Dialekt

wariant języka wyodrębniony na podstawie pewnych odrębności

Dialekt, narzecze – wieloznaczny termin oznaczający w najszerszym rozumieniu naukowym odmianę języka odznaczającą się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi czy gramatycznymi, odróżniającymi ją od innych form tego języka[1].

Badaniem dialektów zajmuje się dział językoznawstwadialektologia[2].

Historia terminuEdytuj

Termin „dialekt” wywodzi się z greckiego słowa diálektos (stgr. διάλεκτος) oznaczającego dyskurs, rozmowę, sposób mówienia, a które z kolei pochodzi od słów diá (stgr. διά „poprzez”) i legō (stgr. λέγω „mówię”). Określenie to pojawiło się w europejskim piśmiennictwie już w XVI wieku[3] i pierwotnie oznaczało sposób mówienia, manierę charakterystyczną dla danego mówiącego[4]. Współcześnie pod pojęciem tym rozumie się wariant języka wyodrębniony na podstawie pewnych odmienności, wynikających ze zróżnicowania geograficznego[5] lub stratyfikacji społecznej jego użytkowników[6]. Odmiany geograficzne są odróżniane od form stratyfikacyjnych, zwanych precyzyjniej socjolektami[7], choć dialekty o podłożu terytorialnym bywają zarazem ograniczone socjalnie[7]

Język a dialektEdytuj

Z punktu widzenia lingwistyki język nie jest konkretnym tworem, lecz zespołem rozmaitych dialektów[8], na który mogą się składać zarówno odmiany o podłożu geograficznym i socjalnym, jak też ponadgwarowe standardy[9][10]. Język zawsze się manifestuje w formie pewnej odmiany[11]; z perspektywy lingwistycznej można zatem przyjąć, że każdy użytkownik języka posługuje się jakimś dialektem[12][13]. Pośród dialektów wchodzących w skład języka nie można wyróżnić form wyższych ani niższych, choć obiegowe poglądy często przypisują rozmaitym dialektom różną wartość[13][12], a określony dialekt może być identyfikowany z konkretną funkcją komunikatywną[12]. Praktykę używania dwóch odmian/dialektów języka (zwykle języka standardowego i dialektu obiegowego) przez jedną wspólnotę komunikatywną określa się mianem dyglosji[14].

Oznaczenia „dialekt” używa się często do mówienia o formach języka bez postaci pisanej, w opozycji do form ustandaryzowanych lub literackich (grafolektów[15]), o których mawia się „języki”[16][17]. Mianem dialektów bywają określane także autonomiczne języki, które nie wypracowały tradycji piśmienniczej (niekiedy mowa np. o „dialektach afrykańskich”)[18], niezgodnie z terminologią językoznawczą[19].

Charakterystyka terminuEdytuj

W rozumieniu językoznawstwa jest formą egzystencji języka charakterystyczną dla danej grupy jego użytkowników. Termin ten stosuje się przede wszystkim w odniesieniu do form wydzielonych geograficznie[20][21] (geolektów/regiolektów), choć w szerszym ujęciu, charakterystycznym dla językoznawstwa angielskiego (gdzie jest w praktyce traktowany jako synonim variety[22]), może dotyczyć także mowy jakiejś grupy społecznej (socjolekt) lub etnicznej (etnolekt)[23]. Zgodnie ze współczesną definicją naukową jako swoiste dialekty można rozpatrywać wszystkie odmiany języka, także standardowe (literackie)[24][25]; w dyskursie lingwistycznym czyni się zatem rozróżnienie między dialektami standardowymi a niestandardowymi (wernakularnymi)[26][27]. W języku codziennym[27], a także w niektórych tradycjach językoznawczych[28][29][7], spotyka się również węższe ujęcie, zgodnie z którym dialekt to regionalny wariant języka, z definicji przeciwstawiany standardowi, czyli jego skodyfikowanej formie normatywnej. W skrajnej definicji pojęcie dialektu może się odnosić również do idiolektów, kodów właściwych dla poszczególnych jednostek[30].

Oba podejścia do definicji dialektu funkcjonują równolegle, choć w przypadku niektórych języków podejścia wartościującego nie da się zastosować z przyczyn obiektywnych[31]. Przykładem może być język włoski, w którym za język standardowy służy dialekt florencki, równoważny i równorzędny innym dialektom tego języka[31].

Dialekt można dodatkowo podzielić na poddialekty (subdialekty), w polskiej tradycji językoznawczej nazywane gwarami[32][33]. Terminy „dialekt” i „gwara” są jednak często traktowane jako równoznaczne, zarówno w nazewnictwie popularnym[34], jak i w nomenklaturze naukowej[35][36]. W kontekście badań literaturoznawczych pojęciem w praktyce tożsamym z szerzej ujmowanym dialektem jest rejestr stylistyczny[37].

W nazewnictwie potocznym mianem dialektów określa się również języki pozbawione formy pisanej lub standaryzacji, używane w krajach rozwijających się[38] lub odizolowanych częściach świata[19]. Takie rozumienie terminu nie znajduje szerokiej akceptacji w literaturze językoznawczej[19], gdzie preferowane jest pojęcie języków wernakularnych[39]. W terminologii specjalistycznej czyni się ponadto ścisłe rozróżnienie między terminami „dialekt”, „slang” a „akcent”: socjolingwistyczne pojęcie akcentu odnosi się wyłącznie do sposobu wymowy, tzn. cech fonetycznych lub fonologicznych właściwych dla pewnej grupy użytkowników języka[40], slang stanowi zaś zbiór specyficznych jednostek leksykalnych, zwykle nietrwałych i kojarzonych ze środowiskami młodzieżowymi[41]. Dialektem określa się natomiast odmianę języka wykazującą odrębności gramatyczne względem innych form mowy, charakteryzującą się przy tym odmiennościami na płaszczyźnie fonologicznej, a często także różnicami leksykalnymi[40].

Rozgraniczanie językówEdytuj

Dialektami nazywane są różne odmiany jednego języka mówionego. O uznaniu jakiejś mowy za odrębny język, nie zaś za wariant innego języka decydują w znacznie większym stopniu rozstrzygnięcia pozajęzykoznawcze niż językoznawcze[42]. W dyskusjach o różnicy pomiędzy językiem a dialektem często pojawia się, przypisywany Maxowi Weinreichowi, aforyzm „język to dialekt z armią i flotą wojenną[43]. Rozróżnienie między terminami „język” a „dialekt” nie jest bowiem ścisłe: wydzielanie języków ma często charakter konwencjonalny i jest wyraźnie zależne od czynników socjopolitycznych[44][45].

Na gruncie językoznawstwa można uznać, że dwa kody komunikacyjne tworzą jeden język, jeśli są między sobą zrozumiałe. Kryterium to nie jest jednak stosowane w sposób ścisły, gdyż zjawisko wzajemnej zrozumiałości może przybierać różne stopnie nasilenia i występować w formie asymetrycznej[46]. Rygorystyczne przestrzeganie tego kryterium uniemożliwiają również społeczne uwarunkowania językowe – wyodrębnianie języków bywa bowiem umotywowane powstawaniem organizmów państwowych[42] oraz procesami standaryzacyjnymi zachodzącymi w obrębie kompleksów językowych[47] (zob. Abstand- i Ausbausprachen).

Przykładem mowy o spornym statusie jest kaszubszczyzna, uznawana przez niektórych specjalistów za dialekt języka polskiego, a przez innych za język odrębny względem polszczyzny ogólnej. Także wśród użytkowników mowy kaszubskiej nie ma jednomyślności na powyższy temat; Ministerstwo Edukacji RP uznało ostatecznie w 1996 r. kaszubszczyznę za odrębny język regionalny. Z drugiej strony język chiński oficjalnie (i przez większość użytkowników) uznawany jest za jeden język o dużej liczbie dialektów, pomimo że całkowicie wzajemnie niezrozumiałych, a specjaliści uznają go raczej za zespół języków. Poglądowi temu sprzyja fakt, iż wszystkie chińskie dialekty w piśmie są wzajemnie zrozumiałe[38].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Kropiwiec i Konieczna-Twardzikowa 2006 ↓, s. 294.
  2. Mistrík 1993 ↓, s. 114.
  3. Fox 2000 ↓, s. 57.
  4. Ferguson 2007 ↓, s. 91–94.
  5. Dolník 1999 ↓, s. 202.
  6. Małgorzata Dąbrowska-Kardas, Analiza dyrektywalna przepisów części ogólnej kodeksu karnego, Wolters Kluwer, 2012, s. 32, ISBN 978-83-264-4617-7.
  7. a b c Dolník 1999 ↓, s. 203.
  8. Čermák 2011 ↓, s. 46.
  9. The English Record, t. 24–25, New York State English Council., 1973, s. 42 (ang.).
  10. Naír García Abelleira, Víctor M. Longa, Enseñando a los niños a discriminar. La plasmación de la ideología del estándar en la escuela., „Representaciones”, XI (2), Universidade de Santiago de Compostela, 2015, s. 152 (hiszp.).
  11. István Lanstyák, Maďarčina na Slovensku – štúdia z variačnej sociolingvistiky / Hungarian in Slovakia – A Study in Variational Sociolinguistics, „Sociologický Časopis / Czech Sociological Review”, 38 (4), 2002, s. 411, ISSN 0038-0288, JSTOR41131826 (słow.).
  12. a b c John Hartley, Communication, Cultural and Media Studies: The Key Concepts, Routledge, 2003, s. 64, ISBN 978-1-134-49206-0 (ang.).
  13. a b Ronald L. Jackson II, Michael A. Hogg, Encyclopedia of Identity, SAGE, 2010, s. 219, ISBN 978-1-4129-5153-1 (ang.).
  14. Dolník 1999 ↓, s. 204.
  15. Arkadiusz Żmij, Pismo – rewolucja totalna [w:] Pomiędzy oralnością a piśmiennością [w:] Artykuły naukowe z filologii polskiej [online], język-polski.pl [dostęp 2019-09-03].
  16. Tomasz Kamusella. 2016. The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect:' From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe’s Ethnolinguistic Nation-States (pp 189-198). Colloquia Humanistica. Vol 5.
  17. Schilling-Estes 2006 ↓, s. 311–341.
  18. Dick Leith, A Social History of English, Routledge, 2005, s. 7, ISBN 978-1-134-71145-1 (ang.).
  19. a b c Fodde Melis 2002 ↓, s. 35.
  20. Lippi-Green 1997 ↓, s. 247–248.
  21. Mistrík 1993 ↓, s. 289.
  22. Osowski 2018 ↓, s. 212.
  23. Schilling-Estes i Wolfram 2015 ↓, s. 184.
  24. William McGregor: Linguistics: An Introduction. A&C Black, 2009, s. 160. ISBN 978-1-84706-367-0. (ang.)
  25. Marianne Mithun, The Languages of Native North America, Cambridge University Press, 2001, V, ISBN 978-1-107-39280-9 (ang.).
  26. Fodde Melis 2002 ↓, s. 36.
  27. a b Schilling-Estes 2006 ↓, s. 312.
  28. Benedikt Perak, Robert Trask, Milica Mihaljević, Temeljni lingvistički pojmovi, 2005, s. 81 (chorw.).
  29. Stanisław Dubisz, Halina Karaś, Nijola Kolis, Dialekty i gwary polskie, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1995, s. 29, ISBN 978-83-214-0989-4.
  30. Leszek Berezowski, Dialect in translation, Wrocław: Wydawn. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1997, s. 12, ISBN 83-229-1685-X, OCLC 39660096 [dostęp 2019-11-26].
  31. a b Maiden i Parry 1997 ↓, s. 2.
  32. Wyderka 2003 ↓, s. 89–90.
  33. Tomasz Kamusella, Silesian – From Gwara to Language After 1989, wachtyrz.eu, 2015 (ang.).
  34. Monika Szymańska, Regionalizmy językowe w świadomości użytkowników języka polskiego, Katowice 2011, s. 88.
  35. Ewa Siatkowska, Standaryzacja po kurpiowsku, „Polonica”, 37, 2017, s. 5, DOI10.17651/polon.37.12, ISSN 0137-9712.
  36. Stanisław Urbańczyk (red.), Encyklopedia języka polskiego, Wrocław 1992, s. 58, 105.
  37. Butler 1999 ↓, s. 188.
  38. a b Crystal 2008 ↓, s. 142–144.
  39. Einar Haugen, Dialect, Language, Nation, American Anthropologist New Series, Vol. 68, No. 4, s. 927, JSTOR670407 (ang.).
  40. a b Chambers i Trudgill 1998 ↓, s. 5.
  41. Herk 2012 ↓, s. 15.
  42. a b Revue slavistique, t. 54, G. Gebenther i Spółka, 2004, s. 132.
  43. Moro 2010 ↓, s. 99.
  44. John McWhorter, What's a Language, Anyway?, „The Atlantic”, 19 stycznia 2016 [dostęp 2019-08-26].
  45. Čermák 2011 ↓, s. 45.
  46. Dani Byrd, Toben H. Mintz, Discovering Speech, Words, and Mind, John Wiley & Sons, 2011, s. 55, ISBN 978-1-4443-5778-3 (ang.).
  47. Peter Trudgill, Glocalisation and the Ausbau sociolinguistics of modern Europe [w:] Anna Duszak, Urszula Okulska (red.), Speaking from the margin: global English from a European perspective, Frankfurt: Peter Lang, 2004, s. 35–49, ISBN 978-3-631-52663-7 (ang.).

BibliografiaEdytuj