Otwórz menu główne
Językoznawstwo
Lingwistyka ogólna
Gramatyka
Fonetyka
Fonologia
Morfologia
Słownictwo (leksyka)
Semiotyka
Składnia (syntaktyka)
Semantyka
Semantyka leksykalna
Semantyka statystyczna
Semantyka strukturalna
Semantyka prototypu
Pragmatyka
Lingwistyka stosowana
Psycholingwistyka
Socjolingwistyka
Etnolingwistyka
Antropolingwistyka
Neurolingwistyka
Lingwistyka generatywna
Lingwistyka kognitywna
Lingwistyka komputerowa
Lingwistyka matematyczna
Lingwistyka synchroniczna
Lingwistyka diachroniczna
Lingwistyka historyczno-porównawcza
Metoda porównawcza
Etymologia
Stylistyka
Lingwistyka korpusowa
Kultura języka (normatywistyka)
Historia językoznawstwa
Deskryptywizm (opisowość)
Normatywizm (preskryptywizm)

Językoznawstwo, inaczej lingwistyka (od łac. lingua – język) – dziedzina nauki zajmująca się badaniem języka z perspektywy jego jednostek, struktury, funkcji i rozwoju[1]. Język jako złożone, wieloaspektowe zjawisko społeczne można badać z różnych stanowisk i przy użyciu różnych podejść metodycznych[2].

Termin „lingwistyka”, o pochodzeniu łacińsko-romańskim, ma swoje rodzime odpowiedniki w językach słowiańskich (np. słow. jazykoveda, pol. językoznawstwo, ukr. мовознавство movoznavstvo). Powstały one w wyniku skalkowania terminu niemieckiego (Sprachwissenschaft)[3].

Spis treści

Językoznawstwo a filologia i gramatykaEdytuj

Nauką o języku jest również filologia, która w odróżnieniu od lingwistyki, badającej język bez względu na jego medium, zajmuje się przejawami językowymi w formie pisanej, tj. tekstami literackimi. Przedmiotem filologii jest nie tylko język, ale również tradycja literacka danego języka. Pojęcie filologii jako nauki o języku i literaturze pojawiło się w połowie XIX wieku. Starszy rodowód ma jednak termin „filologia klasyczna”, który obejmował nie tylko język i literaturę, ale ogólne dzieje, prawo, ekonomię, religię oraz filozofię Rzymian i Greków, czyli materialną i duchowną kulturę klasycznych narodów europejskich. Filologia ma szerszy zakres pojęciowy niż lingwistyka w tym sensie, że bada zarówno język, jak i literaturę danego narodu. Z drugiej strony jest pojęciowo węższa, gdyż w jej zakres nie wchodzi badanie przedpiśmiennego okresu rozwoju języka[3].

Gramatyka jako termin ma o wiele dłuższą tradycję niż lingwistyka i filologia[3]. O ile filologia i lingwistyka ukształtowały się w epoce nowożytnej, to termin „gramatyka” pojawił się już w piśmiennictwie starogreckim. Grecki uczony Dionizjusz Trak (170–190 p.n.e.) był autorem opisu języka greckiego zatytułowanego Technē grammatikē (techne – rzemiosło, technika; gramma – litera, znak; grammatikos – piśmienny, wykształcony). Praca ta była pierwszą gramatyką europejską, która wyróżniła osiem części mowy[3]. Stała się wzorem dla późniejszych gramatyk; przeniesiona na grunt rzymski, stała się wzorem dla gramatyk łacińskich, a za ich pośrednictwem — wpłynęła na teorie gramatyczne w krajach europejskich[4][5].

Podział językoznawstwaEdytuj

Językoznawstwo synchroniczne zajmuje się badaniem synchronii językowej[1], czyli wyodrębnionego stanu istnienia systemu językowego, jego jednostek i ich wzajemnych relacji w wyróżnionym momencie. Pod pojęciem synchronicznego stanu języka rozumie się nie tylko jego współczesną postać, ale również jego stan w konkretnej historycznej epoce rozwoju. Potrzebę badania języka w ujęciu synchronicznym zaczęła priorytetyzować XX-wieczna teoria językoznawcza, pod którą podwaliny położył Ferdinand de Saussure ze swoją teorią strukturalno-systemową. Koncepcje de Saussure'a o systemowym i funkcyjnym rozumieniu języka zostały rozwinięte przez Praską Szkołę Lingwistyczną, założoną w roku 1926[2].

Lingwistyka diachroniczna zaś bada diachronię językową[1], czyli rozwój systemu językowego na przestrzeni czasu[2]. W jej obrębie można wyróżnić językoznawstwo historyczno-porównawcze, historię poszczególnych języków i etymologię[1]. Termin „diachronia” pokrywa się w znacznym stopniu z pojęciem historii języka, które może być rozumiane w węższym lub szerszym sensie. W węższym ujęciu historia to okres rozwoju społeczeństwa i języka, z którego zostały zachowane świadectwa piśmienne. W tym kontekście okres rozwoju pozbawiony tradycji piśmienniczej określa się jako okres prehistoryczny. Zgodnie z tym rozumieniem diachronię można podzielić na historyczną i prehistoryczną[2].

Lingwistyka porównawcza, zajmująca się porównywaniem dwóch lub większej liczby języków, może przybierać charakter typologiczny (kategoryzuje języki w pewne typy) lub konfrontatywny (kontrastywny) (porównuje wszystkie aspekty języków). Badaniami porównawczymi w kontekście rozwoju spokrewnionych języków zajmuje się językoznawstwo historyczno-porównawcze. Całościowo językoznawstwo porównawcze (synchroniczne lub diachroniczne) określa się jako komparatystykę[6].

Jako że język stanowi fakt społeczny, miejsce języka w społeczeństwie, jego związek z kulturą i zależność od czynników historycznych są zainteresowaniami badawczymi wchodzącym w obręb dalszych dyscyplin: socjolingwistyki, etnolingwistyki, geolingwistyki, dialektologii i lingwistyki arealnej. W ramach interdyscyplinarnego badania języków uformowały się: filozofia języka, psycholingwistyka, neurolingwistyka i lingwistyka inżynieryjna, która stanowi zastosowanie językoznawstwa. Do językoznawstwa stosowanego zalicza się również fonetykę eksperymentalną, teorię przekładu, teorię nauczania języków obcych, leksykografię, lingwistykę kliniczną, niekiedy również socjolingwistykę i psycholingwistykę. Ze względu na naturę metod badawczych można rozróżnić językoznawstwo kwalitatywne (systemowo-strukturalne), algebraiczne i kwantytatywne (statystyczne)[1].

Badania językoznawcze można rozdzielić między dwoma podrozdziałami tej nauki – językoznawstwem szczegółowym (konkretnym) i językoznawstwem ogólnym. W odróżnieniu od językoznawstwa ogólnego, które zajmuje się cechami charakteryzującymi dowolny język, językoznawstwo szczegółowe bada odrębne języki bądź ich zbiory, zbliżone genetycznie lub geograficznie. Zagadnienia wchodzące w zakres językoznawstwa ogólnego dzieli się niekiedy na dwie grupy: ogólne językoznawstwo właściwe (w sensie węższym) i językoznawstwo teoretyczne. W odróżnieniu od właściwego językoznawstwa ogólnego, w zakres językoznawstwa teoretycznego włącza się tylko te kwestie lingwistyczne, które odnoszą się do najbardziej istotnych cech języka, jego charakteru i ogólnej istoty[7].

Ferdinand de Saussure czynił rozróżnienie między między językoznawstwem wewnętrznym, badającym wewnętrzną strukturę języka, a językoznawstwem zewnętrznym, zajmującym się związkami języka z innymi obszarami i realiami[8][9].

Oprócz przedstawionych wyżej koncepcji istnieją jeszcze inne podziały lingwistyki. Można również odróżnić językoznawstwo teoretyczne, zajmujące się przede wszystkim budowaniem teorii języka, od językoznawstwa stosowanego, zajmującego się możliwościami oraz sposobami wykorzystania lingwistyki w różnych obszarach życia i innych dyscyplinach naukowych[10].

Językoznawstwo w systemie naukEdytuj

Językowi jako umiejętności psychofizycznej przypisuje się ścisły związek z całym życiem społecznym, kulturą i myśleniem ludzkim. Z tego względu językoznawstwo wykazuje powiązanie z innymi naukami o społeczeństwie, jego kulturze, ideologii oraz myśleniu treściowym i formalnym. Badanie dźwiękowej postaci języka wiąże lingwistykę z niektórymi naukami przyrodniczami, zwłaszcza z fizyką i fizjologią[11].

Nauką badającą funkcjonowanie społeczeństwa w najszerszym ujęciu jest socjologia, która jako samodzielna dyscyplina naukowa wyodrębniła się w drugiej połowie XIX wieku. Jej przedmiotem jest klasyfikacja oraz opis wszelkich grup i całostek społecznych łączonych na podstawie bliskości geograficznej, kooperacji ekonomicznej, jednorodności językowej, wyznania religijnego itp. Społeczne rozwarstwienie, zaczynając od najmniejszych grup społecznych, jakimi są rodziny, aż po największe grupy, jakimi są klasy, narody i państwa, jest czynnikiem znacznie wpływającym na zróżnicowanie językowe, przede wszystkim na kształtowanie się dialektów terytorialnych i socjolektów. Z drugiej strony sama mowa jest czynnikiem integrującym, o czym świadczy fakt, że za jeden z podstawowych składników tożsamości narodu uchodzi wspólny język, oddzielający dany naród od innych. Związek socjologii i lingwistyki ma zatem charakter obustronny. Lingwistyka wykorzystuje ustalenia socjologii, a socjologia wykorzystuje ustalenia lingwistyki. W wyniku współpracy socjologii i językoznawstwa uformowała się dyscyplina zwana socjolingwistyką[11].

Etnografia jako nauka o kulturze materialnej i duchownej również wykazuje związek z lingwistyką. Jako że język jest najwyraźniejszym wyznacznikem tożsamości etnicznej, poznanie związku języka danego etnosu z językami sąsiadującymi umożliwia etnografowi identyfikację historycznych i kulturowych związków między ludami. Językoznawca badający język nie może zaś zignorować wiedzy o etnografii narodu posługującego się daną mową; inaczej trudność sprawiłoby mu zrozumienie określeń odnoszących się do faktów z życia materialnego i kulturowego narodu. Potrzeba współdziałania między etnografią a lingwistyką jest widoczna najwyraźniej przy badaniu dialektów regionalnych (w dialektologii). Przy analizie zasobu słownego gwar niezbędna jest bowiem znajomość panujących w danym miejscu realiów. Wiedza na temat danego dialektu pomaga etnografowi w zbliżeniu się do przedstawicieli badanego etnosu. Dlatego przy nauczaniu etnografii wagę przypisuje się również lingwistyce (dialektologii), a monografie etnograficzne zawierają również informacje o języku (dialekcie) właściwym dla danej grupy etnicznej. Z kooperacji językoznawstwa i etnografii uformowała się dyscyplina zwana etnolingwistyką, która zajmuje się przede wszystkim badaniem tzw. społeczeństw prymitywnych, żyjących w organizacji plemiennej. Godne uwagi w kontekście etnolingwistyki są Stany Zjednoczone (badanie plemion indiańskich) i w ZSSR (grupy etniczne mówiące m.in. językami uralskimi)[12].

Wśród nauk artystycznych z językoznawstwem związane są literaturoznawstwo (w tym poetyka) i historia literatury. Teoria literatury i poetyka czerpią w znacznej mierze z ustaleń językoznawstwa, np. w zakresie fonetyki (kwestie rymu i rytmu w poezji), leksykologii i semantyki (metafora, metonimia), stylistyki i teorii tekstu. Z drugiej strony literatura piękna wraz z literaturą fachową tworzą punkt wyjścia do badania rozwarstwienia i rozwoju zasobu leksykalnego języka oraz jego struktury gramatycznej. Teoria literatury i poetyka dają lingwistyce impulsy do analizy funkcji estetycznej języka[13].

Językoznawstwo związane jest również z nauką o znakach, czyli semiotyką (termin zaczerpnięty od amerykańskich filozofów, Peirce'a i Morrisa) lub semiologią (termin Saussurre'a). W życiu codziennym człowiek nie tylko posługuje się językiem jako najbogatszym systemem znaków, ale również kieruje się innymi zespołami znaków, np. symbolami. Językoznawstwo za pośrednictwem semiotyki łączy się również z cybernetyką (nauką o sterowaniu systemami) i teorią informacji, tj. nauką o informacjach, zwłaszcza o sposobach ich przekazu i transformacji. Cybernetyka była jednym z czynników, które po drugiej wojnie światowej doprowadziły do rewolucji naukowo-technicznej. Uniwersalność cybernetyki przejawia się w tym, że nie szuka różnic między badanymi faktami, ale wykrywa relacje, które je nawzajem łączą. Cybernetyka przedostała się do ogólnej teorii systemów i ustanowiła związek również z językoznawstwem; jednym z głównych zadań lingwistyki jest bowiem analiza i opis systemów językowych[14].

Z nauk przyrodniczych blisko związanych z językoznawstwem największe znaczenie mają fizjologia i anatomia (przy badaniu wymowy, artykulacji głosek), z nauk fizycznych zwłaszcza akustyka (przy badaniu własności akustycznych głosek). W związku z tym fonetykę jako naukę o dźwiękowej płaszczyźnie mowy można podzielić na fonetykę organogenetyczną (fizjologiczną, artykulacyjną) i na fonetykę akustyczną[15].

Zróżnicowanie językówEdytuj

Ważną częścią badań lingwistycznych jest dociekanie istoty różnic pomiędzy językami świata. Istota różnic pomiędzy językami jest bardzo ważna dla zrozumienia ludzkich umiejętności językowych. Jeżeli zdolności lingwistyczne człowieka są ściśle ograniczone przez biologiczne właściwości gatunku ludzkiego, wówczas języki muszą być bardzo do siebie podobne. Jeżeli zdolności lingwistyczne człowieka są nieograniczone, wtedy języki mogą znacznie się od siebie różnić.

Istnieje wiele różnych sposobów na zinterpretowanie podobieństw pomiędzy językami. Na przykład: język łaciński używany przez Rzymian przekształcił się w hiszpański w Hiszpanii i włoski we Włoszech. Podobieństwa pomiędzy hiszpańskim i włoskim w wielu przypadkach wynikają ze wspólnego pochodzenia tych języków. A więc w zasadzie, jeżeli dwa języki mają pewną wspólną właściwość, to ta właściwość może istnieć dzięki pochodzeniu ze wspólnego prajęzyka lub pewnej właściwości ludzkich umiejętności językowych. Istnieje zawsze możliwość przypadkowego podobieństwa, zwłaszcza w zakresie leksyki, tak jak hiszpańskiego słowa mucho i angielskiego much, które nie są ze sobą powiązane w żaden historyczny sposób, chociaż mają to samo znaczenie i podobne brzmienie.

Często możliwość wspólnego dziedzictwa może być zasadniczo wykluczona. Biorąc pod uwagę fakt, że uczenie się języków przychodzi ludziom w miarę łatwo, można stwierdzić, że posługiwano się językami przynajmniej tak długo, jak długo istnieje współczesny człowiek, czyli około pięćdziesięciu tysięcy lat. Niezależne pomiary zmian językowych (na przykład porównywanie tekstów języka starożytnego do języków wywodzących się z niego i używanych współcześnie) sugerują, że zmiana przebiega w takim tempie, że nie można zrekonstruować języka, którym mówiono więcej niż 10 000 lat temu. W konsekwencji cechy wspólne języków mówionych w różnych częściach świata nie są uznawane jako dowód na wspólne pochodzenie.

Co więcej, istnieją udokumentowane przypadki języków migowych rozwijających się w społecznościach ludzi upośledzonych słuchowo, którzy nie mogli mieć kontaktu z językiem mówionym. Okazało się, że języki migowe mają cechy języków mówionych, co umacnia hipotezę, że cechy te nie są zawdzięczane wspólnemu przodkowi, lecz ogólnym właściwościom sposobu przyswajania języka.

Zbiór przypuszczalnie wspólnych właściwości wszystkich języków określa się mianem gramatyki uniwersalnej. Uniwersalne właściwości języka mogą być częściowo przypisane uniwersalnym aspektom ludzkiego doświadczenia. Na przykład: wszyscy ludzie używają wody i fakt, że we wszystkich językach występuje termin określający wodę jest z pewnością z tym związany. Wyzwanie, które stawia gramatyka uniwersalna wymaga poradzenia sobie z tym problemem. Doświadczenie jest częścią procesu, poprzez który jednostki uczą się języków. Jednakże doświadczenie samo w sobie nie jest wystarczające, ponieważ zwierzęta trzymane wśród ludzi uczą się języka ludzkiego w bardzo małym stopniu, lub wcale się go nie uczą.

Przypuszczalnie wszystkie języki kie rozróżniają rzeczowniki od czasowników – jest to generalnie przyjęta zasada. Mogłoby to wymagać bardziej wyszukanego wyjaśnienia, ponieważ rzeczowniki i czasowniki nie istnieją w świecie, lecz są tylko częścią języka.

Właściwości gramatyki uniwersalnej mogą być związane z ogólnymi właściwościami ludzkiego poznania lub z pewną właściwością ludzkiego poznania, która jest charakterystyczna dla danego języka. Potrzebna jest znacznie większa wiedza na temat ludzkiego poznania, by móc dokonać znaczącego rozróżnienia. W rezultacie w lingwistyce teoretycznej występują uogólnienia, ale lingwiści nie zajmują stanowiska, czy takie uogólnienie może mieć wpływ na inne aspekty poznania.

Właściwości językaEdytuj

Od czasów starożytnej Grecji utrzymuje się, że języki są zorganizowane wokół gramatycznych kategorii, takich jak rzeczownik czy czasownik, mianownik lub biernik, teraźniejszość czy przeszłość. Słownictwo i gramatyka języka są zorganizowane wokół tych elementarnych kategorii. Poza tworzeniem konkretnego użycia odrębnych kategorii, język ma ważną właściwość, organizuje elementy w struktury rekurencyjne. To pozwala, na przykład, wyrażeniu rzeczownikowemu zawrzeć inne wyrażenie rzeczownikowe (jak na przykład „usta szympansa”) lub zdaniu zawrzeć inne zdanie (na przykład „Myślę, że pada.”). Chociaż rekurencja w gramatyce została bezwzględnie rozpoznana dużo wcześniej (na przykład przez Jespersena), znaczenie tego aspektu języka zostało w pełni uświadomione po publikacji książki Syntactic Structures Noama Chomsky’ego w 1957 roku, która przedstawia formalną gramatykę fragmentu angielskiego. Przedtem najbardziej szczegółowe opisy systemów lingwistycznych były systemami fonologicznymi lub morfologicznymi, które były zamknięte i dopuszczały niewiele kreatywności.

Chomsky używał bezkontekstowej gramatyki, powiększając ją za pomocą przekształceń. Od tego czasu bezkontekstowa gramatyka opisuje konkretne fragmenty różnych języków, jednakże udowodniono, że ludzkie języki zawierają szeregowe zależności, którymi bezkontekstowa gramatyka nie może zajmować się dostatecznie. To wymaga zwiększonej umiejętności, na przykład przekształcania. Ważną kwestią jest również to, że zdania rzeczownikowe przed zwrotami czasownikowymi są identyfikowane z czasownikami w zwrotach czasownikowych, w kolejności od lewej do prawej strony.

Mowa versus pismoEdytuj

Większość współczesnych lingwistów żywi przekonanie, że język mówiony jest bardziej fundamentalny, więc jego badanie jest ważniejsze od badania języka pisanego. Przyczyny tego spojrzenia są następujące:

  • umiejętność mówienia jest cechą wszystkich ludzi, natomiast niektóre kultury i wspólnoty językowe nie znają pisma.
  • ludzie uczą się języka mówionego z większą łatwością i wcześniej niż języka pisanego.
  • wielu naukowców zajmujących się lingwistyką kognitywną uważa, że mózg posiada wewnętrzny „moduł językowy”. Wiedzę o nim można zdobyć poprzez analizę mowy, a nie pisma, szczególnie dlatego, że język mówiony został nabyty w procesie ewolucji, a pisany jest stosunkowo nowym wynalazkiem.

Lingwiści są zgodni co do tego, że badania nad tekstem mogą być interesujące i cenne. Dla badań językoznawczych, przy których wykorzystywane są metody lingwistyki informatycznej i korpusowej, język pisany jest często o wiele bardziej wygodny do przetwarzania dużej ilości danych. Trudno jest znaleźć albo stworzyć wielkie korpusy języka mówionego. Są one zazwyczaj sporządzane na piśmie. W dodatku lingwiści zwrócili się ku pisemnemu dyskursowi, który pojawia się w różnych rodzajach komunikacji za pośrednictwem komputerów, uznając go za realną dziedzinę badań językoznawczych.

Badania nad językiem pisanym są w każdym wypadku uważane za dziedzinę językoznawstwa.

Normatywność a opisowośćEdytuj

Językoznawstwo to przedsięwzięcie deskryptywne (opisowe), stroniące od sądów preskryptywnych (normatywnych)[16][17]. Lingwiści koncentrują swoją działalność naukową na bezstronnej obserwacji języka i badaniu jego rzeczywistej natury, nie zaś na dyktowaniu zasad etykiety językowej. Zauważają oni i badają reguły gramatyczne znane rodzimym użytkownikom języka, opierając się przy tym na ich intuicji i faktycznej praktyce językowej – odstępują jednak od formułowania absolutnych norm poprawnościowych i dystansują się od uprzedzeń społecznych[16]. Za swój cel stawiają sobie zrozumienie panującego zróżnicowania dialektalnego i zasad rządzących poszczególnymi wariantami języka, zarówno literackimi, jak i niskoprestiżowymi[17].

Popularne koncepcje poprawności i błędu językowego, choć powszechne wśród elit kulturalnych, uchodzą za umotywowane u swojej podstawy czynnikami społecznymi, nie zaś faktami lingwistycznymi[17][18]. Z tego względu regulacja poprawnościowa języka uznawana jest za aktywność nienaukową, występującą poza zakres badawczy lingwistyki[19]. Tradycja normatywistyczna obecna jest jednak w niektórych środowiskach językoznawczych, m.in. wschodnioeuropejskich[20].

Historia językoznawstwaEdytuj

Wczesne teksty indyjskich Wed wskazują na strukturę języków – język składa się ze zdań mających cztery stadia rozwojowe, które są wyrażone w trzech czasach (przeszłym, teraźniejszym i przyszłym). Zdania składają się z wyrazów, które mają dwie odrębne formy istnienia (formę wokalną – słowo, i formę wyobrażeniową – znaczenie). Wyrazy te są zazwyczaj czasownikami, które reprezentują czynności ze świata rzeczywistego, i rzeczownikami, które występują w siedmiu[a] przypadkach (w zależności od sposobu uczestnictwa w czynnościach ze świata rzeczywistego).

Indyjski gramatyk Panini (około 520–460 p.n.e.) jest często uznawany za prekursora językoznawstwa. Jest znany jako autor dzieła gramatycznego pod tytułem Aṣṭādhyāyī, zresztą do dzisiaj używanego w nauce i analizie sanskrytu. Gramatyka Paniniego jest wysoko usystematyzowana i techniczna, wprowadziła pojęcia fonemu, morfemu i rdzenia (rozpoznane dopiero przez zachodnich językoznawców około dwóch tysięcy lat później). Reguły Paniniego opisują całość morfologii języka. Następstwem tego, że jego gramatyka skupia się na zwięzłości, jest jej nieintuicyjna struktura, przypominająca współczesny język maszynowy (jako przeciwieństwo zrozumiałych przez ludzi języków programowania). Zaawansowane logiczne zasady i techniki Paniniego miały duży wpływ zarówno na starożytne, jak również na współczesne językoznawstwo.

Bhartrihari (ok. 450–510) – kolejny ważny autor teorii indyjskiego językoznawstwa. Stworzył on teorię, według której akt mowy składa się z czterech etapów:

  • pierwszy – konceptualizacja danej myśli,
  • drugi – jej werbalizacja oraz sekwencjonowanie,
  • trzeci – wygłoszenie wypowiedzi w przestrzeń, wszystko to wykonane przez mówcę
  • i czwarty – zrozumienie wypowiedzi przez słuchacza – osobę interpretującą.

Praca Paniniego oraz Bhartrihariego miała znaczący wpływ na wiele z podstawowych poglądów zaproponowanych przez wykładowcę sanskrytu, Ferdinanda de Saussure’a, który jest powszechnie uważany za ojca współczesnego językoznawstwa strukturalnego.

W 760 roku na Środkowym Wschodzie perski językoznawca Sibawajh stworzył w swojej obszernej pracy pod tytułem Al-kitab fi al-nahw (الكتاب في النحوKsięga o gramatyce) szczegółowy i profesjonalny opis arabskiego, ukazując wiele lingwistycznych aspektów języka. Sibawajh w swojej książce odróżnił fonetykę od fonologii.

Lingwistyka rozwija się na gruncie naukowym od XIX wieku, kiedy to była zdominowana przez badania historyczno-porównawcze. W pierwszych dekadach XX wieku wykształciła się lingwistyka synchroniczna (opisowa) i stopniowo wzrasta koncentracja na badaniu języka jako uniwersalnego narzędzia komunikacji i myślenia ludzkiego w oparciu o materiał zgromadzony w ramach badań różnych języków świata. Na przełomie XIX i XX wieku ukształtowały się zalążki innych dyscyplin językoznawczych. Powstało językoznawstwo ogólne jako dyscyplina integrująca, zajmująca się prawidłowościami wewnętrznej struktury i rozwoju języka. Pod wpływem teorii Ferdinanda de Saussure'a badania synchroniczne zostały odgraniczone od diachronicznych[1].

Do pierwszych zachodnich językoznawców zaliczają się Jakob Grimm, który w roku 1822 stworzył zasadę spółgłoskowych zmian w wymowie znaną jako prawo Grimma, Karl Verner, który ułożył prawo Vernera, August Schleicher, który stworzył „Stammbaumtheorie” oraz Johannes Schmidt, który w roku 1872 stworzył „Wellentheorie” („model falowy”). Ferdinand de Saussure jest twórcą współczesnej lingwistyki strukturalnej. Edward Sapir, lider w amerykańskiej lingwistyce strukturalnej był jednym z pierwszych, którzy badali zależności pomiędzy nauką o języku a antropologią. Jego metodologia ma ogromny wpływ na jego wszystkich następców. Początkowo badania nad językiem odbywały się w ramach filologii, traktującej język przede wszystkim jako narzędzie literatury. Konsekwencją tego podejścia był preskryptywizm i traktowanie języka mówionego jako niedoskonałej wersji języka pisanego.

Od lat 60. XX wieku głównym modelem języka jest model formalny Noama Chomsky’ego, który rozwinął się pod kierunkiem jego nauczyciela, Zelliga Harrisa, będącego z kolei pod ogromnym wpływem Leonarda Bloomfielda. Chomsky pozostaje najbardziej wpływowym językoznawcą na świecie. Lingwiści zajmujący się head-driven phrase structure grammar (HPSG) czy gramatyką leksykalno-funkcyjną (LFG), podkreślają znaczenie formalizacji i formalnego rygoru w opisie lingwistycznym, i dystansują się nieco od ostatniej pracy Chomsky’ego (program „minimalistyczny” dla gramatyki transformacyjnej), przyłączając się bardziej do wcześniejszych jego prac. Lingwiści związani z teorią optymalności wskazują uogólnienia pod względem naruszalnych reguł, co jest większym odejściem od głównego nurtu językoznawstwa, a lingwiści zajmujący się różnymi rodzajami gramatyki funkcjonalnej i lingwistyki kognitywnej mają tendencję do podkreślania braku autonomii wiedzy lingwistycznej i braku uniwersalności struktur lingwistycznych, dlatego też znacznie odchodzą od paradygmatu Chomsky’ego.

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Liczba siedem nie jest tu bardzo ważna; idea jest taka, że rzeczowniki odmieniają się przez przypadki, aby wskazać sposób ich uczestnictwa w danych czynnościach.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f Mistrík 1993 ↓, s. 206.
  2. a b c d Ondruš i Sabol 1987 ↓, s. 7.
  3. a b c d Ondruš i Sabol 1987 ↓, s. 8.
  4. Dionizjusz Trak [w:] Encyklopedia, PWN [dostęp 2019-06-21].
  5. Anna Lędzińska, Gramatyka wobec sztuk wyzwolonych w pismach Izydora z Sewilli: origo et fundamentum liberalium litterarum, Kraków: Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, 2014, s. 177, ISBN 978-83-64007-11-8, OCLC 909155757.
  6. Ondruš i Sabol 1987 ↓, s. 7–8.
  7. Lachur 2004 ↓, s. 15.
  8. Dolník 1999 ↓, s. 6.
  9. Maciej Smuk, Udział dyscyplin językoznawczych w badaniach glottodydaktycznych, „Języki Obce w Szkole”, 1/2008, CODN, s. 16, ISSN 0446-7965.
  10. Lachur 2004 ↓, s. 16.
  11. a b Ondruš i Sabol 1987 ↓, s. 10.
  12. Ondruš i Sabol 1987 ↓, s. 10–11.
  13. Ondruš i Sabol 1987 ↓, s. 11–12.
  14. Ondruš i Sabol 1987 ↓, s. 12–13.
  15. Ondruš i Sabol 1987 ↓, s. 13.
  16. a b C.B. Cox, A.E. Dyson, The twentieth-century mind: history, ideas, and literature in Britain. 1945-1965, Oxford University Press, 1972, s. 201, ISBN 978-0-19-212193-6 (ang.).
  17. a b c Peter Trudgill, Sociolinguistics and Linguistic Value Judgements: Correctness, Adequacy and Aesthetics, Linguistic Agency, University of Trier, 1976 (ang.).
  18. Naír García Abelleira, Víctor M. Longa, Enseñando a los niños a discriminar. La plasmación de la ideología del estándar en la escuela., „Representaciones”, XI (2), Universidade de Santiago de Compostela, 2015, s. 173–174 (hiszp.).
  19. Loreta Vaicekauskienė, Lithuanian Language Ideology: A History of Ideas, Power and Standardisation, 2018, s. 339 [dostęp 2019-03-22] (ang.).
  20. Miklós Kontra, Language contact in East-Central Europe, „Multilingua”, 19, Mouton Publishers, 2000, s. 193 (ang.).

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj