski niskie półprzymkn. wysokie
krótkie   *a *e *o *i *u
długie  

Istniało również sześć dyftongów – dwugłosek – z samogłoskami krótkimi *a, *e oraz *o (*ai̯, *au̯, *ei̯, *eu̯, *oi̯, *ou̯)[239], a dodatkowo z rzadka mogły pojawiać się dyftongi z długimi samogłoskami lub (*ēi̯, *ēu̯, *ōi̯, *ōu̯)[239][240]. System fonetyczny prajęzyka uzupełniały zgłoskotwórcze (tworzące sylabę) warianty spółgłosek nosowych i płynnych, oznaczane jako *l̥, *m̥, *n̥ oraz *r̥[241].

Według zapisu podanego w powyższej tabeli spółgłoski *ḱ oraz oznaczają – zgodnie z ich palatalnym charakterem – głoski miękkie[242], bliskie polskim /ki/ oraz /gi/. Głoski *kʷ oraz *gʷ to spółgłoski labializowane, wymawiane z zaokrąglonymi wargami[243], zbliżone do polskich /kł/ oraz /gł/. Spółgłoski *bʰ, *dʰ, *ǵʰ, *gʰ oraz *gʷʰ były głoskami wymawianymi z przydechem. Głoski *i̯ (czasem zapisywana w literaturze jako *y) oraz *u̯ (czasem zapisywana jako *w) oznaczają spółgłoski półotwarte[244], równoznaczne polskim /j/ oraz /ł/.

Natomiast trzy głoski zapisywane jako *hₓ (z dolnym indeksem) miały wymowę dokładniej nieznaną. Są one związane z teorią laryngalną, która opiera się na hipotezie Ferdinanda de Saussure’a z 1878 r. o istnieniu w praindoeuropejskim tzw. koeficjentów sonantycznych (nazwanych później głoskami laryngalnymi – laryngałami – gdyż podejrzewano, że miały one wymowę gardłową lub krtaniową)[245]. Według interpretacji Jamesa Clacksona były to[246]:

Teza ta pozwalała wyjaśnić pewne anomalie fonetyczne w starożytnej grece[247]. Jedna z głosek laryngalnych została odkryta w 1927 r. przez Jerzego Kuryłowicza w języku hetyckim z grupy anatolijskiej[146]. W pozostałych gałęziach rodziny zniknęły lub przekształciły się w inne głoski (w wielu przypadkach kolejno: *h₁ – w /e/, *h₂ – w /a/ oraz *h₃ – w /o/)[248]. Nieokreślony laryngał bywa zapisywany w publikacjach jako duże H.

MorfonologiaEdytuj

 
Rdzeń słowa „wilk” (*u̯l̥kʷo-) w języku praindoeuropejskim oraz jego formy potomne w różnych językach, od góry w prawo: polskim, litewskim, sanskrycie, perskim, albańskim, greckim, łacinie i angielskim

Większość praindoeuropejskich rdzeni wyrazowych składała się z dwóch spółgłosek (lub grup spółgłosek), między którymi pojawiała się samogłoska (najczęściej *e) lub dyftong[249]. Charakterystycznym zjawiskiem była nieumotywowana fonetycznie wymiana samogłosek (przegłos, inaczej apofonia) w morfemach słowotwórczych (rdzeniach i przyrostkach)[250]. W zależności od budowy wyrazu i jego formy gramatycznej morfem tego typu mógł wystąpić w następujących stopniach[251][252]:

  • pełnym (ang. full-grade) – zawierającym krótką samogłoskę *e lub *o;
  • zerowym (zredukowanym, ang. zero-grade) – bez rdzennej samogłoski;
  • wzdłużonym (ang. lengthened-grade) – zawierającym długą samogłoskę lub .

Rdzenie w różnych stopniach były jedynie formami bazowymi o ogólnym znaczeniu – same w sobie nie stanowiły konkretnych form gramatycznych.

‘siedzieć’*sed- : *sod- : *sd- : *sēd- : *sōd-[253]
‘stopa’*ped- : *pod- : *pd- : *pēd- : *pōd-[254]

Dopiero od nich można było – przy pomocy odpowiednich afiksów – utworzyć właściwe formy wyrazów[255]. Czasami na początku słowa miała też miejsce reduplikacja – podwajana była wtedy pierwsza spółgłoska (lub dwie pierwsze, gdy rdzeń zaczynał się od *s- albo od dowolnego laryngału *hₓ-), po której pojawiało się dodatkowe e- lub i-[256].

*pōd-s ‘stopa’ (mian. l.poj.) : *ped-ei ‘stopie’ (cel. l.poj.) : *pēd-su ‘[w] stopach’ (miejsc. l.mn.)[254]
*h₁éi-mi ‘idę’ : *h₁i-énti ‘idą’ (rdzeń w stopniu zerowym)[257]
*de-dorḱ-e ‘[on] zobaczył’ (reduplikacja)[256]

Echa apofonii praindoeuropejskiej można usłyszeć w niektórych językach potomnych.

angielskising : sang : sung (kolejno bezokolicznik, forma przeszła oraz imiesłów bierny czasownika ‘śpiewać’)[258]
greckiπατήρ [patr] : πατρός [patrós] : πατέρα [patéra] (kolejno mianownik, dopełniacz i biernik rzeczownika ‘ojciec’)[259]
polskinieść : nosić; wieźć : wozić[260]

Charakterystyczną cechą praindoeuropejskiego było również występowanie tzw. ruchomego s-[261]. Początkowe *s- w słowach rozpoczynających się co najmniej dwiema spółgłoskami było głoską bardzo niestabilną, znikającą w różnych formach z niewyjaśnionych powodów. Według jednej z hipotez dwie sąsiadujące głoski /s/ na styku wyrazów (w drugim kolejną musiała być również spółgłoska) zlewały się w mowie w pojedynczą (odmiana zjawiska typu sandhi), a użytkownicy języka mogli błędnie odbierać ów drugi wyraz bez s-[261]. Ślady tego fenomenu zachowały się w słownictwie języków indoeuropejskich, co pokazują zaprezentowane niżej przykłady, wybrane ze słownika Juliusa Pokorny’ego[262].

‘małe zwierzę’*(s)mēlo- > ang. small i gocki smals ‘mały’ : niderl. maal ‘cielę’, pol. mały, walijs. mil ‘zwierzę’
‘piana’*(s)poimno- > łac. spūma i pruski spoayno : ang. foam[al] i pol. piana
‘śliski’*(s)lei- > staroirl. slemun ‘gładki, śliski’, łot. sliẽnas i pol. ślina : gr. klas. leímax ‘[nagi] ślimak’, łac. līmus ‘błoto’

FleksjaEdytuj

Praindoeuropejski był językiem fleksyjnym. Deklinacja uwzględniała osiem przypadków (siedem jak w polskim oraz ablatyw, odpowiadający na pytania: „skąd?”, „od kogo/czego?”) oraz trzy liczby: pojedynczą, podwójną i mnogą[263]. Odmianie takiej podlegały rzeczowniki, przymiotniki, zaimki oraz (szczątkowo – tylko te od 1 do 4) liczebniki[264]. Istniały trzy rodzaje gramatyczne (męski, żeński i nijaki), choć według jednej z hipotez rozwinęły się one tylko poza językami anatolijskimi – teoria ta zakłada, że dawniejszy system zawierał dwie klasy nominalne (wspólną męsko-żeńską oraz nijaką)[119].

Przykładowa odmiana przez przypadki rzeczownika „wilk” w rekonstrukcji Ranka Matasovicia[265]:

Forma Mianownik Dopełniacz Celownik Biernik Narzędnik Miejscownik Ablatyw Wołacz
liczba poj. *wlkʷos *wlkʷosyo *wlkʷōy *wlkʷom *wlkʷoh₁ *wlkʷoy *wlkʷōd *wlkʷe
liczba podw. *wlkʷoh₁ *wlkʷows [am] *wlkʷoh₁ [am] *wlkʷows [am] *wlkʷoh₁
liczba mn. *wlkʷōs *wlkʷōm *wlkʷobʰos *wlkʷons *wlkʷōys *wlkʷoysu *wlkʷobʰos *wlkʷōs

Czasowniki podlegały odmianie przez liczbę, osobę, stronę, tryb oraz aspekt (ten ostatni bywa też interpretowany jako czas)[266]. Sam czas gramatyczny, jaki znany jest z języka polskiego, miał w praindoeuropejskim zupełnie inny charakter i był ściśle powiązany z aspektem. Morfologiczne rozróżnienie form teraźniejszych i przeszłych miało miejsce wyłącznie w trybie oznajmującym aspektu niedokonanego[267], nie istniał też odrębny czas przyszły[268]. Praindoeuropejski system czasowo-aspektowy obejmował zatem następujące formy[269]:

  • niedokonane – wyrażające niezakończoną czynność w czasie, do którego się odnosiły,
    • teraźniejszą, w tym także odnoszącą się do przyszłości,
    • przeszłą;
  • aoryst – wyrażający czynność dokonaną i zakończoną w przeszłości;
  • perfectum – wyrażający aktualny stan lub rezultat dokonanej wcześniej czynności,

aczkolwiek nie wszystkie czasowniki mogły występować we wszystkich trzech aspektach[268].

*stisteh₂mi ‘wstaję’ (niedok.) : *steh₂m ‘wstałem’ (aor.) : *stestoh₂e ‘stoję’ (perf.)[268]

Trybów czasownika z kolei było cztery: oznajmujący, przypuszczający (wyrażający również zamiary i czynności przyszłe[270]), życzący i rozkazujący. Ten ostatni miał również specjalną formę przyszłą, oznaczającą opóźnione polecenie (np. „idź później!”)[271]. Natomiast kategoria strony obejmowała stronę czynną i stronę medialną. Ta druga odpowiadała polskiej stronie zwrotnej, stronie biernej (jeśli wykonawca czynności nie był podmiotem) lub formie bezosobowej (jeśli podmiot nie był wyrażony, np. „idzie się”)[272]. W perfectum strona medialna nie występowała[267].

Przykładowa odmiana strony czynnej praindoeuropejskiego czasownika „być” w różnych trybach aspektu niedokonanego według Donalda Ringe’a[273]:

Forma Tryb oznajmujący Tryb
przypuszczający
Tryb
życzący
Tryb
rozkazujący
teraźniejszy przeszły
1.os. l.poj. *h₁ésmi *h₁ésm̥ *h₁ésoh₂ *h₁siḗm
2.os. l.poj. *h₁ési *h₁és *h₁ésesi *h₁siéh₁s *h₁és; *h₁sdʰí
3.os. l.poj. *h₁ésti *h₁ést *h₁éseti *h₁siéh₁t *h₁éstu
1.os. l.podw. *h₁suós *h₁sué *h₁ésowos *h₁sih₁wé
2.os. l.podw. *h₁stés *h₁stóm *h₁ésetes *h₁sih₁tóm *h₁stóm
3.os. l.podw. *h₁stés *h₁stā́m *h₁ésetes *h₁sih₁tā́m *h₁stā́m
1.os. l.mn. *h₁sm̥ós *h₁sm̥é *h₁ésomos *h₁sih₁mé
2.os. l.mn. *h₁sté *h₁sté *h₁ésete *h₁sih₁té *h₁sté
3.os. l.mn. *h₁sénti *h₁sénd *h₁ésonti *h₁sih₁énd *h₁séntu

Rekonstrukcja prajęzykaEdytuj

Podstawowym narzędziem wykorzystywanym w rekonstrukcji praindoeuropejskiego jest metoda porównawcza. Polega ona na porównywaniu odpowiadających sobie elementów poszczególnych form w różnych językach, a następnie wyborze najstarszych z nich, które składają się ostatecznie na odtworzone praformy. Dokonuje się tego na podstawie pewnych wypracowanych w językoznawstwie zasad[274]. Owocem pracy naukowej nad rekonstrukcją prajęzyka rodziny był słownik etymologiczny Juliusa Pokorny’ego z 1959 r. Jego internetowa wersja, z poprawkami redakcyjnymi Andriesa Brouwera i Aleksandra Lubockiego (aktualizowana w 2015), jest udostępniona publicznie[262].

Przykłady zrekonstruowanych wyrazów i rdzeni za Robertem Beekesem[275]:

pożywienie
  • *h₁ed- (‘jeść’)
  • *peh₃(i)- (‘pić’)
  • *mēms- (‘mięso’)
  • *medʰu (‘miód [pitny]’)
  • *seh₂l- (‘sól’)
  • *ǵrHno- (‘ziarno’)
rodzina
  • *meh₂t(ē)r (‘matka’)
  • *ph₂tḗr (‘ojciec’)
  • *dʰúgh₂tēr (‘córka’)
  • *suHnu- (‘syn’)
  • *suésōr (‘siostra’)
  • *bʰréh₂t(ē)r (‘brat’)
technika
  • *Hrot-h₂, *kʷe-kʷl-os (‘koło’)
  • *h₂erh₃-trom (‘radło’)
  • *peleḱu- (‘siekiera’)
  • *gʷreh₂uōn, *gʷ(e)rh₂n- (‘żarno’)
zajęcia
  • *pekʷ- (‘gotować, piec’)
  • *h₂erh₃- (‘orać’)
  • *seh₁- (‘siać’)
  • *s(i)uH (‘szyć’)
  • *h₁uebʰ- (‘tkać’)
  • *ueǵʰ- (‘wozić’)
zwierzęta
  • *teh₂uros (‘byk’)
  • *h₁eḱu-(o-) (‘koń’)
  • *gʷeh₃us (‘krowa’)
  • *muHs (‘mysz’)
  • *h₃euis (‘owca’)
  • *suHs- (‘świnia’)

Różne rekonstrukcje liczebników praindoeuropejskich (w wersji Sihlera z możliwych opcji podano wyrazy w stopniu pełnym):

Autor 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 100
A. Sihler (1995)[276] *Hoi-no- *d(u)wo- *trei- *kʷetwor- *penkʷe *s(w)eḱs
lub *weḱs
*septm̥ *oḱtō *(h₁)newn̥ *deḱm̥(t) *ḱm̥tom
lub *dḱm̥tom
R. Beekes (2011)[277] *Hoi(H)nos *duoh₁ *treies *kʷetuōr *penkʷe *(s)uéks *séptm *h₃eḱteh₃ *(h₁)néun *déḱmt *dḱmtóm

W 1868 r. August Schleicher napisał w hipotetycznym języku praindoeuropejskim (odtworzonym głównie na podstawie sanskrytu) krótkie opowiadanie „Owca i konie[278]. Jego tekst w późniejszych latach był wielokrotnie poprawiany i aktualizowany zgodnie z wizją prajęzyka poszczególnych językoznawców. Poniżej przedstawione zostały oryginalna wersja Schleichera (jeszcze bez laryngałów), wersja Andrew Byrda z r. 2013 oraz tłumaczenie na polski – wszystkie podzielono na odpowiadające sobie wersy w celu łatwego porównania form. Tekst Byrda został również nagrany przez niego samego i jest publicznie dostępny do odsłuchu[279].

Avis akvāsas ka
wersja Schleichera (1868)[278]

Avis, jasmin
varnā na ā ast,
dadarka akvams,
tam, vāgham garum vaghantam,
tam, bhāram magham,
tam, manum āku bharantam.

Avis akvabhjams ā vavakat:
kard aghnutai mai
vidanti manum
akvams agantam.

Akvāsas ā vavakant:
krudhi avai,
kard aghnutai vividvant-svas:
manus patis
varnām avisāms karnauti
svabhjam gharmam vastram
avibhjams ka varnā na asti.

Tat kukruvants
avis agram ā bhugat.

H₂óu̯is h₁éḱu̯ōs-kʷe
wersja Byrda (2013)[280]

h₂áu̯ei̯ h₁i̯osméi̯
h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁ést,
só h₁éḱu̯oms derḱt.
só gʷr̥hₓúm u̯óǵʰom u̯eǵʰed;
só méǵh₂m̥ bʰórom;
só dʰǵʰémonm̥ h₂ṓḱu bʰered.

h₂óu̯is h₁ékʷoi̯bʰi̯os u̯eu̯ked:
“dʰǵʰémonm̥ spéḱi̯oh₂[an]
h₁éḱu̯oms-kʷe h₂áǵeti,
ḱḗr moi̯ agʰnutor”.

h₁éḱu̯ōs tu u̯eu̯kond:
“ḱludʰí, h₂ou̯ei̯!
tód spéḱi̯omes, n̥sméi̯ agʰnutór ḱḗr:
dʰǵʰémō, pótis,
sē h₂áu̯i̯es h₂u̯l̥h₁náh₂
gʷʰérmom u̯éstrom u̯ept,
h₂áu̯ibʰi̯os tu h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁esti”.

tód ḱeḱluu̯ṓs
h₂óu̯is h₂aǵróm bʰuged.

Owca i konie
tłumaczenie dosłowne[281]

Owca, która
wełny nie miała,
zobaczyła konie;
jeden wóz ciężki ciągnął,
jeden ładunek wielki,
jeden człowieka szybko wiózł.

Owca do koni zawołała:
„Serce boli mnie,
widząc człowieka
konie poganiającego”.

Konie zawołały:
„Słuchaj, owco,
serce boli, ujrzawszy:
człowiek, pan,
wełnę owcom ścina
sobie na ciepłą odzież
i owce wełny nie mają”.

To usłyszawszy,
owca na pole pobiegła.

Innym utworem tego typu jest opowiadanie „Król i bóg”, pochodzące ze starego tekstu znanego jako Aitareya Brahmana i przetłumaczone z sanskrytu na praindoeuropejski przez kilku językoznawców w latach dziewięćdziesiątych XX w., w niezależnych od siebie wersjach[282].

Rozwój języków indoeuropejskichEdytuj

Ekspansja języków i ludnościEdytuj

 
Hipotetyczna praojczyzna (kolor różowy) i przybliżony schemat ekspansji Indoeuropejczyków według teorii kurhanowej
 
Hipotetyczny, przybliżony zasięg wczesnych grup indoeuropejskich ok. 2000 lat p.n.e.

Według modelu Tadeusza Milewskiego z drugiej połowy XX w. początkowy rozwój rodziny zdeterminowany był ekspansją wczesnych społeczności indoeuropejskich oraz postępującą rozbudową praindoeuropejskiego systemu językowego. Obszary centralne, w których zachodził szereg językowych innowacji, traciły łączność z powiększającymi się wskutek owej ekspansji obszarami peryferyjnymi – do których zmiany te już nie docierały. Proces ten miałby przebiegać w następującej kolejności[283]:

W ten sposób ukształtował się zasadniczy kształt rodziny, na którym (z wyłączeniem porzuconej w XXI w. hipotezy tracko-ormiańskiej) oparta została jej klasyfikacja filogenetyczna. Dalsza ekspansja powodowała kolejne głębokie i różnorodne zmiany w strukturze języka. Milewski szacował, że koniec wspólnoty praindoeuropejskiej nastąpił nie później niż 2000 lat p.n.e.[284]

Podział
geograficzny
południowe wschodnie zachodnie północne
peryferyjne anatolijskie;
helleńskie
tocharskie italoceltyckie germańskie
centralne tracko-ormiańskie indoirańskie albańskie bałtosłowiańskie
 
Ekspansja i upadek języków celtyckich

     hipotetyczna praojczyzna – zasięg kultury halsztackiej (800–500 p.n.e.)

     języki dyskusyjne, potencjalnie celtyckie (np. luzytański)

     maksymalny zasięg (ok. 270 r. p.n.e.)

     zasięg w średniowieczu

     zasięg współczesny

 
Języki indoeuropejskie w krajach obu Ameryk w XXI w.

     francuski

     hiszpański

     portugalski

     angielski

     niderlandzki

Uwspółcześniony model rozprzestrzeniania się języków indoeuropejskich autorstwa Davida Anthony’ego zakłada, że zasadnicza wspólnota językowa istniała na Stepie Pontyjskim między 4000 a 3000 lat p.n.e., z ewentualną fazą wczesną, sięgającą 4500 p.n.e. oraz fazą późną, maksymalnie 2500 p.n.e.[235] Kolejne ruchy ludności przebiegały według badacza następująco[285]:

  • migracja praanatolijska (4200–3900 p.n.e.), posuwająca się pierwotnie – zanim dotarła do Anatolii – w kierunku zachodnim;
  • migracja pratocharska (3700–3300 p.n.e.) w kierunku wschodnim;
  • ekspansja w kierunku zachodnim, najpierw prawdopodobnie ludności pragermańskiej (3300 lat p.n.e.), a następnie praitaloceltyckiej (ok. 3000 p.n.e.);
  • ekspansja prabałtosłowiańska w kierunku północnym (2800 p.n.e.);
  • migracja ludności praormiańskiej (ok. 2800 p.n.e.) i prahelleńskiej (ok. 2500 p.n.e.);
  • ekspansja praindoirańska w kierunku wschodnim (2200 p.n.e.).

Część badaczy identyfikuje ludność niektórych starożytnych kultur archeologicznych z użytkownikami różnych gałęzi języków indoeuropejskich w ich wczesnych okresach rozwojowych[286]. I tak tereny kultur Suworowo i Ezero miały być jakoby zamieszkiwane przez ludność praanatolijską jeszcze przed ich migracją do Anatolii. Dalej, kultura afanasjewska często bywa przypisywana przodkom Tocharów, kultura Sintaszta zaś – Indoirańczykom. Natomiast rozmaite kultury naddunajskie kojarzone bywają z wczesnymi społecznościami pragermańskimi i praitaloceltyckimi[286].

Dalsze dzieje rodziny miały miejsce już w czasach historycznych[287]:

W konsekwencji tej ostatniej najbardziej swój zasięg terytorialny powiększyły[80]:

Trudno ocenić, jak w różnych okresach historycznych zmieniała się liczba mówiących – dane takie w literaturze są rzadkie. Otto Jespersen następująco szacował wartości dotyczące sześciu dużych języków pod koniec XVI i na początku XX w.[288]:

Rok angielski francuski hiszpański niemiecki rosyjski włoski
1600 6 14 8,5 10 3 9,5
1912 150 47 52 90 106 37
2022[92] 1452 274 548 135 258 68
(w milionach)

Języki kentum i satemEdytuj

 
Hipotetyczne, przybliżone rozmieszczenie języków kentum i satem w połowie I tysiąclecia p.n.e.

     języki kentum

     języki satem

     hipotetyczne centrum palatalizacji indoeuropejskiej

Charakterystycznymi zmianami fonetycznymi, które nastąpiły w trakcie rozwoju późnych dialektów praindoeuropejskich – przez co doszło do wykształcenia się dwóch typów języków: kentum i satem – były zmiany artykulacji (sposobu wymowy) następujących szeregów głosek tylnojęzykowych[289]:

Ponadto istniał trzeci szereg, czystych (niezmiękczonych i niezaokrąglonych) *k — *g — *gʰ[289]. W bliżej nieokreślonym czasie doszło do uproszczenia owego skomplikowanego systemu na całym indoeuropejskim obszarze językowym. Zmiany dokonały się na dwa różne sposoby[289][290]:

  • w dialektach peryferyjnych zlały się ze sobą głoski niezaokrąglone (czyste i zmiękczone) poprzez depalatalizację, czyli utratę zmiękczenia spółgłosek palatalnych (*ḱ > *k;  > *g; *ǵʰ > *gʰ), natomiast szereg głosek zaokrąglonych (*kʷ, *gʷ i *gʷʰ) został zachowany jako odrębny;
  • w dialektach centralnych z kolei zlały się głoski niezmiękczone (czyste i zaokrąglone) poprzez delabializację, czyli utratę zaokrąglenia głosek labializowanych (*kʷ > *k; *gʷ > *g; *gʷʰ > *gʰ), miękkie *ḱ zaś zmieniło się w spółgłoskę zwarto-szczelinową (o wymowie pośredniej między polskim /ć/ a /cz/), a następnie w *s (ewentualnie /sz/ w bałtyckich lub w indoaryjskich), analogicznie miękkie i *ǵʰ przekształciły się w *z.

Cały proces zmiany wymowy głosek palatalnych *ḱ, i *ǵʰ w centralnych dialektach praindoeuropejskich (*ḱ >  > *s;  > *z; *ǵʰ > *z) zwany jest palatalizacją indoeuropejską. Po przeprowadzeniu opisanych zmian sytuacja fonologiczna przedstawiała się więc w następujący sposób[289]:

Zakres
językowy
Głoski
bezdźwięczne
Głoski
dźwięczne
Głoski
przydechowe
język
praindoeur.
*ḱ *k *kʷ *g *gʷ *ǵʰ *gʰ *gʷʰ
dialekty
peryferyjne
*k *kʷ *g *gʷ *gʰ *gʷʰ
dialekty
centralne
*s *k *z *g *z *gʰ
 
Geograficzny podział kentum–satem w XXI w. (języki kentumowe po lewej stronie czerwonej linii)

W części grup lub poszczególnych języków nastąpiły później jeszcze dalsze zmiany[291]. Odmienna ewolucja przedstawionych wyżej praindoeuropejskich głosek stała się podstawą dawnego głównego podziału w wewnętrznej klasyfikacji rodziny[26]. Języki peryferyjne, w których nastąpiła depalatalizacja, nazwano językami kentum, a języki centralne, w których dokonał się drugi rodzaj innowacji – językami satem. Nazwy te pochodzą od wymowy liczby „100” w łacinie (centum, wymawiane /kentum/) i w awestyjskim (/satem/)[260].

Ostateczny podział (z zastrzeżeniami poniżej) wyglądał następująco[290]:

Ponadto satemowy charakter miały języki trackie[292], frygijski zaś był językiem kentumowym[293]. Sama satemizacja przebiegała w różnym stopniu: najmocniej w podrodzinie indoirańskiej, nieco słabiej w bałtosłowiańskiej (w której można zauważyć pewne pozostałości kentumowe[ao]), a najsłabiej w gałęzi albańskiej[294] – gdzie albański zawiera znaczną liczbę form typowych dla języków kentum[295]. Zwracana jest uwaga na pewną odrębność tego ostatniego języka, w którym opisane wyżej trzy szeregi głosek przekształciły się w dużej mierze na trzy odmienne sposoby[296]. Natomiast w grupie nuristańskiej proces nietypowo zatrzymał się na zmianie głosek tylnojęzykowych w zwarto-szczelinowe, bez dalszego przejścia w szczelinowe (jak w pozostałych językach indoirańskich)[38].

Obecnie, pod względem geograficznym, na terenach Eurazji języki satem zajmują generalnie wschód (uwzględniając areały albańskojęzyczne) indoeuropejskiego obszaru językowego, podczas gdy na zachodzie (z uwzględnieniem areałów greckojęzycznych) znajdują się języki kentum. Stan współczesny bywa czasem mylnie interpretowany: np. „sto” w języku francuskim to cent (wymawiane w przybliżeniu /są/), co na pierwszy rzut oka przypomina języki satemowe – jest to jednak efektem późniejszej ewolucji niektórych języków romańskich i palatalizacji już po ich wyodrębnieniu się z kentumowej łaciny[297].

Wybrane innowacje fonetyczneEdytuj

 
Przybliżony schemat głównych gałęzi i języków rodziny indoeuropejskiej (duży rozmiar)

     języki żywe

     języki wymarłe

W trakcie rozwoju indoeuropejskiej rodziny językowej doszło do licznych zmian w jej pierwotnym systemie fonetycznym, które można zauważyć w językach potomnych – tak jak w przypadku zaprezentowanej wyżej satemizacji. Wiele innowacji tego typu opisywanych jest w literaturze jako różne prawa głosowe.

Reguła ruki

Zmiana wymowy *s po głoskach *r, *u, *k, *i (a także ich wariantach *r̥, *w, *kʷ, *y) – w językach satemowych[298]:

  • przejscie *s > *ṣ (retrofleksyjne) w indoirańskich;
  • przejście *s > (/sz/) w bałtosłowiańskich, ormiańskim i albańskim,

w samej grupie słowiańskiej dalsze przejście > *x /ch/[299].

Reguła Dybo

Skrócenie długiej samogłoski przed sonantami (*l̥, *m̥, *n̥, *r̥, *i̯, *u̯), jeśli następowała po nich akcentowana samogłoska – w językach italoceltyckich oraz, w nieco innej formie, w germańskich[300].

Reguła Wintera

Wydłużenie krótkiej samogłoski przed spółgłoską zwartą dźwięczną nieprzydechową (*b, *d, *g, , *gʷ) – w językach bałtosłowiańskich[301].

Prawo Osthoffa

Skrócenie długiej samogłoski przed sonantami, jeśli następowała po nich kolejna spółgłoska – w wielu gałęziach indoeuropejskich, z wyjątkiem języków indoirańskich i tocharskich[302].

Prawo Brugmanna

Przejście *o > w sylabach otwartych (zakończonych samogłoską) – w językach indoirańskich[303].

Prawo Grassmanna

Zmiana początkowej spółgłoski przydechowej na zwykłą, jeśli kolejną spółgłoską w wyrazie była również przydechowa – w sanskrycie i grece[304].

Pierwsza przesuwka germańska

Część prawa Grimma, opisującego sekwencje zmian w językach germańskich[161]:

  • przejścia osłabiające *p > f, *t > þ, *ḱ > x /h/, *kʷ > /hł/;
  • wkrótce potem na zwolnione przez nie miejsca w systemie fonetycznym przejścia ubezdźwięczniające *b > p, *d > t, > k, *gʷ > ;
  • następnie na ich miejsca przejścia likwidujące przydech *bʰ > b, *dʰ > d, *ǵʰ > g, *gʷʰ > gʷ[?].

Przesuwki ormiańskie

Sekwencje zmian w języku staroormiańskim[305]:

  • przejścia *t > , *d > t, *dʰ > d (pierwsza przesuwka);
  • następnie przejścia t > d, d > t (druga przesuwka, tzw. przesuwka cylicyjska).

Ślady i efekty tego typu zmian widać w wielu indoeuropejskich językach współczesnych i dawnych. Poniżej zaprezentowano przykłady odpowiadających sobie etymologicznie słów, pokazujących skutki działania palatalizacji indoeuropejskiej oraz przesuwek germańskich (lub braku owych innowacji). Formy zamieszczone w tabeli pochodzą ze słownika Juliusa Pokorny’ego[262]. Znak pauzy ( — ) oznacza, że w cytowanym źródle brak etymologicznego odpowiednika w danym języku.

Pierwotne
znaczenie
praindoeur. łaciński polski litewski angielski
ital. słow. bałt. germ.
‘kto’ *o- > quī kto kas who
‘pies’ *u̯on- canis suka
(‘samica psa’)
šuo hound
(‘pies myśliwski’)
‘serce’ *erd- cor(dis)[ap] serce širdis heart
‘sto’ *m̥tóm centum sto šimtas hundred
‘wołać’ *ǵʰau- zwać žavėti
(‘zachwycać’)
call
‘ziemia’ *ǵʰðem- humus[aq]
(‘gleba, grunt’)
ziemia žemė
‘znać’ *ǵnō- gnōscō
(‘znam’)
znać žinoti
(‘wiedzieć’)
know[ar]
(‘znać, wiedzieć’)

Do ogólnych tendencji rozwojowych rodziny indoeuropejskiej w zakresie fonetyki należą m.in.: zanikanie głosek o złożonej artykulacji (np. sonantów, samogłosek nosowych czy spółgłosek podwójnych), zanikanie przegłosu, upraszczanie zbitek spółgłoskowych, a także zmniejszanie się średniej długości wyrazów[117]. Natomiast wskutek kontaktów z innymi rodzinami w niektórych językach indoeuropejskich pojawiły się nowe głoski, m.in. spółgłoski cerebralne i ejektywne, a także zjawiska takie jak harmonia wokaliczna[118].

Najstarsze zabytki językoweEdytuj

 
Frygijska inskrypcja z Gordion (ok. VIII w. p.n.e.)
 
Łacińska inskrypcja na fibuli z Praeneste z VII w. p.n.e. (zapis od prawej do lewej)
MANIOS:MED:FHE:FHAKED:NUMASIOI
‘Maniusz wykonał mnie dla Numeriusza’

Poniżej wyszczególnione zostały najstarsze zaświadczone w piśmie języki indoeuropejskie, uszeregowane według pierwszych znanych tekstów lub inskrypcji. Lista, obejmująca artefakty do ok. V w. p.n.e., ma charakter kompilacji z różnych źródeł i może nie zawierać słabiej zbadanych języków. Do najwcześniejszych zabytków piśmiennictwa indoeuropejskiego należą więc:

Wczesnymi, niematerialnymi zabytkami językowymi są też starożytne indyjskie oraz irańskie teksty religijne – fizycznie spisane wiele wieków później, ale na podstawie bardzo długiej tradycji ustnej:

  • Rygweda (w języku wedyjskim, nazwanym tak od tytułu dzieła), której tekst pochodzi prawdopodobnie z połowy II tysiąclecia p.n.e.[167];
  • Awesta (w języku awestyjskim, analogicznie nazwanym), której najstarsze fragmenty pochodzą sprzed ok. ośmiuset do tysiąca lat p.n.e.[170]

Struktura rodziny indoeuropejskiejEdytuj

Jednym z kierunków badań językoznawczych jest analiza wewnętrznego pokrewieństwa w ramach udowodnionej lub postulowanej rodziny językowej – kształtu jej struktury oraz stosunków między poszczególnymi gałęziami rozwojowymi. Do ich przedstawienia wykorzystywane są dwa główne modele teoretyczne[313]:

  • model drzewa – oparty na metodach kladystycznych, pokazujący, jak zmiany w prajęzyku i jego dialektach powodują powstawanie języków potomnych – na podobieństwo pnia drzewa, z którego wyrastają kolejne gałęzie (prajęzyki poszczególnych grup), a z nich z kolei jeszcze mniejsze gałązki, symbolizujące poszczególne języki;
  • model fali – związany z teorią falową, pokazujący, jak poszczególne zmiany powstają na niewielkich obszarach, a następnie rozprzestrzeniają się dalej – na podobieństwo rozchodzących się fal, które mogą się na siebie nakładać, a dany areał językowy może być objęty zasięgiem wielu z nich.

Przyjmuje się, że najbardziej odpowiednim i najbliższym rzeczywistości modelem dla rodziny indoeuropejskiej jest ten pierwszy, filogenetyczny – na wzór znanego z nauk przyrodniczych schematu drzewa rodowego[314][315]. Teoria falowa w tym przypadku może być jego uzupełnieniem – niekladystyczny charakter wykazuje w szczególności grupa germańska, której wiele cech prawdopodobnie zostało przejętych od sąsiadów językowych[316].

Drzewo filogenetyczneEdytuj

Zgodnie z modelem drzewa poszczególne gałęzie i języki rodziny tworzyły się wskutek utraty kontaktów językowych przez część pewnej pierwotnej społeczności, spowodowanych jej separacją, a następnie odrębnego rozwoju jej mowy[317].

Mimo badań filogenetycznych rodziny indoeuropejskiej trwających od połowy XIX w., naukowy konsensus obejmuje jedynie ogólny podział języków rodziny na grupy, odrębny status gałęzi anatolijskiej oraz wyróżnianie kategorii wyższego rzędu: indoirańskiej i bałtosłowiańskiej. Wszystko pomiędzy – przebieg procesu różnicowania się praindoeuropejskich dialektów oraz powstawania kolejnych gałęzi językowych, a co za tym idzie dokładny kształt indoeuropejskiego drzewa rodowego – jest przedmiotem spekulacji i rozważań badaczy[318].

Ringe i in. (2002)

 
Jedno z postulowanych drzew filogenetycznych indoeuropejskich grup językowych (na podstawie: Ringe, Warnow i Taylor 2002).
Wszystkie zaprezentowane w tej sekcji schematy są pewnym uproszczeniem – ignorują odległości czasowe pomiędzy poszczególnymi podziałami. W rzeczywistości pionowe linie między poziomami rozejścia się gałęzi miałyby różną długość

Donald Ringe, Tandy Warnow i Ann Taylor dokonali rekonstrukcji drzewa binarnego rodziny, używając metod analizy matematycznej zapożyczonych z biologii ewolucyjnej[319]. W najlepszym wygenerowanym przez specjalne oprogramowanie schemacie, który uwzględniał wszystkie główne grupy językowe, badacze uzyskali następującą kolejność oddzielania się poszczególnych gałęzi: anatolijska, tocharska, italoceltycka, albano-germańska (z zastrzeżeniami poniżej), helleno-ormiańska, na końcu zaś indoirańska i bałtosłowiańska[320].

Uwagę zwróciła zmieniająca się pozycja grupy albańskiej, której różne cechy fonologiczne i morfologiczne – w zależności od tego, które z owych cech brano pod uwagę – wykluczały ją z poszczególnych gałęzi wyższego rzędu (italoceltyckiej, helleno-ormiańskiej, indoirańskiej, bałtosłowiańskiej)[321]. Drugą problematyczną grupą okazała się germańska, która nie dała się w prosty sposób wkomponować w schemat drzewa. Według autorów mogła ją na wczesnych etapach rozwoju łączyć sieć powiązań z innymi gałęziami[322].

Chang i in. (2015)

 
Schemat pokrewieństwa według innej grupy badaczy (na podstawie: Chang i in. 2015)

Z kolei grupa naukowców z Uniwersytetu Kalifornijskiego przeprowadziła – również korzystając ze specjalistycznego oprogramowania, tym razem przeznaczonego do badań z wykorzystaniem metod bayesowskich[323] – filogenetyczną analizę statystyczną języków indoeuropejskich. Zgodnie z jej wynikami jako pierwsza wykształciła się odrębna gałąź anatolijska, następna w kolejności zaś – tocharska, co potwierdzało dotychczasowe badania. Natomiast dalsze postulowane etapy ewolucji przyjęły już inne kształty[324].

Uzyskane rezultaty zasugerowały, że po wydzieleniu się grupy tocharskiej doszło do podziału głównego pnia rodziny na dwie odrębne linie rozwojowe: albano-helleno-ormiańską oraz drugą, obejmującą pozostałe późniejsze grupy. Pierwsza z nich rozpadła się potem na albańską i helleno-ormiańską. Z drugiej zaś odrywały się kolejno gałęzie: indoirańska, bałtosłowiańska, a ostatecznie nastąpił jej podział na germańską oraz italoceltycką[324].

Kassian i in. (2021)

 
Odmienna propozycja drzewa rodowego (na podstawie: Kassian i in. 2021)

Natomiast zespół z udziałem m.in. Aleksieja Kassiana i Gieorgija Starostina oparł swoje badania o leksykostatystykę, wykorzystując listę Swadesha[325]. Rosjanie jako kolejni potwierdzili pierwszeństwo odłączenia się grupy anatolijskiej, a następnie tocharskiej. Później zaś miało dojść do równoczesnego (politomicznego) wykształcenia się gałęzi: albańskiej, helleno-ormiańskiej, germano-italo-celtyckiej (podzielonej dalej – także jednocześnie – na poszczególne grupy) oraz bałtosłowiańsko-indoirańskiej (która potem rozpadła się na bałtosłowiańską i indoirańską)[326].

Zespół Kassiana wskazał, że ów politomiczny charakter niektórych węzłów drzewa może świadczyć o serii pojedynczych, szybko następujących po sobie rozłamów językowych w bardzo krótkich historycznie przedziałach czasu (być może nawet w ciągu jednego ludzkiego pokolenia). Szczegółowa kolejność takich podziałów byłaby wówczas niemożliwa do odtworzenia – co według autorów może prowadzić do uzyskiwania różnych wyników i koresponduje z mnogością propozycji kształtu drzewa rodziny indoeuropejskiej[327].

Jako pierwsza więc, co potwierdzają zaprezentowane badania, odłączyła się gałąź języków anatolijskich. Przemawia za tym deklinacja języka hetyckiego, który w liczbie mnogiej i podwójnej odziedziczył jedynie praindoeuropejskie formy mianownika – co może dowodzić, że przypadki zależne (a więc inne niż mianownik) form podwójnych i mnogich zaczęły wykształcać się w prajęzyku rodziny dopiero po powstaniu prajęzyka grupy anatolijskiej[328]. O wczesnym charakterze tej, a także (w mniejszym stopniu) drugiej w kolejności rozwoju grupy tocharskiej świadczyć mają również następujące argumenty[329]:

  • anatolijskie archaizmy fonetyczne – zachowane w hetyckim i luwijskim dwie praindoeuropejskie spółgłoski laryngalne, *h₂ i *h₃;
  • brak w językach anatolijskich niektórych kategorii gramatycznych, obecnych w pozostałych gałęziach rodziny;
  • brak w grupach anatolijskiej i tocharskiej odziedziczonego spójnego systemu czasownikowego, obecnego w pozostałych;
  • brak indoeuropejskiego aorystu z końcówką -s w językach anatolijskich i tocharskich;
  • w językach tocharskich odziedziczone z praindoeuropejskiego formy jedynie czterech przypadków.

Klady filogenetyczne powstałe po najwcześniejszych podziałach rodziny określane bywają różnymi terminami:

  • główny pień bez grupy anatolijskiej – indoeuropejskie właściwe (ang. proper)[330], nuklearne (ang. nuclear)[25] lub indo-tocharskie[331];
  • główny pień dodatkowo bez grupy tocharskiej – indoeuropejskie wewnętrzne (ang. inner)[25], główne (ang. core)[332] lub indo-italo-celtyckie[331].

Część propozycji sugeruje, że jako kolejna wyodrębniła się gałąź italoceltycka[15]. Dowodzić tego mają m.in. nieobecne w językach italoceltyckich następujące nowe formy indoeuropejskie, które wykształciły się prawdopodobnie w późniejszym okresie rozwoju prajęzyka (nieistniejące więc również w gałęziach anatolijskiej i tocharskiej)[333]:

  • druga seria końcówek strony medialnej, użytych do odmiany czasu teraźniejszego – zachowała się jedynie pojedyncza seria, używana dla wszystkich form, tak jak we wczesnym praindoeuropejskim;
  • końcówka -o-s(y)o w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników o temacie wyrazowym zakończonym na -o-.

Dalsza konstrukcja drzewa rodziny sprawia już większe trudności. Najbardziej problematyczna jest gałąź albańska – w zależności od metody badań jej pozycja w obrębie wewnętrznych (post-tocharskich) języków indoeuropejskich skrajnie się różni: od najbardziej odrębnej grupy (czyli oddzielonej jeszcze przed italoceltyckimi) aż do wspólnego pokrewieństwa z bałtosłowiańskimi i indoirańskimi[334]. Rezultaty jeszcze innych analiz wiążą albańskie z helleno-ormiańskimi[324] lub germańskimi[320]. Niepewne jest również miejsce tych ostatnich – dawniej grupa germańska bywała łączona z bałtosłowiańskimi[335], w XXI w. zaś zauważalna jest tendencja do bliższego wiązania jej z italoceltyckimi[324][326]. Leszek Bednarczuk twierdzi z kolei, że wykształciła się ona na tym samym obszarze dialektalnym co gałąź bałtosłowiańska, lecz w późniejszym okresie utworzyła wspólny areał rozwojowy z italoceltycką[336]. Natomiast Ringe zwrócił uwagę na możliwość istnienia łańcucha wzajemnie przenikających się dialektów germańskich, bałtosłowiańskich i indoirańskich w ich początkowych fazach rozwoju[337].

Zgodnie więc z aktualnym stanem wiedzy szczegółowe stosunki i dokładne pokrewieństwo filogenetyczne między gałęziami: albańską, bałtosłowiańską, germańską, helleno-ormiańską, indoirańską oraz italoceltycką nie zostały dotychczas jednoznacznie ustalone[327][338].

Teoria falowa i cechy arealneEdytuj

 
Schemat modelu falowego. Literami oznaczono przykładowe centra innowacji językowych; poszczególne zmiany (w postaci kół) obejmują coraz większe obszary, czasem nachodząc na siebie

Nie wszystkie innowacje w językach indoeuropejskich można jednak wytłumaczyć modelem genealogicznym – zdarza się, że ta sama zmiana występuje w bardziej odległych od siebie genetycznie grupach. Do wyjaśnienia tego typu zjawisk wykorzystywana jest teoria falowa. Według niej poszczególne zmiany językowe mogą rozchodzić się z miejsc swojego powstania w różnych kierunkach, obejmując swoim zasięgiem coraz większe obszary[339]. Linie wyznaczające granice takich „fal” na mapach językowych nazywane są izoglosami. W ogólności model falowy pozwala ominąć ograniczenia schematu drzewa, którego struktura nie pozwala przypisywać języka lub gałęzi do dwóch lub więcej kategorii tego samego poziomu[340].

 
Wybrane izoglosy w językach indoeuropejskich ok. 500 lat p.n.e.

     języki kentum

     języki satem

     zmiana *-tt- > *-ss-

     zmiana *-tt- > *-st-

     występowanie augmentu

     zmiana *-bʰ- > *-m- w narzędniku, celowniku i ablatywie l.mn.

Innowacjami obejmującymi różne grupy indoeuropejskie, które można wytłumaczyć przy pomocy teorii falowej, są np.[341]:

  • palatalizacja indoeuropejska, która spowodowała powstanie języków satem;
  • występowanie augmentu w językach indoirańskich, helleńskich i ormiańskich;
  • perfectum jako czas przeszły ogólnego zastosowania w językach italskich i germańskich;
  • zmiana rdzennego formantu praindoeuropejskiego *-bʰ- na *-m- w celowniku, narzędniku i ablatywie liczby mnogiej w językach germańskich i bałtosłowiańskich;
  • rzeczowniki rodzaju żeńskiego używane z męskimi przyrostkami w językach italskich i helleńskich.
 
Schemat wczesnych indoeuropejskich areałów dialektalnych z regionalnymi innowacjami językowymi (na podstawie: Bednarczuk 1986)

     areał północny

     areał południowy


     subareał płn.-zach.

     subareał płn.-wsch.

     subareał płd.-wsch.

Innymi zmianami, obejmującymi różne areały rodziny, są m.in.[342]:

  • częste przejście zbitki spółgłoskowej sr > str w językach celtyckich, germańskich, bałtosłowiańskich, albańskich i paleobałkańskich;
  • występowanie formantu -t- w czasie przeszłym języków słowiańskich, germańskich i celtyckich;
  • częsta zmiana początkowej spółgłoski s- na h- w językach irańskich, greckim, staromacedońskim, ormiańskim, albańskim i mesapijskim;
  • morfem negacji o(u)- w języku greckim, ormiańskim i albańskim;
  • stopniowanie przymiotników przy pomocy podobnych morfemów, a także reduplikacja czasownika, występujące w językach indoirańskich i helleńskich;
  • bezokolicznik z końcówką -ti lub -tei̯ odpowiednio w językach bałtosłowiańskich i tocharskich.

Istotną dla modelu falowego przyczyną są kontakty graniczne, gdy dochodzi do wymiany pewnych cech na styku różnych języków wskutek wzajemnego oddziaływania[343]. Zmiany tego rodzaju utrwalają się następnie na większym obszarze. Część językoznawców wskazuje na to, że we wczesnej fazie rozwoju niektórych grup indoeuropejskich dochodziło do takiego typu kontaktów pomiędzy sąsiadującymi gałęziami językowymi. Ślady tego zjawiska można odnaleźć w językach potomnych – według grupy badaczy miało ono miejsce w następujących przypadkach[344]:

  • języków bałtyckich i germańskich;
  • języków germańskich i italskich;
  • języków italskich i helleno-ormiańskich.

Z kolei David Anthony zasugerował, że we wczesnych stadiach rozwojowych dochodziło do wzajemnych pożyczek między następującymi gałęziami językowymi[345]:

  • germańską i celtycką;
  • germańską i słowiańską;
  • indoirańską i bałtycką;
  • indoirańską i helleńską;
  • indoirańską i ormiańską.

Według Anthony’ego doszło również do wtórnego upodobnienia się języków bałtosłowiańskich – wskutek częstych wzajemnych zapożyczeń już po rozpadzie na odrębne grupy bałtycką i słowiańską. Na mniejszą skalę zjawisko to miałoby też zajść pomiędzy grupą italską a celtycką[345]. Natomiast Tamaz Gamkrelidze i Wiaczesław Iwanow sugerowali, że miały miejsce wczesne kontakty językowe grupy tocharskiej z postulowaną przez nich gałęzią germano-bałto-słowiańską, a tej ostatniej – z helleno-ormiano-indoirańską. Po ich rozpadzie miało dojść z kolei do zbliżenia się gałęzi bałtosłowiańskiej z ormiano-indoirańską[335].

Inną koncepcję przedstawił zaś Bednarczuk. Zgodnie z nią na praindoeuropejskim obszarze uformowały się początkowo dwa areały dialektalne, będące centrami innowacji językowych: północny (germańsko-bałtosłowiański, a w początkowej fazie prawdopodobnie obejmujący też protodialekty gałęzi albańskiej) oraz południowy (pozostałe protogałęzie – w tym celtycka, wykazująca pewne cechy pośrednie z dialektami areału północnego – a później prawdopodobnie również albańska)[336]. Według Bednarczuka pomiędzy nimi również dochodziło do językowych kontaktów, a w późniejszym czasie – po przesunięciu się centrów innowacji – wykształciły się nowe subareały[342]:

  • germańsko-italoceltycki (północno-zachodni) – charakteryzujący się występowaniem znaczącej liczby wspólnego słownictwa;
  • bałtosłowiańsko-tocharski (północno-wschodni) – wykazujący się podobnym słowotwórstwem odczasownikowym i pewnymi aspektami typologicznymi (np. bogactwem konstrukcji imiesłowowych);
  • indoirańsko-ormiańsko-bałkańsko-grecki (południowo-wschodni).

Zwracana jest także uwaga na zbieżności w ramach języków satemowych: ormiańsko-albańskie, albańsko-bałtosłowiańskie, bałtosłowiańsko-indoirańskie, a wśród tych ostatnich przede wszystkim słowiańsko-irańskie (m.in. pewien zasób dawnego słownictwa irańskiego w językach słowiańskich)[346].

Badania nad językami indoeuropejskimiEdytuj

Języki indoeuropejskie są przedmiotem badań nauki zwanej indoeuropeistyką, która jest specjalistycznym obszarem językoznawstwa. Zajmuje się ona badaniem rozwoju poszczególnych języków rodziny, zmian językowych w czasie i formułowaniem związanych z tym reguł, odtwarzaniem wymowy języków martwych, opracowywaniem klasyfikacji genetycznej języków indoeuropejskich, a przede wszystkim rekonstrukcją ich przodka – języka praindoeuropejskiego[347]. Rodzina indoeuropejska znajduje się również w sferze zainteresowań kulturoznawstwa, archeologii oraz genetyki, dla których odtworzony w znacznym stopniu prajęzyk jest narzędziem służącym poznaniu hipotetycznej kultury praindoeuropejskiej i jej praojczyzny[348] oraz genetycznego pochodzenia jej ludności[349]. Językoznawstwo indoeuropejskie w ścisłym znaczeniu powstało na początku XIX w.[350] Jego pierwotnym stadium było niewiele starsze językoznawstwo historyczno-porównawcze, z którym w wielu aspektach wciąż się pokrywa[351].

Rys historycznyEdytuj

 
Tabliczka z VI lub VII w. n.e. w języku tocharskim B, odkryta na początku XX w.

Już w starożytności zauważono podobieństwa między językiem greckim a łacińskim (np. héks : sex ‘sześć’, heptá : septem ‘siedem’), świadomie wskazywano nawet na pewne regularności – jak greckie h- na początku wyrazu odpowiadające łacińskiemu s-. Tłumaczono to tym, że łacina pochodzi jakoby od greki. Kwestia pokrewieństwa języków nie zwracała jednak większej uwagi badaczy aż do czasów nowożytnych[352].

 
Pierwsze rozszyfrowane przez Bedřicha Hroznego zdanie w języku hetyckim, zapisane pismem klinowym

W XVI w. przybywający na subkontynent indyjski Europejczycy zaczęli dostrzegać podobieństwa między językami Europy, indyjskimi oraz irańskimi. W 1583 r. Thomas Stephens, jezuicki misjonarz, w liście do brata podzielił się swoimi spostrzeżeniami na temat takich podobieństw wśród greckiego, łacińskiego i języków indyjskich[353]. Dwa lata później (w 1585) Filippo Sassetti, kupiec z Florencji, zauważył zbieżności pomiędzy sanskrytem a językiem włoskim (np. devaḥ : dio ‘bóg’, sarpaḥ : serpe ‘wąż’, sapta : sette ‘siedem’, aṣṭa : otto ‘osiem’, nava : nove ‘dziewięć’)[353]. Obserwacje owe nie zwróciły jednak uwagi ówczesnych językoznawców.

Jako pierwszy w świecie naukowym pokrewieństwo między niektórymi językami dostrzegł w r. 1647 holenderski językoznawca Marcus Zuerius van Boxhorn. Zestawił on ze sobą: łacinę, grecki, perski, sanskryt, germańskie, słowiańskie oraz bałtyckie i przypisał im istnienie wspólnego językowego przodka, którego nazwał językiem scytyjskim[354]. Jego hipoteza także nie zdobyła jednak większego rozgłosu wśród ówczesnych badaczy. W 1707 r. Edward Lhuyd połączył ze sobą i opisał języki klasyfikowane dzisiaj jako celtyckie. Natomiast w drugiej połowie XVIII w. (w 1767) Gaston Coeurdoux porównał odmianę czasowników sanskryckich, łacińskich oraz greckich i zasugerował, że są one ze sobą spokrewnione – jednak i jego obserwacje zostały zignorowane i doczekały się publikacji dopiero na początku następnego stulecia[355].

Ideę pokrewieństwa języków rozpowszechnił dopiero William Jones, sędzia i filolog brytyjski, który w wykładzie wygłoszonym w lutym 1786 r. w Kalkucie zwrócił uwagę na zaskakujące zbieżności w zakresie słownictwa oraz struktury gramatycznej pomiędzy sanskrytem, łaciną i greką. Zasugerował w nim, że muszą one pochodzić ze wspólnego, prawdopodobnie nieistniejącego już źródła[356]. Nowo rozpoznana rodzina języków nie miała jeszcze wówczas powszechnie stosowanej nazwy. W 1810 r. geograf Conrad Malte-Brun zaproponował termin języki indogermańskie (używany w literaturze niemieckojęzycznej do dziś), a trzy lata później – w 1813 – Thomas Young po raz pierwszy użył określenia języki indoeuropejskie[357], które w XXI w. używane jest na całym świecie.

Pierwszymi fundamentalnymi dziełami indoeuropeistycznymi były publikacje Franza Boppa: On the conjugational system of the Sanskrit language compared with that of Greek, Latin, Persian and Germanic z 1816 r. oraz Comparative Grammar, wydawana w kilku częściach od 1833 i ukończona w 1852. Pierwsza z nich stanowi początek indoeuropeistyki jako właściwej dziedziny naukowej[350]. W 1861 r. z kolei swoje dzieło A Compendium of the Comparative Grammar of the Indo-European, Sanskrit, Greek and Latin Languages ukończył August Schleicher. W r. 1878 Ferdinand de Saussure zaproponował hipotezę istnienia koeficjentów sonantycznych (nazwanych później laryngałami – głoskami o artykulacji gardłowej lub krtaniowej)[245] w prajęzyku jako wyjaśnienie pewnych anomalii fonetycznych, obserwowanych w starożytnej grece[247]. Powszechnie zaakceptowany został też pierwszy główny podział w klasyfikacji rodziny, oparty na różnicach fonologicznych – na języki kentum i satem, obowiązujący jako standard w pierwszej połowie XX w.[26]

Na przełomie XIX i XX w. odkryto teksty w nieznanych dotąd językach, które wkrótce potem zostały zidentyfikowane jako indoeuropejskie – lecz przynależące do nowych, odrębnych gałęzi, znanych dzisiaj jako anatolijska i tocharska[358]. W wyniku odczytania owych tekstów indoeuropeistyka dokonała znaczącego postępu – w 1927 r. Jerzy Kuryłowicz zauważył, że głoska w anatolijskim języku hetyckim jest jedną z głosek laryngalnych[146], co potwierdzało tezę de Saussure’a sprzed kilkudziesięciu lat. Rozwinięta na tej podstawie teoria laryngalna wniosła nieoceniony wkład w badania nad językami indoeuropejskimi i bywa uważana za najważniejsze odkrycie w dziejach dyscypliny[245]. Kolejnym etapem było opublikowanie przez Kuryłowicza w 1956 L’Apophonie en indo-européen, kluczowego dzieła na temat przegłosu indoeuropejskiego. Trzy lata później, w 1959, Austriak Julius Pokorny udostępnił Indogermanisches etymologisches Wörterbuch – pierwszy słownik etymologiczny wyrazów indoeuropejskich, będący głównym źródłem zrekonstruowanych rdzeni języka praindoeuropejskiego.

W 1998 (rok publikacji) słownik Pokorny’ego został – pod redakcją niemieckiego językoznawcy Helmuta Rixa – zmodernizowany i dostosowany do ówczesnego stanu indoeuropeistyki pod tytułem Lexikon der indogermanischen Verben (w pracach językoznawczych często oznaczany skrótowo jako LIV[359]). W XXI w. wydane zostały leksykon nominalnych części mowy kilku autorów (Nomina im Indogermanischen Lexikon, 2008) oraz leksykon partykuł i zaimków George’a Dunkela (Lexikon der indogermanischen Partikeln und Pronominalstämme, 2014). Wymienione pozycje stanowią najbardziej aktualne źródła wiedzy na temat języka praindoeuropejskiego. Wydawane są również czasopisma indoeuropeistyczne, m.in. amerykański Journal of Indo-European Studies oraz niemieckie Indogermanische Forschungen. W międzynarodowym, bibliotecznym systemie uniwersalnej klasyfikacji dziesiętnej pozycjom z dziedziny językoznawstwa indoeuropejskiego przyporządkowana została klasa o numerze 811.1/.2[360].

Niektóre języki indoeuropejskie posłużyły za podstawę pewnych języków sztucznych. Najbardziej znanym i rozpowszechnionym na świecie sztucznym międzynarodowym językiem pomocniczym jest esperanto, stworzone przez Ludwika Zamenhofa w 1887 r., które oparte zostało głównie na językach romańskich[361].

Badacze, metody, nazewnictwoEdytuj

Badaniami indoeuropeistycznymi zajmowali się m.in.[362][363]:

Główną metodą naukową w badaniach nad rodziną indoeuropejską jest metoda porównawcza, która opiera się na poszukiwaniu regularności w strukturze fonetycznej i we fleksji odpowiadających sobie w różnych językach wyrazów[364]. Dzięki niej nie tylko zostało udowodnione samo istnienie rodziny, lecz także zrekonstruowany został duży zasób słownictwa i gramatyki praindoeuropejskiej[365]. Inną często wykorzystywaną w pracy badawczej metodą jest rekonstrukcja wewnętrzna, odtwarzająca dawniejsze fazy historyczne poszczególnych języków na podstawie materiału leksykalnego istniejącego w obrębie danej mowy[366]. W praktyce odtwarzanie pramowy polega na przechodzeniu z metody porównawczej do rekonstrukcji wewnętrznej i z powrotem, co pozwala uniknąć wielu potencjalnych błędów[367].

Indoeuropeistyka korzysta również z warsztatu lingwistyki arealnej, badającej geograficzny zasięg poszczególnych cech językowych, a także – w szczególności w czasach współczesnych – z lingwistyki matematycznej[368]. W ramach tej drugiej wykorzystywane jest m.in. wnioskowanie bayesowskie[323]. Rzadziej natomiast stosowana bywa kontrowersyjna – odrzucana przez wielu językoznawców – masowa komparacja leksykalna, porównująca słownictwo wielu języków jednocześnie i służąca poszukiwaniu powiązań filogenetycznych całej rodziny z innymi[230]. Metody wypracowane przez językoznawstwo indoeuropejskie znacząco przyczyniły się do postępu w badaniach nad innymi rodzinami językowymi[186].

Zwolennikiem alternatywnego podejścia do języków indoeuropejskich był Nikołaj Trubieckoj – według niego niemożliwe jest wyodrębnienie podobieństw morfologiczno-słownikowych o wspólnym pochodzeniu, zamiast tego powinny być brane pod uwagę wyłącznie całkowicie obiektywne cechy językowe. W latach trzydziestych XX w. zaproponował on sześć następujących kryteriów, których spełnienie klasyfikowałoby dany język jako indoeuropejski[369]:

Nie są znane żadne źródła historyczne praindoeuropejskiego, nie wiadomo zatem, jak ówczesna ludność nazywała (jeśli w ogóle miało to miejsce) siebie i swój język. W historii językoznawstwa pojawiały się więc różne propozycje, jakim terminem określić badaną rodzinę. Sugerowano następujące nazwy[357]:

  • indogermańska (Conrad Malte-Brun, 1810);
  • indoeuropejska (Thomas Young, 1813);
  • jafetycka (Rasmus Rask, 1815);
  • indyjsko-teutońska (Friedrich Schmitthenner, 1826);
  • sanskrytycka (Wilhelm von Humboldt, 1827);
  • indoceltycka (August Pott, 1840);
  • arioeuropejska (Graziadio Ascoli, 1854);
  • aryjska (Max Müller, 1861).

Przed II wojną światową konkurowały ze sobą określenia języki indoeuropejskie oraz języki indogermańskie. To drugie było jednak często wykorzystywane m.in. w ideologii narodowego socjalizmu, utożsamiającej Niemców z Aryjczykami[370]. Z tego powodu po wojnie jego użycie zostało stopniowo zarzucone na rzecz pierwszego terminu i obecnie występuje ono prawie wyłącznie w literaturze niemieckojęzycznej (już bez rasistowskich konotacji). Rzadko bywają też spotykane nazwy języki indo-anatolijskie[331] oraz języki indo-hetyckie[371], używane przez tych językoznawców, którzy traktują gałąź anatolijską nie jako najbardziej odrębną grupę w ramach rodziny indoeuropejskiej, lecz jako jej rodzinę siostrzaną.

Zobacz teżEdytuj

Wykaz literatury uzupełniającej: Języki indoeuropejskie.
Zeszyt tematyczny dla młodzieży szkolnej (plik PDF): Języki indoeuropejskie (opis pliku).

Inne artykuły związane z językami indoeuropejskimi jako całość:

Alfabetyczny indeks haseł związanych z językoznawstwem indoeuropejskim:

Przekrojowe hasła związane z językoznawstwem indoeuropejskim:

Artykuły z zakresu geografii językowej:

UwagiEdytuj

  1. Dokładna liczba jest trudna do określenia – m.in. z powodu niemożności ustanowienia precyzyjnych kryteriów stwierdzających, czy dana mowa jest odrębnym językiem, czy tylko jakąś odmianą (np. dialektem) innego (zob. w sekcji szacowana liczba języków). Aby uniknąć zbędnych dyskusji, różne byty językowe bywają więc określane ogólnie jako etnolekty (zob. Majewicz 1989 ↓, s. 10).
  2. Z wyjątkiem języków uralskich, turkijskich oraz baskijskiego, kałmuckiego i maltańskiego.
  3. Dane Ethnologue po zsumowaniu obejmują 7,296 mld ludzi (zob. Eberhard i in. 2022 ↓).
  4. Określenie „genetyczna” ma tutaj charakter techniczny (zob. w sekcji języki indoeuropejskie a geny) i nie ma nic wspólnego z biologią, genetyką i pochodzeniem etnicznym użytkowników danego języka (zob. Fortson 2004 ↓, s. 3). Oznacza jedynie pokrewieństwo języków na wzór pokrewieństwa rodzinnego.
  5. Jest to kategoria reprezentująca pewien poziom w klasyfikacji, nie należy jej mylić z potocznym rozumieniem „grupy języków” o dowolnych kryteriach.
  6. W wielu publikacjach często wymienianych jest jedynie dwanaście grup – bez grupy nuristańskiej, która bywa pomijana (zob. Kassian i in. 2021 ↓, s. 950). Nie wynika to jednak z braku jej rozpoznania – jest ona jednoznacznie uwzględniana w klasyfikacji (zob. Fortson 2004 ↓, s. 180; Beekes 2011 ↓, s. 19; Hammarström i in. 2021 ↓; Eberhard i in. 2022 ↓) – lecz wyłącznie z powodów praktycznych. Gałąź nuristańska jest bowiem niewielka i zajmuje jasno określone miejsce w rodzinie indoeuropejskiej – jako odrębna grupa w ramach podrodziny indoirańskiej.
  7. a b Często w literaturze językoznawczej gałąź, w której znajduje się język grecki, nosi nazwę właśnie greckiej (zob. Garbacz 2018 ↓, s. 11-18) – gdyż tradycyjnie klasyfikowano go jako jedynego jej przedstawiciela. Jednak od czasu umieszczania w obrębie tej grupy większej liczby języków właściwsze jest określanie jej jako helleńskiej (zob. Joseph 1998 ↓).
  8. Wschodnio-środkowa podgrupa języków indoaryjskich u Majewicza nosi nazwę północnej, a zachodniapółnocno-zachodniej (zob. 1989 ↓, s. 25-26). Podgrupa wschodnia języków romańskich została określona jako bałkańska (tamże, s. 37). Gałąź oskijsko-umbryjską natomiast autor umieścił wewnątrz podgrupy umbro-sabelskiej, a języki sardyńskie zaliczył do italoromańskich (tamże, s. 37-38).
  9. a b Podział języków celtyckich na kontynentalne i wyspiarskie jest podziałem pseudogeograficznym (zob. w sekcji przegląd indoeuropejskich grup językowych). Ich wewnętrzna klasyfikacja filogenetyczna jest trudna do ustalenia, m.in. z powodu niedostatecznego materiału badawczego dostępnego z wymarłych języków grupy (zob. Fife 2009 ↓, s. 5-6).
  10. a b Istnieją dwa różne, ale równorzędne oficjalne standardy norweskiego: bokmål i nynorsk (zob. Majewicz 1989 ↓, s. 35).
  11. Jako odrębny język wśród indoaryjskich Ruhlen klasyfikuje sanskryt (zob. 1991 ↓, s. 325), który u Majewicza znajduje się w osobnej gromadzie języków staroindyjskich (zob. 1989 ↓, s. 23) – wyróżnionych na podstawie kryterium rozwoju historycznego.
  12. a b Tradycyjne nazewnictwo; współcześnie język ten w poszczególnych państwach nosi nazwę zależną od kraju: bośniacki, chorwacki, czarnogórski lub serbski. Podział na odmiany krajowe (niewiele się różniące) nie pokrywa się z faktycznym podziałem dialektalnym, który dzieli ów język na trzy dość różne dialekty: czakawski, kajkawski i sztokawski (zob. Browne 2020 ↓).
  13. W rodzinie indoeuropejskiej charakter kontinuum mają też m.in. gałęzie zachodniogermańska (w części kontynentalnej), północnogermańska czy południowosłowiańska (zob. Chambers i Trudgill 1998 ↓, s. 5-6).
  14. Dakowie i Getowie byli tą samą grupą etniczną, mówiącą tym samym językiem (zob. Katičić 1976 ↓, s. 131-132).
  15. Języka tego nie należy mylić ze współczesnym macedońskim, należącym do grupy słowiańskiej – są to dwa różne języki.
  16. Poszczególne źródła znajdują się w odpowiednich przypisach umieszczonych w dalszej części niniejszej sekcji.
  17. Języka tego nie należy mylić ze współczesnym liguryjskim, należącym do grupy romańskiej – są to dwa różne języki.
  18. Dane dotyczące publikacji Majewicza odnoszą się do wymienionych przez niego nazw, mają więc wartość orientacyjną. Sam autor podał jedynie ogólną liczbę około 280 etnolektów indoeuropejskich (zob. 1989 ↓, s. 21). Języki nuristańskie w jego klasyfikacji stanowią podgrupę indoaryjskich (tamże, s. 27), trackie zaś zostały powiązane z ormiańskimi jako grupa tracko-ormiańska (tamże, s. 32).
  19. W klasyfikacji Glottolog wymarły język (staro)pruski został umieszczony jako odrębny w ramach podrodziny bałtosłowiańskiej, czyli de facto jako osobna indoeuropejska grupa językowa (zob. Hammarström i in. 2021 ↓). W tabeli policzony jako „inne”.
  20. Wyłącznie standardowa odmiana niemieckiego. Pozostałe jego odmiany (np. bawarska) w niniejszej klasyfikacji są traktowane jako odrębne języki (zob. Eberhard i in. 2022 ↓).
  21. Wyłącznie irańska odmiana zwana farsi, będąca językiem urzędowym w tym kraju. Pozostałe odmiany perskiego (dari, tadżycka i in.) w niniejszej klasyfikacji są traktowane jako odrębne języki (zob. Eberhard i in. 2022 ↓).
  22. a b Np. iść (niedokonany) – pójść (dokonany).
  23. a b M.in. Wikisłownika w różnych wersjach językowych.
  24. Posiadanie wyrażane jest w języku perskim poprzez dodanie wykładnika -e (lub w niektórych przypadkach -je), ale do obiektu: dast-e [X] = „ręka [czyja?] X”, [X]-(j)e dast = „X [czego?] ręki” (zob. Javaheri-Szpak 2019 ↓, s. 19).
  25. Lub دست رو [dasto] – postpozycja w mowie potocznej przyjmuje formę końcówki -o (zob. Javaheri-Szpak 2019 ↓, s. 29).
  26. W funkcji wołacza może wystąpić mianownik bez rodzajnika (zob. Perlin 1999 ↓, s. 47).
  27. Rzeczowniki w języku irlandzkim niepodlegające lenicji (w tym przypadku rozpoczynające się głoską l) mają wołacz morfologicznie równy mianownikowi – poprzedzony partykułą a (zob. Doyle i Gussmann 2005 ↓, s. 91, 235).
  28. W języku greckim bezokolicznik nie istnieje (zob. Bednarczuk 1986 ↓, s. 44). Formą słownikową jest forma 1. osoby liczby pojedynczej (w tym przypadku είμαι).
  29. W języku paszto czasownik „być” nie ma formy bezokolicznika (zob. Tegey i Robson 1996 ↓, s. 92).
  30. Formy odpowiednio dla rodzaju męskiego i żeńskiego – on jest, ona jest (zob. Tegey i Robson 1996 ↓, s. 92).
  31. Warianty odpowiednio formalny i nieformalny.
  32. Pseudo-, gdyż do języków wyspiarskich zaliczany jest w tej klasyfikacji język bretoński z północno-zachodniej Francji – geograficznie nie wyspiarski, lecz kontynentalny (zob. Fife 2009 ↓, s. 5).
  33. a b c Łączna liczba mówiących czterema największymi językami tej grupy (zob. Eberhard i in. 2019 ↓).
  34. Łączna liczba mówiących dwudziestoma największymi językami tej grupy (zob. Eberhard i in. 2019 ↓).
  35. Łączna liczba mówiących pięcioma największymi językami tej grupy (zob. Eberhard i in. 2019 ↓).
  36. a b Język staro-cerkiewno-słowiański.
  37. W językach słowiańskich nastąpiło przesunięcie znaczenia. W podanej transkrypcji języka scs. (zob. Gippert 2004 ↓) znak ŭ oznacza jer twardy ъ (wymawiany jak bardzo krótkie u).
  38. Początkowa głoska została osłabiona do f.
  39. a b c Forma niezrekonstruowana. W sanskrycie vṛkebhyām (zob. Matasović 2008 ↓, s. 181).
  40. Byrd zmienił w tym miejscu szyk zdania – aby kolejne wersy odpowiadały wersji Schleichera oraz polskiemu tłumaczeniu, należy przed tą linijką umieścić wers, który znajduje się dwa rzędy niżej.
  41. Np. polski wyraz krowa, pochodzący z praindoeuropejskiego *ḱorh₂-ueh₂ (zob. Garbacz 2018 ↓, przypis na s. 16).
  42. Forma cordis jest formą dopełniacza.
  43. Początkowa głoska została osłabiona do h.
  44. Początkowa głoska stała się w wymowie niema i zachowała się jedynie w pisowni.

PrzypisyEdytuj

  1. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 90, 2011. ISSN 2081-5441. 
  2. Philip Baldi: The Foundations of Latin. Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 2002, s. 23. ISBN 978-3-11-017208-9. (ang.)
  3. a b David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: What are the largest language families? (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  4. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Browse by Language Family (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  5. a b c Merritt Ruhlen: A Guide to the World's Languages. Volume 1: Classification. Wyd. II. Stanford: Stanford University Press, 1991, s. 325-327. ISBN 0-804-71894-6. (ang.)
  6. a b c d Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Indo-European (ang.). Glottolog 4.5, 2021-12-10. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-18)].
  7. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 131-132. ISBN 83-01-14244-8.
  8. Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 10-11, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  9. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 9-10, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  10. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 5-7. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  11. a b Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 11-15, 17-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  12. a b David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Indo-European (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  13. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga, Paryż: Mouton, 1976, s. 8, 128-188. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  14. a b c Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga, Paryż: Mouton, 1976. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  15. a b Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 10, 12, 14-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  16. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 17-19. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  17. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 10-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  18. Dariusz R. Piwowarczyk. Językoznawstwo historyczno-porównawcze indoeuropejskie a współczesne gramatyki historyczne języka polskiego. „Polonica”. 1 (38), s. 128 (w linku: 4), 2018. DOI: 10.17651/POLON.38.14. ISSN 0137-9712. 
  19. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 364. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  20. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 100. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  21. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 12, 14-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  22. Michael Weiss: Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic. W: Stephanie W. Jamison, H. Craig Melchert, Brent Vine: Proceedings of the 23rd Annual UCLA Indo-European Conference. Brema: Hempen Verlag, 2012, s. 151-170. ISBN 978-3-934106-99-4. (ang.)
  23. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 10, 16-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  24. Russell D. Gray, Quentin D. Atkinson. Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin. „Nature”. 426 (6965), s. 437-438, 2003. DOI: 10.1038/nature02029. ISSN 0028-0836 (ang.). 
  25. a b c Aleksiej S. Kassian, Michaił A. Żiwłow, Gieorgij S. Starostin, Artem A. Trofimow i inni. Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics. „Linguistics”. 4 (59), s. 950, 2021. DOI: 10.1515/ling-2020-0060. ISSN 1613-396X (ang.). 
  26. a b c Peter Giles: Indo-European Languages. W: Encyclopædia Britannica. Hugh Chisholm (red.). Wyd. XI. T. 14. Horace Everett Hooper, 1911, s. 495. (ang.)
  27. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 130. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  28. Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 21-38, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  29. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Romance (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  30. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Romance (ang.). Glottolog 4.5, 2021-12-10. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-18)].
  31. a b David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Indo-Aryan (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  32. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Iranian (ang.). Glottolog 4.5, 2021-12-10. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-18)].
  33. Jack K. Chambers, Peter Trudgill: Dialectology. Wyd. II. Cambridge: Cambridge University Press, 1998, s. 6. ISBN 0-521-59646-7. (ang.)
  34. Anton I. Kogan. Genealogical classification of New Indo-Aryan languages and lexicostatistics. „Journal of Language Relationship”. 3–4 (14), s. 227, 2016. DOI: 10.31826/jlr-2017-143-411. ISSN 2219-4029 (ang.). 
  35. Jack K. Chambers, Peter Trudgill: Dialectology. Wyd. II. Cambridge: Cambridge University Press, 1998, s. 5-6. ISBN 0-521-59646-7. (ang.)
  36. Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 23-24, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  37. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 42. ISBN 83-01-06559-1.
  38. a b c Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 43. ISBN 83-01-06559-1.
  39. a b Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 10, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  40. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 400-401. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  41. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 145. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  42. Robert L. Trask: Dictionary of Historical and Comparative Linguistics. Chicago, Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000, s. 343. ISBN 978-1-57958-218-0. (ang.)
  43. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga, Paryż: Mouton, 1976, s. 128-153. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  44. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Unclassified Indo-European (ang.). Glottolog 4.5, 2021-12-10. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-18)].
  45. a b c Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 137-138. ISBN 83-01-14244-8.
  46. Harvey E. Mayer. Dacian and Thracian as Southern Baltoidic. „Lituanus”. 2 (38), s. 24-30, 1992. ISSN 0024-5089 (ang.). 
  47. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 138. ISBN 83-01-14244-8.
  48. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Mysian (ang.). Glottolog 4.5, 2021-12-10. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-18)].
  49. Claude Brixhe: Phrygian. W: Roger D. Woodard: The Ancient Languages of Asia Minor. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2008, s. 72. ISBN 978-0-521-68496-5. (ang.)
  50. a b Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Graeco-Phrygian (ang.). Glottolog 4.5, 2021-12-10. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-18)].
  51. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 132, 139. ISBN 83-01-14244-8.
  52. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga, Paryż: Mouton, 1976, s. 183. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  53. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga, Paryż: Mouton, 1976, s. 119. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  54. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 379. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  55. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga, Paryż: Mouton, 1976, s. 167. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  56. a b James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 288. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  57. a b Ranko Matasović: A Grammatical Sketch of Albanian for students of Indo-European (ang.). Sveučilište u Zagrebu, 2019. s. 4-5. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-07-25)].
  58. Robert S.P. Beekes: Pelasgian. W: Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein, Brian D. Joseph, Matthias A. Fritz (red.). T. 3. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 1873-1874. ISBN 978-3-11-054243-1. (ang.)
  59. Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 22, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  60. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 405. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  61. Simona Marchesini: The Elymian Language. W: Olga Tribulato: Language and Linguistic Contact in Ancient Sicily. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2012, s. 96. ISBN 978-1-107-02931-6. (ang.)
  62. Markus Hartmann: Siculian. W: Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein, Brian D. Joseph, Matthias A. Fritz (red.). T. 3. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 1854. ISBN 978-3-11-054243-1. (ang.)
  63. Blanca M. Prósper, Francisco Villar. Nueva inscripción lusitana procedente de Portalegre. „Emerita”. LXXVII.1, s. 1, 2009. DOI: 10.3989/emerita.2009.v77.i1.304. ISSN 0013-6662 (hiszp.). 
  64. David Stifter: Sengoídelc (Old Irish for Beginners). Syracuse: Syracuse University Press, 2006, s. 3, 7. ISBN 0-8156-3072-7. (ang.)
  65. Piotr Stalmaszczyk. Stanowisko języka kumbryjskiego i piktyjskiego w podgrupie brytańskiej języków celtyckich. „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”. LIII, s. 89, 1997. ISSN 0032-3802. 
  66. Piotr Stalmaszczyk. Stanowisko języka kumbryjskiego i piktyjskiego w podgrupie brytańskiej języków celtyckich. „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”. LIII, s. 87, 1997. ISSN 0032-3802. 
  67. Liguri (wł.). Enciclopedia Treccani [online], 2022-01-13. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-01)].
  68. Philip Baldi: The Foundations of Latin. Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 2002, s. 112. ISBN 978-3-11-017208-9. (ang.)
  69. Philip Baldi: The Foundations of Latin. Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 2002, s. 152-153. ISBN 978-3-11-017208-9. (ang.)
  70. Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 21-39, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  71. Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 14, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  72. a b Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 12-13, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  73. a b Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 24-25, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  74. Scope of Denotation (ang.). SIL International, 2022-03-29. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-29)].
  75. ISO 639-3 Macrolanguage Mappings (ang.). SIL International, 2022-03-29. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-29)].
  76. Pieter Muysken, Norval Smith: The study of pidgin and creole languages. W: Pidgins and Creoles: An Introduction. Jacques Arends, Pieter Muysken, Norval Smith (red.). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 1995, s. 3-14. ISBN 978-90-272-5236-4. (ang.)
  77. Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 21, 38-39, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  78. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Creole (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  79. Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych. Andrzej Czerny, Maciej Zych (oprac.). Wyd. VI. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2021, s. 14-53. ISBN 978-83-254-2587-6.
  80. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 141. ISBN 83-01-14244-8.
  81. Geograficzny atlas świata. Zofia Cukierska (red.). T. 1. Warszawa, Wrocław: Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1987, s. 22. ISBN 83-7000-059-2.
  82. David Crystal: English worldwide. W: David Denison, Richard M. Hogg: A History of the English Language. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2006, s. 425. ISBN 978-0-511-16893-2. (ang.)
  83. a b David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: How many languages are endangered? (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  84. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Cornish language (ang.). Encyklopedia Britannica [online], 2013-09-17. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  85. Sarah Whitehead: How the Manx language came back from the dead (ang.). The Guardian, 2015-04-02. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-12)].
  86. Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych. Andrzej Czerny, Maciej Zych (oprac.). Wyd. VI. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2021. ISBN 978-83-254-2587-6.
  87. Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych. Andrzej Czerny, Maciej Zych (oprac.). Wyd. VI. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2021, s. 1-59. ISBN 978-83-254-2587-6.
  88. Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych. Andrzej Czerny, Maciej Zych (oprac.). Wyd. VI. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2021, s. 45-59. ISBN 978-83-254-2587-6.
  89. Oficjalne języki ONZ. Ośrodek informacji ONZ w Warszawie, 2013-08. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-12)].
  90. Języki. Portal Unii Europejskiej, 2022-03-29. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-29)].
  91. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 2. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  92. a b c David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: What are the top 200 most spoken languages? (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  93. Irena Sawicka: Wprowadzenie. W: Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje. Irena Sawicka, Jolanta Sujecka. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, s. 23-24. ISBN 978-83-64031-26-7.
  94. Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 170-175, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  95. Irena Sawicka: Wprowadzenie. W: Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje. Irena Sawicka, Jolanta Sujecka. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, s. 32. ISBN 978-83-64031-26-7.
  96. a b Irena Sawicka: Bałkańska jedność w świetle faktów językowych. W: Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje. Irena Sawicka, Jolanta Sujecka. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, s. 113. ISBN 978-83-64031-26-7.
  97. a b Sarah G. Thomason: Linguistic Areas And Language History (ang.). University of Michigan, 2001-08-08. s. 9-10. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-02-01)].
  98. a b Irena Sawicka: Bałkańska jedność w świetle faktów językowych. W: Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje. Irena Sawicka, Jolanta Sujecka. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, s. 114. ISBN 978-83-64031-26-7.
  99. Irena Sawicka: Bałkańska jedność w świetle faktów językowych. W: Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje. Irena Sawicka, Jolanta Sujecka. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, s. 113-116. ISBN 978-83-64031-26-7.
  100. Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 171, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  101. Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 172, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  102. a b Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 173-174, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  103. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 177. ISBN 83-01-14244-8.
  104. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 29. ISBN 83-01-06559-1.
  105. a b c d e Kiriłł W. Babajew: Structural Variability of Indo-European Morphology (ang.). The Indo-European Database, 2000-06. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-27)].
  106. Jonathan Manker: Morphological Typology (ang.). University of California, Berkeley, 2016-02-26. s. 12-18 (opis), 33 (mapka). [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-02-09)].
  107. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Analytic language (ang.). Encyklopedia Britannica [online], 2011-09-16. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-01-29)].
  108. Regina Venckutė: Analitinės kalbos (lit.). Visuotinė lietuvių enciklopedija [online]. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-02-06)].
  109. Oleg Poljakow: The dialectology of Slavic. W: Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein, Brian D. Joseph, Matthias A. Fritz (red.). T. 3. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 1598. ISBN 978-3-11-054243-1. (ang.)
  110. Jonathan Manker: Morphological Typology (ang.). University of California, Berkeley, 2016-02-26. s. 19. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-02-09)].
  111. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 182. ISBN 83-01-14244-8.
  112. Ergativus (agentivus), [w:] Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. II, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 145, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 (pol.).
  113. Różni autorzy: Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown, Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009, s. kolejno: 496, 1134, 704, 284, 788, 848, 541. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  114. James G. Macqueen: Hittite. W: Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown, Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009, s. 502. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  115. a b c Matthew S. Dryer: Order of Subject, Object and Verb (ang.). World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-16)].
  116. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 179-180. ISBN 83-01-14244-8.
  117. a b c d Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 47. ISBN 83-01-06559-1.
  118. a b c Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 47-48. ISBN 83-01-06559-1.
  119. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 104. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  120. a b c Greville G. Corbett: Number of Genders (ang.). World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-01)].
  121. Marcin Kilarski. Gender assignment in Danish, Swedish and Norwegian: a comparison of the status of assignment criteria. „Nordlyd”. 31.2, s. 261, 2003. DOI: 10.7557/12.2. ISSN 1503-8599 (ang.). 
  122. a b George Cardona: Indo-Aryan languages (ang.). Encyklopedia Britannica [online], 2017-03-28. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  123. a b Matthew S. Dryer: Definite Articles (ang.). World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  124. a b Petr Karlík, Radoslav Večerka: ČÍSLO (cz.). Nový encyklopedický slovník češtiny [online], 2017. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-10)].
  125. Aidan Doyle, Edmund Gussmann: An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego. Wyd. II. Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2005, s. 126. ISBN 83-7363-275-1.
  126. a b Östen Dahl, Viveka Velupillai: The Future Tense (ang.). World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-15)].
  127. a b Östen Dahl, Viveka Velupillai: Perfective/Imperfective Aspect (ang.). World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-01-28)].
  128. Oskar Perlin: Język hiszpański. Wyd. X. Warszawa: Wydawnictwo Philip Wilson, 1999, s. 71-72, 102-103, 106-107, 118-119, 135. ISBN 83-7236-037-5.
  129. a b Wacław Cockiewicz. Na peryferiach aspektu. „LingVaria”. 2 (4), s. 9-24, 2007. ISSN 2392-1226. 
  130. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 91. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  131. Oskar Perlin: Język hiszpański. Wyd. X. Warszawa: Wydawnictwo Philip Wilson, 1999, s. 47-48. ISBN 83-7236-037-5.
  132. Aidan Doyle, Edmund Gussmann: An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego. Wyd. II. Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2005, s. 426. ISBN 83-7363-275-1.
  133. Habibullah Tegey, Barbara Robson: A Reference Grammar of Pashto. Waszyngton: Center for Applied Linguistics, 1996, s. 92. (ang.)
  134. Eugene Chan: Numeral Systems of the World's Languages (ang.). Max-Planck-Gesellschaft, 2022-03-29. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-29)].
  135. Mark Rosenfelder: The Numbers List (ang.). Mark Rosenfelder's Metaverse. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-11-27)].
  136. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Encyclopedia Britannica (ang.). Encyklopedia Britannica [online], 2022-03-29. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-29)].
  137. Różni autorzy: Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown, Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  138. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Indo-European (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 22nd edition [online], 2019. [dostęp 2019-03-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-03-23)].
  139. Alfred Franciszek Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 33, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
  140. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Albanian (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  141. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Albanian (ang.). Glottolog 4.5, 2021-12-10. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-18)].
  142. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 25. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  143. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 499. ISBN 83-01-06559-1.
  144. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 155. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  145. a b c Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 20. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  146. a b c Magdalena Danielewiczowa. Myśl de Saussure’a w polskim przekazie lingwistycznym. Promotorzy i oponenci. „Linguistica Copernicana”. 2 (10), s. 32, 2013. DOI: 10.12775/LinCop.2013.019. ISSN 2391-7768. 
  147. a b Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 154. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  148. a b c Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 44. ISBN 83-01-06559-1.
  149. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Baltic (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  150. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 38. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  151. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 23. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  152. Andrew Sihler: New Comparative Grammar of Greek and Latin. Nowy Jork, Oxford: Oxford University Press, 1995, s. 6. ISBN 0-19-508345-8. (ang.)
  153. Vytautas J. Mažiulis: Baltic languages (ang.). Encyklopedia Britannica [online], 2011-09-30. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  154. a b Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 46. ISBN 83-01-06559-1.
  155. James Fife: Typological Aspects of the Celtic languages. W: Martin J. Ball, Nicole Müller: The Celtic Languages. Wyd. II. Londyn: Routledge, 2009, s. 3-5. ISBN 978-0-203-88248-1. (ang.)
  156. a b Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 277. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  157. James Fife: Typological Aspects of the Celtic languages. W: Martin J. Ball, Nicole Müller: The Celtic Languages. Wyd. II. Londyn: Routledge, 2009, s. 5. ISBN 978-0-203-88248-1. (ang.)
  158. James Fife: Typological Aspects of the Celtic languages. W: Martin J. Ball, Nicole Müller: The Celtic Languages. Wyd. II. Londyn: Routledge, 2009, s. 5-6. ISBN 978-0-203-88248-1. (ang.)
  159. a b c Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 45. ISBN 83-01-06559-1.
  160. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 28. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  161. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 130-131. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  162. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 45-46. ISBN 83-01-06559-1.
  163. John A. Hawkins: Germanic Languages. W: Bernard Comrie: The Major Languages of Western Europe. Londyn: Routledge, 1990, s. 58-66. ISBN 0-415-04738-2. (ang.)
  164. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Greek (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  165. a b Tim Murray: Milestones in Archaeology: A Chronological Encyclopedia. Santa Barbara: ABC-CLIO, 2007, s. 445. ISBN 978-1-57607-186-1. (ang.)
  166. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 235-236. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  167. a b David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 454. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  168. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Brāhmī (ang.). Encyklopedia Britannica [online], 2011-10-24. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  169. Prods Oktor Skjærvø: IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS (3) Writing Systems (ang.). Encyclopædia Iranica [online], 2012-05-01. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-26)].
  170. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 18. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  171. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 205. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  172. a b Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 19. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  173. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Nuristani (ang.). Glottolog 4.5, 2021-12-10. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-18)].
  174. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Nuristani languages (ang.). Encyklopedia Britannica [online], 2015-01-12. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  175. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 19. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  176. Aleksander L. Grünberg: Nuristani Languages. W: Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown, Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009, s. 787-788. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  177. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Armenian (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 25th edition [online], 2022. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-05)].
  178. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Western Armenian (ang.). Glottolog 4.5, 2021-12-10. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-18)].
  179. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 22. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  180. Wayles Browne: Bosnian-Croatian-Montenegrin-Serbian language (ang.). Encyklopedia Britannica [online], 2020-12-17. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  181. James P. Mallory. The Problem of Tocharian Origins: An Archaeological Perspective. „Sino-Platonic Papers”. 259, s. 4-6, 2015. ISSN 2157-9687 (ang.). 
  182. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 39. ISBN 83-01-06559-1.
  183. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 43-44. ISBN 83-01-06559-1.
  184. a b Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 56-59. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  185. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 58. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  186. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 1. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  187. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 96, 2011. ISSN 2081-5441. 
  188. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 16. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  189. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 55-98. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  190. Jost Gippert: Elements of Indo-European Morphology (ang.). Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien. TITUS, 2004-07-08. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-12)].
  191. Lyle R. Campbell: Beyond the Comparative Method?. W: Barry J. Blake, Kate Burridge, Jo Taylor: Historical Linguistics 2001. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2003, s. 33. ISBN 90-272-4749-8. (ang.)
  192. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 49. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  193. a b c Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 98, 2011. ISSN 2081-5441. 
  194. Marija Gimbutas: The Kurgan culture and the Indo-Europeanization of Europe. Miriam R. Dexter, Karlene Jones-Blay (red.). Waszyngton: Institute for the Study of Man, 1997, s. xvii. ISBN 0-941694-56-9. (ang.)
  195. Marija Gimbutas. Primary and Secondary Homeland of the Indo-Europeans: comments on Gamkrelidze–Ivanov articles. „Journal of Indo-European Studies”. 1 & 2 (13), s. 190, 1985. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  196. Martin Kuckenburg: Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006, s. 28. ISBN 83-06-02980-1.
  197. Origin of domestic horses finally established (ang.). Centre national de la recherche scientifique, 2021-10-20. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-02-14)].
  198. Colin Renfrew: Archeologia i język. Łamigłówka pochodzenia Indoeuropejczyków. Poznań, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 256. ISBN 83-01-13644-8.
  199. a b Martin Kuckenburg: Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006, s. 29. ISBN 83-06-02980-1.
  200. Russell D. Gray, Quentin D. Atkinson. Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin. „Nature”. 426 (6965), s. 435-439, 2003. DOI: 10.1038/nature02029. ISSN 0028-0836 (ang.). 
  201. Will Chang, Chundra A. Cathcart, David Hall, Andrew Garrett. Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis. „Language”. 1 (91), s. 195-200, 233-234, 2015. DOI: 10.1353/lan.2015.0005. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  202. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 93. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  203. a b David W. Anthony. Archaeology, Genetics, and Language in the Steppes: A Comment on Bomhard. „Journal of Indo-European Studies”. 1 & 2 (47), s. 192-193 (w linku: 18-19), 2019. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  204. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 93-97. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  205. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 97-98. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  206. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 290-299. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  207. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 50. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  208. Bradź B. Lal: The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts (ang.). International Forum for India's Heritage, 2002-01. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-10)].
  209. Krzysztof T. Witczak, Andrzej P. Kowalski: Nostratyka. Wspólnota językowa indoeuropejska. W: Stanisław Tabaczyński, Arkadiusz Marciniak, Dorota Cyngot, Anna Zalewska: Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 831. ISBN 978-83-7177-791-2.
  210. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 48. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  211. a b Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 3. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  212. a b c Rasmus G. Bjørn: Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary. Kopenhaga: 2017, s. 19. (ang.)
  213. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Bulgar (ang.). Encyklopedia Britannica [online], 2015-05-13. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  214. Krzysztof T. Witczak, Andrzej P. Kowalski: Nostratyka. Wspólnota językowa indoeuropejska. W: Stanisław Tabaczyński, Arkadiusz Marciniak, Dorota Cyngot, Anna Zalewska: Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 835. ISBN 978-83-7177-791-2.
  215. Mateusz Kłagisz: Języki a geny. W: Kazimierz Korus: Źródła humanistyki europejskiej. T. 2. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 218. ISBN 978-83-233-2946-6.
  216. Maciamo Hay: Origins, spread and ethnic association of European haplogroups and subclades (ang.). Eupedia, 2017-08. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-19)].
  217. Wolfgang Haak, Iosif Lazaridis, Nick Patterson, Nadin Rohland i inni. Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe. „Nature”. 522 (7555), s. 207-211, 2015. DOI: 10.1038/nature14317. ISSN 0028-0836 (ang.). 
  218. Peter A. Underhill, Natalie M. Myres, Siri Rootsi, Mait Metspalu i inni. Separating the post-Glacial coancestry of European and Asian Y chromosomes within haplogroup R1a. „European Journal of Human Genetics”. 4 (18), s. 479-484, 2010. DOI: 10.1038/ejhg.2009.194. ISSN 1476-5438 (ang.). 
  219. Rui Martiniano, Lara M. Cassidy, Ros Ó'Maoldúin, Russell McLaughlin i inni. The population genomics of archaeological transition in west Iberia: Investigation of ancient substructure using imputation and haplotype-based methods. „PLOS Genetics”. 7, 2017. DOI: 10.1371/journal.pgen.1006852. ISSN 1553-7404 (ang.). 
  220. David W. Anthony. Archaeology, Genetics, and Language in the Steppes: A Comment on Bomhard. „Journal of Indo-European Studies”. 1 & 2 (47), s. 175 (w linku: 1), 2019. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  221. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 119, 2011. ISSN 2081-5441. 
  222. Rasmus G. Bjørn: Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary. Kopenhaga: 2017, s. 20. (ang.)
  223. a b c Frederik Kortlandt: The Indo-Uralic Verb. W: Finno-Ugrians and Indo-Europeans: Linguistic and Literary Contacts. Proceedings of the Symposium at the University of Groningen, November 22–24, 2001. Rogier Blokland, Cornelius Hasselblatt (red.). Maastricht: Shaker Publishing, 2002, s. 217 (w linku: 1). ISBN 90-423-0214-3. (ang.)
  224. John Colarusso. Proto-Pontic: Phyletic links between Proto-Indo-European and Proto-Northwest Caucasian. „Journal of Indo-European Studies”. 1 & 2 (25), s. 119–151, 1997. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  225. Arnaud Fournet, Allan R. Bomhard: The Indo-European Elements in Hurrian. La Garenne Colombes, Charleston: 2010, s. 159. (ang.)
  226. Petri Kallio, Jorma Koivulehto: More remote relationships of Proto-Indo-European. W: Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein, Brian D. Joseph, Matthias A. Fritz (red.). T. 3. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 2283-2284. ISBN 978-3-11-054243-1. (ang.)
  227. a b Mate Kapović: Proto-Indo-European Morphology. W: The Indo-European Languages. Mate Kapović (red.). Wyd. II. Londyn, Nowy Jork: Routledge, 2017, s. 7. ISBN 978-1-315-67855-9. (ang.)
  228. Joseph H. Greenberg: Indo-European and Its Closest Relatives: The Eurasiatic Language Family. Volume 1. Grammar. Stanford: Stanford University Press, 2000, s. 279-281. ISBN 0-8047-3812-2. (ang.)
  229. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 20. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  230. a b Lyle R. Campbell: Beyond the Comparative Method?. W: Barry J. Blake, Kate Burridge, Jo Taylor: Historical Linguistics 2001. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2003, s. 35-39. ISBN 90-272-4749-8. (ang.)
  231. Martin Kuckenburg: Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006, s. 99. ISBN 83-06-02980-1.
  232. Harold C. Fleming. A New Taxonomic Hypothesis: Borean / Boralean. „Mother Tongue. Newsletter”. 14, s. 51-65, 1991 (ang.). 
  233. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 33. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  234. Mateusz Kłagisz: Języki a geny. W: Kazimierz Korus: Źródła humanistyki europejskiej. T. 2. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 222. ISBN 978-83-233-2946-6.
  235. a b c David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 99. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  236. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 16. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  237. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 16-17. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  238. Donald Ringe: From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. Wyd. II. Oksford: Oxford University Press, 2017, s. 8. ISBN 978-0-19-879258-1. (ang.)
  239. a b Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 91. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  240. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 144-145. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  241. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 96. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  242. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 102, 2011. ISSN 2081-5441. 
  243. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 134. ISBN 83-01-14244-8.
  244. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 55. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  245. a b c Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 103. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  246. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 57. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  247. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 100-103. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  248. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 143, 148-152. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  249. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 70-73. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  250. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 25. ISBN 83-01-06559-1.
  251. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 26. ISBN 83-01-06559-1.
  252. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 71-74. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  253. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 73. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  254. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 72. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  255. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 171-172. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  256. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 253. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  257. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 261. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  258. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 148. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  259. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 77. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  260. a b Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 103, 2011. ISSN 2081-5441. 
  261. a b Kenneth Shields. Indo-European s-mobile and Indo-European morphology. „Emerita”. LXIV.2, s. 249-253, 1996. DOI: 10.3989/emerita.1996.v64.i2.227. ISSN 0013-6662 (ang.). 
  262. a b c Julius Pokorny, Andries E. Brouwer (red.), Aleksander M. Lubockij (red.): Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (ang. • niem.). Eindhoven University of Technology, 2015-03-31. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-06)].
  263. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 90. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  264. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 102, 120, 126, 130. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  265. Ranko Matasović: Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika. Zagrzeb: Matica hrvatska, 2008, s. 180-182. ISBN 978-953-150-840-7. (chorw.)
  266. Mate Kapović: Proto-Indo-European Morphology. W: The Indo-European Languages. Mate Kapović (red.). Wyd. II. Londyn, Nowy Jork: Routledge, 2017, s. 91-92. ISBN 978-1-315-67855-9. (ang.)
  267. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 120. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  268. a b c Mate Kapović: Proto-Indo-European Morphology. W: The Indo-European Languages. Mate Kapović (red.). Wyd. II. Londyn, Nowy Jork: Routledge, 2017, s. 92. ISBN 978-1-315-67855-9. (ang.)
  269. Mate Kapović: Proto-Indo-European Morphology. W: The Indo-European Languages. Mate Kapović (red.). Wyd. II. Londyn, Nowy Jork: Routledge, 2017, s. 92-99. ISBN 978-1-315-67855-9. (ang.)
  270. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 96. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  271. Mate Kapović: Proto-Indo-European Morphology. W: The Indo-European Languages. Mate Kapović (red.). Wyd. II. Londyn, Nowy Jork: Routledge, 2017, s. 103-104. ISBN 978-1-315-67855-9. (ang.)
  272. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 30-31. ISBN 83-01-06559-1.
  273. Donald Ringe: From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. Wyd. II. Oksford: Oxford University Press, 2017, s. 44. ISBN 978-0-19-879258-1. (ang.)
  274. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 113-115. ISBN 83-01-14244-8.
  275. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 36-39. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  276. Andrew Sihler: New Comparative Grammar of Greek and Latin. Nowy Jork, Oxford: Oxford University Press, 1995, s. 404-425. ISBN 0-19-508345-8. (ang.)
  277. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 238. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  278. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 287-288. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  279. Sheep And Horses (ang.). SoundCloud, 2013-09-12. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-16)].
  280. Eric A. Powell: Telling Tales in Proto-Indo-European (ang.). Archaeology, 2013-09. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-01)].
  281. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 501-502. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  282. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 502-503. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  283. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 133-141. ISBN 83-01-14244-8.
  284. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 136. ISBN 83-01-14244-8.
  285. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 100-101. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  286. a b Rasmus G. Bjørn: Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary. Kopenhaga: 2017, s. 9. (ang.)
  287. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 136-141. ISBN 83-01-14244-8.
  288. Leonard Bloomfield: Language. Londyn: Allen & Unwin, 1973, s. 43. ISBN 0-04-400016-2. (ang.)
  289. a b c d Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 102-103, 2011. ISSN 2081-5441. 
  290. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 134-135. ISBN 83-01-14244-8.
  291. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 460. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  292. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga, Paryż: Mouton, 1976, s. 143-144. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  293. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 402. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  294. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 38. ISBN 83-01-06559-1.
  295. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 393. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  296. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 461. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  297. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 129-130. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  298. Różni autorzy: The Indo-European Languages. Mate Kapović (red.). Wyd. II. Londyn, Nowy Jork: Routledge, 2017, s. 29, 206. ISBN 978-1-315-67855-9. (ang.)
  299. Daniel Collins: Slavic. W: Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein, Brian D. Joseph, Matthias A. Fritz (red.). T. 3. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 2018, s. 1430. ISBN 978-3-11-054243-1. (ang.)
  300. Peter Schrijver: Pruners and trainers of the Celtic family tree: the rise and development of Celtic in the light of language contact. W: Liam Breatnach, Ruairí Ó hUiginn, Damian McManus, Katharine Simms: Proceedings of the XIV International Congress of Celtic Studies, held in Maynooth University, 1–5 August 2011. Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Institute for Advanced Studies, 2014, s. 196. ISBN 978-1-85500-229-6. (ang.)
  301. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 129. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  302. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 64. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  303. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 141. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  304. Prawo Grassmanna, [w:] Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. II, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 457, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 (pol.).
  305. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 148. ISBN 83-01-14244-8.
  306. Harold Craig Melchert: Palaic. W: Roger D. Woodard: The Ancient Languages of Asia Minor. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2008, s. 40. ISBN 978-0-521-68496-5. (ang.)
  307. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 21. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  308. Claude Brixhe: Phrygian. W: Roger D. Woodard: The Ancient Languages of Asia Minor. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2008, s. 71. ISBN 978-0-521-68496-5. (ang.)
  309. a b Philip Baldi: The Foundations of Latin. Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 2002, s. 30. ISBN 978-3-11-017208-9. (ang.)
  310. a b c Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 33. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  311. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 265. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  312. Marian Jurkowski, Staroperski język, [w:] Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. II, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 556, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 (pol.).
  313. Alexandre François: Trees, waves and linkages. Models of language diversification. W: Claire Bowern, Bethwyn Evans: The Routledge Handbook of Historical Linguistics. Londyn: Routledge, 2014, s. 162-172. ISBN 978-0-415-52789-7. (ang.)
  314. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 5-15. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  315. Václav Blažek. From August Schleicher to Sergei Starostin: on the development of the tree-diagram models of the Indo-European languages. „Journal of Indo-European Studies”. 1 & 2 (35), s. 82-109 (w linku: 1-28), 2007. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  316. Luay Nakhleh, Donald Ringe, Tandy Warnow. Perfect Phylogenetic Networks: A New Methodology for Reconstructing the Evolutionary History of Natural Languages. „Language”. 2 (81), s. 383, 396, 2005. DOI: 10.1353/lan.2005.0078. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  317. Alexandre François: Trees, waves and linkages. Models of language diversification. W: Claire Bowern, Bethwyn Evans: The Routledge Handbook of Historical Linguistics. Londyn: Routledge, 2014, s. 165. ISBN 978-0-415-52789-7. (ang.)
  318. Aleksiej S. Kassian, Michaił A. Żiwłow, Gieorgij S. Starostin, Artem A. Trofimow i inni. Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics. „Linguistics”. 4 (59), s. 950-951, 2021. DOI: 10.1515/ling-2020-0060. ISSN 1613-396X (ang.). 
  319. Donald Ringe, Tandy Warnow, Ann Taylor. Indo-European and computational cladistics. „Transactions of the Philological Society”. 100.1, s. 59-70, 2002. DOI: 10.1111/1467-968X.00091. ISSN 0079-1636 (ang.). 
  320. a b Donald Ringe, Tandy Warnow, Ann Taylor. Indo-European and computational cladistics. „Transactions of the Philological Society”. 100.1, s. 87, 2002. DOI: 10.1111/1467-968X.00091. ISSN 0079-1636 (ang.). 
  321. Donald Ringe, Tandy Warnow, Ann Taylor. Indo-European and computational cladistics. „Transactions of the Philological Society”. 100.1, s. 94-95, 2002. DOI: 10.1111/1467-968X.00091. ISSN 0079-1636 (ang.). 
  322. Donald Ringe, Tandy Warnow, Ann Taylor. Indo-European and computational cladistics. „Transactions of the Philological Society”. 100.1, s. 110-111, 2002. DOI: 10.1111/1467-968X.00091. ISSN 0079-1636 (ang.). 
  323. a b Will Chang, Chundra A. Cathcart, David Hall, Andrew Garrett. Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis. „Language”. 1 (91), s. 217-218, 2015. DOI: 10.1353/lan.2015.0005. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  324. a b c d Will Chang, Chundra A. Cathcart, David Hall, Andrew Garrett. Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis. „Language”. 1 (91), s. 200, 2015. DOI: 10.1353/lan.2015.0005. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  325. Aleksiej S. Kassian, Michaił A. Żiwłow, Gieorgij S. Starostin, Artem A. Trofimow i inni. Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics. „Linguistics”. 4 (59), s. 951-954, 2021. DOI: 10.1515/ling-2020-0060. ISSN 1613-396X (ang.). 
  326. a b Aleksiej S. Kassian, Michaił A. Żiwłow, Gieorgij S. Starostin, Artem A. Trofimow i inni. Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics. „Linguistics”. 4 (59), s. 955-956, 2021. DOI: 10.1515/ling-2020-0060. ISSN 1613-396X (ang.). 
  327. a b Aleksiej S. Kassian, Michaił A. Żiwłow, Gieorgij S. Starostin, Artem A. Trofimow i inni. Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics. „Linguistics”. 4 (59), s. 949-950, 970-971, 2021. DOI: 10.1515/ling-2020-0060. ISSN 1613-396X (ang.). 
  328. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 133. ISBN 83-01-14244-8.
  329. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 15-16, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  330. Kenneth Shields. Some comments about the Indo-European dative singular. „Studia Etymologica Cracoviensia”. 10, s. 159-160, 2005. ISSN 1427-8219 (ang.). 
  331. a b c Michaël Peyrot: Indo-Uralic, Indo-Anatolian, Indo-Tocharian. W: Alwin Kloekhorst, Tijmen Pronk: The Precursors of Proto-Indo-European. Lejda: Brill Publishers, 2019, s. 188. ISBN 978-90-04-40935-4. (ang.)
  332. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 14, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  333. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 133-134. ISBN 83-01-14244-8.
  334. Aleksiej S. Kassian, Michaił A. Żiwłow, Gieorgij S. Starostin, Artem A. Trofimow i inni. Rapid radiation of the inner Indo-European languages: an advanced approach to Indo-European lexicostatistics. „Linguistics”. 4 (59), s. 949-950, 971, 2021. DOI: 10.1515/ling-2020-0060. ISSN 1613-396X (ang.). 
  335. a b Tamaz Gamkrelidze, Wiaczesław Iwanow: Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры. Tbilisi: Tbiliski Uniwersytet Państwowy, 1984, s. 415. ISBN 5-80157-130-2. (ros.)
  336. a b Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 39-41. ISBN 83-01-06559-1.
  337. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 14-15, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  338. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop "The Indo-European Family Tree". „LingVaria”. 1 (25), s. 16-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  339. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 105. ISBN 83-01-14244-8.
  340. Alexandre François: Trees, waves and linkages. Models of language diversification. W: Claire Bowern, Bethwyn Evans: The Routledge Handbook of Historical Linguistics. Londyn: Routledge, 2014, s. 167-170. ISBN 978-0-415-52789-7. (ang.)
  341. Leonard Bloomfield: Language. Londyn: Allen & Unwin, 1973, s. 316. ISBN 0-04-400016-2. (ang.)
  342. a b Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 40-41. ISBN 83-01-06559-1.
  343. William Labov. Transmission and diffusion. „Language”. 2 (83), s. 348 (w linku: 4), 2007. DOI: 10.1353/lan.2007.0082. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  344. Luay Nakhleh, Donald Ringe, Tandy Warnow. Perfect Phylogenetic Networks: A New Methodology for Reconstructing the Evolutionary History of Natural Languages. „Language”. 2 (81), s. 403-404, 2005. DOI: 10.1353/lan.2005.0078. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  345. a b David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, Oksford: Princeton University Press, 2007, s. 100. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  346. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 38-39. ISBN 83-01-06559-1.
  347. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 3-13. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  348. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 16-17. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  349. Rasmus G. Bjørn: Foreign elements in the Proto-Indo-European vocabulary. Kopenhaga: 2017, s. 20-21. (ang.)
  350. a b Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 12. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  351. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 3-5, 11. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  352. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 8. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  353. a b Rosane Rocher: The knowledge of Sanskrit in Europe until 1800. W: Sylvain Auroux: History of the language sciences. T. 2. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2001, s. 1156. ISBN 3-11-016735-2. (ang.)
  354. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 12. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  355. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 14. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  356. William Jones: The Third Anniversary Discourse (ang.). Electronic Library of Historiography, 1999-07. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-02)].
  357. a b Rudolf Wachter: Indogermanisch oder Indoeuropäisch? (niem.). Universität Basel, 1997-08-15. s. 1. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-13)].
  358. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 154, 351. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  359. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. XVII. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  360. UDC Summary Data (ang.). UDC Summary. [dostęp 2022-03-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-09-12)].
  361. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Esperanto (ang.). Encyklopedia Britannica [online], 2019-08-08. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-25)].
  362. Redaktorzy Visuotinė lietuvių enciklopedija: Visuotinė lietuvių enciklopedija (lit.). Visuotinė lietuvių enciklopedija [online], 2022-03-29. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-03-29)].
  363. Jost Gippert, Javier Martínez Garcia, Agnes Korn: TITUS-Galeria (niem.). Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien. TITUS, 2019-03-18. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-06-26)].
  364. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Malden, Oksford: Blackwell Publishing, 2004, s. 1-8. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  365. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 41-56. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  366. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 107-108. ISBN 83-01-14244-8.
  367. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics. An introduction. Wyd. II. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 2011, s. 103. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  368. Języki indoeuropejskie. Leszek Bednarczuk (red.). T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 19-21. ISBN 83-01-06559-1.
  369. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Cambridge, Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 25. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  370. Rudolf Wachter: Indogermanisch oder Indoeuropäisch? (niem.). Universität Basel, 1997-08-15. s. 3. [dostęp 2022-03-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-13)].
  371. Merritt Ruhlen: A Guide to the World's Languages. Volume 1: Classification. Wyd. II. Stanford: Stanford University Press, 1991, s. 325. ISBN 0-804-71894-6. (ang.)

BibliografiaEdytuj

Publikacje zwarte i ciągłeEdytuj