Alfabet polski

alfabet łaciński ze znakami specyficznymi dla języka polskiego

Alfabet polski, abecadło (dawniej: obiecadło, obiecado[1]) – alfabet dwuszeregowy oparty na piśmie łacińskim używany do zapisu języka polskiego.

Alfabet polski (litery szare nie są używane w słowach pochodzenia polskiego).

LiteryEdytuj

Oparty jest na piśmie łacińskim i składa się obecnie z 32[2][3][4] liter, z czego dziewięć ma znaki diakrytyczne; każda litera może występować w formie majuskuły lub minuskuły.

Dodatkowo używane są litery q, v i x w niektórych wyrazach pochodzenia obcego, czyli zapożyczonych bądź w pisowni historycznej. Litery te są też używane w szeregowaniu alfabetycznym wyrazów zgodnie z ich miejscem w alfabecie łacińskim[5]. Z tych powodów litery te są niekiedy zaliczane do alfabetu polskiego[4][6][7].

W poniższej tabeli przedstawiono litery wraz z ich nazwami:

Lp. Majuskuła Minuskuła Nazwa
1 A a a
2 Ą ą ą; a z ogonkiem
3 B b be
4 C c ce
5 Ć ć cie; ce z kreską
6 D d de
7 E e e
8 Ę ę ę; e z ogonkiem
9 F f ef
10 G g gie
11 H h ha
12 I i i
13 J j jot
14 K k ka
15 L l el
16 Ł ł eł; el z kreską
17 M m em
18 N n en
19 Ń ń ; en z kreską
20 O o o
21 Ó ó o z kreską; o kreskowane; u zamknięte
22 P p pe
(Q) (q) ku
23 R r er
24 S s es
25 Ś ś ; es z kreską
26 T t te
27 U u u; u otwarte
(V) (v) fał, rzadziej: we[8]
28 W w wu
(X) (x) iks
29 Y y y; igrek
30 Z z zet
31 Ź ź ziet; zet z kreską
32 Ż ż żet; zet z kropką
 
Litera X w tytule książę

Literę q w języku polskim można spotkać w niektórych tradycyjnych zapożyczeniach, np. quasi, qui pro quo[9], a także w zapożyczeniach niedawno wprowadzonych, np. quad, quiz, aquapark.

Literę v również można spotkać w niektórych tradycyjnych zapożyczeniach, np. varsaviana, vel, verso, via, vide, villanella, Virtuti Militari[9], zapożyczeniach niedawno wprowadzonych, np. van, Vanuatu, velostrada, vlog, a także w niektórych skrótowcach, np. TV, pochodzącym od angielskiego słowa television, oznaczającego telewizję, TVP, oznaczającym Telewizję Polską, VAT, pochodzącym od angielskiego określenia value added tax, oznaczającego podatek od wartości dodanej, VIN, VIP, HIV. Oprócz tego literę tę można spotkać w pisowni wyrazów nie będących zapożyczeniami, lecz typowych dla niektórych kultur i grup społecznych, np. vlepka[10][11].

Literę x można spotkać w zapisie[12]:

  • niektórych tradycyjnych zapożyczeń, np. xenia[9]
  • pisowni historycznej, np. imieniu Xymena lub dawnej pisowni xiążę
  • niewiadomej, nieznanych obiektów, osób, wielkości (np. oś x-ów, 5x, xy, pan X, planeta X)
  • nazwisk polskich pisanych w ten sposób od dawna, np. Axentowicz, Axer
  • skrótu wyrazów „książę” czy „ksiądz”
  • rodzimych skrótowców, głównie będących nazwami firm związanych z eksportem, np. Budimex, Hortex, Rolimpex, Stalexport
  • nazw leków, np. oxeladin, madroxin, hydroxizin, maalox.

Zdania:

  • Mężny bądź, chroń pułk twój i sześć flag.;
  • Pójdźże, kiń tę chmurność w głąb flaszy.;
  • Pchnąć w tę łódź jeża lub ośm skrzyń fig.;

pangramami, czyli zawierają wszystkie litery polskiego alfabetu. Spełniają też dodatkowy warunek – każda litera występuje tylko jeden raz.

Zdanie: Stróż pchnął kość w quiz gędźb vel fax myjń. jest pangramem dodatkowo zawierającym także litery występujące w zapożyczeniach (q, v i x)[13].

HistoriaEdytuj

 
Próbka XVII-wiecznego zapisu polskiego tekstu.
 
Nauka domowa Jerzego Bocka wydana po polsku mieszaną czcionką gotycką i antykwą w Oleśnicy w 1670 roku.

obiecado, obiecadło, […] z górą (960–1280) nikt po polsku nie pisał, pierwsze składanie kilku znaków łacińskich naśladowano wzorem Czech w XIV i XV wieku, ale ponieważ szkoła wcale polszczyzny nie uczyła, więc nie zdobyto się na jednolitość i każdy znęcał się po swojemu, nad abecadłem i ortografią. Czechom jednolitą pisownię wzbogacającą znaki łacińskie kropkami stworzył Jan Hus, ale piętno kacerstwa odstraszało nas od naśladownictwa tego jedynego trafnego systemu. […] tak się mściło niedbalstwo wobec języka narodowego, zrozumiałe chyba u mieszczan pół-Niemców, karygodne śród kół uczonych, nie uznających, jak i węgierskiego, niczego niełacińskiego. Skoro pismo drukiem zastąpiono, musiał dotychczasowy rozgardiasz ortograficzny ustąpić; nieznani nam z nazwiska zecerzy polscy ustalili jako tako dla księgarzy Niemców pisownię polską posługującą się i składaniem znaków sz, ci, i kropkami, i kreskami ż, ź, ń, ć, ś, i odmianą kształtu; ł, ą, ę .

Aleksander Brückner, Encyklopedia staropolska

Druk polski zachował pismo gotyckie do XVII wieku w odmianie zwanej szwabachą. Dopiero u schyłku XVII wieku pojawiały się już całe książki drukowane okrągłą italiką. W Czechach druk gotycki zachował się do XIX wieku, w Polsce do XVIII wieku głównie w wydawnictwach straganowych. Pierwszymi językoznawcami polszczyzny byli w dziedzinie alfabetu i ortografii rektor krakowski Jakub Parkoszowic i ks. Zaborowski, naśladujący wzory Jana Husa. Ich następcami byli późniejsi humaniści Kochanowski, Górnicki i Januszowski.

Przy wyliczeniach alfabetycznych przeważnie nie są używane litery ze znakami diakrytycznymi, a w zamian są często stosowane litery ku, fał i iks. Dawniej spotykany był także wariant obejmujący tylko 23 polskie litery podstawowego alfabetu łacińskiego oraz iks i eł lecz obecnie wyszedł on prawie z użycia.

Staropolskie abecadło stworzone przez Jana Kochanowskiego: A à á ą b b’ c ć cz d dz dź dż e è é ę f g h ch i j k l ł m m’ n ń o ò ó p p’ q r rz s ś sz t u w w’ x y z ź ż.”[14].

Ponadto na Polesiu wśród Tatarów do zapisu języka polskiego używane było pismo arabskie[15] (patrz alfabet arabski dostosowany do języka polskiego).

DwuznakiEdytuj

W pisowni polskiej stosowane są dwuznaki[16]:

Nie każda sytuacja występowania zestawienia liter rz jest sytuacją występowania dwuznaku rz, gdyż w wyrazach takich jak „marznie”, „mierzi” czy „Tarzan” mamy do czynienia z parami głosek r + z / r + ź. Podobnie w przypadku zestawienia liter dz, pierwsza z nich może być elementem przedrostka „od”, np. „odznaczyć”[16]. Znak i zmiękcza niektóre z poprzedzających spółgłosek lub grup spółgłoskowych. Przed samogłoską zazwyczaj nie jest czytany i służy wyłącznie do zapisu zmiękczenia. Szczegółowy opis roli dwuznaków w wymowie znajduje się w artykule w Wikisłowniku. W ortografii polskiej występuje też trójznak dzi oraz zmiękczenia: ci, ni, si, zi[17].

Częstość występowania literEdytuj

 
Wykres częstości liter polskiego alfabetu.

Poniżej zaprezentowano procentowy udział liter w próbce drugiego wydania Korpusu IPI PAN liczącej ponad 30 milionów segmentów (około 25 milionów słów ortograficznych).

a ą b c ć d e
8,91% 0,99% 1,47% 3,96% 0,40% 3,25% 7,66%
ę f g h i j k
1,11% 0,30% 1,42% 1,08% 8,21% 2,28% 3,51%
l ł m n ń o ó
2,10% 1,82% 2,80% 5,52% 0,20% 7,75% 0,85%
p q r s ś t u
3,13% 0,14% 4,69% 4,32% 0,66% 3,98% 2,50%
v w x y z ź ż
0,04% 4,65% 0,02% 3,76% 5,64% 0,06% 0,83%

Najczęściej występującą literą jest a (8,91%). Występuje 445,5 razy tyle, co najrzadsza x (0,02%).

Kodowanie polskich liter ze znakami diakrytycznymiEdytuj

Duże litery Ą Ć Ę Ł Ń Ó Ś Ź Ż Ƶ (wariant graf. Ż)
HTML Ą
Ą
Ć
Ć
Ę
Ę
Ł
Ł
Ń
Ń
Ó
Ó
Ś
Ś
Ź
Ź
Ż
Ż
Ƶ
Unicode U+0104 U+0106 U+0118 U+0141 U+0143 U+00D3 U+015A U+0179 U+017B U+01B5
Wynik Ą Ć Ę Ł Ń Ó Ś Ź Ż Ƶ
Małe litery ą ć ę ł ń ó ś ź ż ƶ (wariant graf. ż)
HTML ą
ą
ć
ć
ę
ę
ł
ł
ń
ń
ó
ó
ś
ś
ź
ź
ż
ż
ƶ
Unicode U+0105 U+0107 U+0119 U+0142 U+0144 U+00F3 U+015B U+017A U+017C U+01B6
Wynik ą ć ę ł ń ó ś ź ż ƶ

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Aleksander Brückner. Encyklopedia staropolska, tom I. str. 2, Abecadło
  2. Język polski. Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN, 2007. [dostęp 24 listopada 2016]. ​ISBN 978-83-916268-2-5​.
  3. Adam Wolański: Współczesny polski alfabet. Poradnia językowa PWN, 2019-09-18. [dostęp 2020-05-06].
  4. a b Mirosława Siuciak, Katarzyna Wyrwas: Powstał spór, czy w polskim alfabecie znajdują się litery q, v, x. Nie chodzi o to, czy się ich używa, ale czy formalnie należą do polskiego alfabetu.. Poradnia językowa Instytutu Języka Polskiego Uniwersytetu Śląskiego, 2005-12-22. [dostęp 2020-05-11].
  5. PN–80/N–01223 pt. „Szeregowanie alfabetyczne”
  6. Mirosław Bańko: Q, V, X. Poradnia językowa PWN, 2012-02-21. [dostęp 2020-04-17].
  7. Mirosław Bańko: niesubordynowany korespondent. Poradnia językowa PWN, 2013-02-22. [dostęp 2020-05-05].
  8. Mirosław Bańko: nazwa litery V. Poradnia językowa PWN, 2002-08-27. [dostęp 2017-11-21].
  9. a b c Słownik wyrazów obcych, PWN 1999, ​ISBN 83-01-11487-8
  10. vlepka – Wielki słownik ortograficzny PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2020-06-01].
  11. vlepka – Poradnia językowa PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2020-06-01].
  12. „Wielki Słownik Ortograficzny PWN”
  13. Marcin Ciura: More Perfect Polish Pangrams. 2018-12-17.
  14. Aleksander Brücker: Jan Kochanowski. Pisma zbiorowe. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Bibljoteka Polska”, 1924, s. 371.
  15. „Язык большинства текстов китаба Сегеневича, иногда с некоторой натяжкой, можно назвать польским.” w: Антонович А. К. 1968. „Краткий обзор белорусских текстов, писанных арабским письмом”, w: В. В. Мартынов, Н. И. Толстой (red.) Полесье (Лингвистика. Археология. Топонимика). Moskwa: Nauka, str. 273
  16. a b Nagórko 2007 ↓, s. 24.
  17. Alfabet polski – najważniejsze definicje. www.alfabetpolski.pl. [dostęp 2017-05-16].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj