Język perski

Język perski, nowoperski (per. فارسی fārsī) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu. Do języka perskiego przylgnęła też nazwa „drugi język islamu[1][2][3][4] (po języku arabskim[5]).

زبان فارسی
Obszar Iran, Afganistan, Bahrajn, Tadżykistan i inne
Liczba mówiących 62 miliony
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
 Języki indoirańskie
  Języki irańskie
   Język perski
Pismo/alfabet alfabet perski
Status oficjalny
język urzędowy Iran, Afganistan, Tadżykistan
Regulowany przez Akademia Języka i Literatury Perskiej
Kody języka
ISO 639-1 fa
ISO 639-2 per/fas
SIL PRS
Występowanie
Persian Language Location Map.png

W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata

Do najważniejszych odmian języka perskiego, klasyfikowanych także jako odrębne języki, zalicza się: gilani, mazandarani, luri, bahtiari (Iran), hazaragi i aimak (Afganistan) oraz gurani (Irak). Natomiast tadżycki, również klasyfikowany jako odmiana perskiego lub odrębny język, uznany został za oficjalny język Tadżykistanu.

Język perski jako język urzędowy Iranu funkcjonuje pod nazwą farsi = 'język perski', a jako język urzędowy Afganistanu (obok języka paszto) - dari = 'język dworski' lub kabuli = 'język kabulski'. Kwestią dyskusyjną dla wielu językoznawców pozostaje status dari - czy jest to dialekt perskiego, czy też osobny, bardzo bliski perskiemu, język.

Rozwój języka perskiego można podzielić na trzy epoki:

Nie można jednak przedstawić tego rozwoju w postaci prostej. Jest to raczej linia łamana, ponieważ ani średnioperski nie jest bezpośrednim kontynuantem staroperskiego; ani nowoperski nie kontynuuje w pełni średnioperskiego. Sytuacja ta jest wynikiem skomplikowanych zjawisk społeczno-kulturowo-politycznych.

Spis treści

FonetykaEdytuj

Irański perski ma sześć samogłosek i dwadzieścia trzy spółgłoski.

SamogłoskiEdytuj

 
Diagram perskich samogłosek

Samogłoski wykazują duże zróżnicowanie między dialektami. Język staroperski miał fonemiczny iloczas, ale w języku współczesnym różnice długości przeszły w różnice jakości. Nie ma tonów, a akcent dynamiczny pada z reguły na ostatnią sylabę.

SpółgłoskiEdytuj

  Wargowe Zębowe Zadziąsłowe Miękkopodniebienne Krtaniowe
Zwarte bezdźwięczne
p
t
k
ʔ
Zwarte dźwięczne
b
d
g
 
Szczelinowe bezdźwięczne
f
s
x
h
Szczelinowe dźwięczne
v
z
ʒ
 
Nosowe
m
n
     
Półotwarte  
l, r
   

MorfologiaEdytuj

Czasowniki perskie odmieniają się względem czasu, osoby i liczby. Czasy przeszłe i imiesłów czasu przeszłego tworzy się od tematu czasu przeszłego, natomiast od tematu czasu teraźniejszego czas teraźniejszy trybu oznajmującego oraz łączny, tryb rozkazujący oraz życzący, a także imiesłów czasu teraźniejszego. Temat czasu przeszłego uzyskujemy poprzez odjęcie zrostka bezokolicznika -an, np.: goftan > goft. Określenie tematu czasu teraźniejszego jest bardziej złożone. W przypadku czasowników regularnych - tj. zakończonych na -id(an) - będzie to temat czasu przeszłego po odjęciu -id, np.: porsidan 'pytać' > pors-. Czasowniki regularne stanowią jednak nieliczną grupę.

PrzypisyEdytuj

  1. Persian Studies (ang.). University of Cambridge, Faculty of Asian and Middle Eastern Studies. [dostęp 2015-09-22].
  2. M. Ismail Marcinkowski: Preface. W: Bertold Spuler: Persian Historiography & Geography. Pustaka Nasional Pte Ltd., 2003, s. xi, seria: Contemporary Islamic scholars series. ISBN 9971-77-488-7.
  3. Nadia von Maltzahn: The Syria-Iran Axis: Cultural Diplomacy and International Relations in the Middle East. I.B.Tauris, 2015, s. 156. ISBN 978-1-78453-169-0.
  4. Prehistory to 1200. W: Andrea L. Stanton, Edward Ramsamy, Seybolt Peter J., Carolyn M. Elliott: Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia. SAGE Publications, 2012, s. 39.
  5. Lars Johanson: Written language intertwining. W: Peter Bakker, Yaron Matras: Contact Languages: A Comprehensive Guide. Berlin: Walter de Gruyter, 2013, s. 283, seria: Language Contact and Bilingualism [LCB] (tom 6). ISBN 978-1-61451-371-1.

BibliografiaEdytuj

  • Lambton, A. K. S.: Persian Grammar, Cambridge University Press 2000
  • Składanek, B.: Wprowadzenie do gramatyki języka perskiego, Dialog 1997

Linki zewnętrzneEdytuj