Dialekt

wariant języka wyróżniony na podstawie pewnych odrębności

Dialekt, narzecze – wieloznaczny termin oznaczający w najszerszym rozumieniu naukowym odmianę języka odznaczającą się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi czy gramatycznymi, odróżniającymi ją od innych form tego języka[1]. Wszystkie dialekty w jednakowy sposób rządzą się zespołem zasad gramatycznych, choć ich system bywa silnie zróżnicowany[2].

Różnice dialektalne wykazują zasadniczo wszystkie języki świata, przy czym tylko niektóre z nich mają swoją odmianę ogólną[3], tzw. dialekt standardowy[4]. Pewną formą dialektu (wariantem językowym o ustalonej strukturze) posługuje się każdy użytkownik języka[2]. Czynniki społeczne prowadzą jednak do porzucania środków gwarowych na rzecz elementów języka standardowego, uważanych za neutralne geograficznie[2]. Granice między poszczególnymi dialektami bywają niekiedy nieostre i trudne do wyznaczenia[2].

Badaniem dialektów (zwłaszcza regionalnych) zajmuje się dział językoznawstwadialektologia[5][6]. W rozumieniu dialektologii tradycyjnej dialekt to byt przeciwstawiany językowi standardowemu[7].

Historia terminuEdytuj

Termin „dialekt” wywodzi się z greckiego słowa diálektos (stgr. διάλεκτος) oznaczającego dyskurs, rozmowę, sposób mówienia, a które z kolei pochodzi od słów diá (stgr. διά „poprzez”) i legō (stgr. λέγω „mówię”). Określenie to pojawiło się w europejskim piśmiennictwie już w XVI wieku[8] i pierwotnie oznaczało sposób mówienia, manierę charakterystyczną dla danego mówiącego[9]. Współcześnie pod pojęciem tym rozumie się wariant języka wyodrębniony na podstawie pewnych odmienności, wynikających ze zróżnicowania geograficznego[10] lub stratyfikacji społecznej jego użytkowników[11]. Czyni się zasadnicze rozróżnienie między formami terytorialnymi a formami stratyfikacyjnymi, zwanymi precyzyjniej socjolektami[12][13]. Rozgraniczenie to nie jest jednak ścisłe, gdyż formy o podłożu terytorialnym bywają zarazem ograniczone socjalnie[12].

Rodzaje dialektówEdytuj

Można wyróżnić dialekty regionalne, będące przedmiotem tradycyjnych badań dialektologicznych, oraz dialekty socjalne, których istnienie zostało stwierdzone przez późniejszą dialektologię miejską[14].

Brytyjski językoznawca Peter Trudgill proponuje następujący podział dialektów:

  • dialekty tradycyjne (ang. traditional dialects) – silnie zróżnicowane odmiany języka, używane na obszarach wiejskich. Ulegają zanikowi wskutek nowoczesnych przemian społecznych, pod wpływem procesów globalizacji, oświaty i mediów[14]. Popularnie pod pojęciem dialektu rozumie się właśnie dialekty tradycyjne[15].
  • dialekty mainstreamowe (ang. mainstream dialects) – odmiany języka wypierające dialekty tradycyjne. Należą do nich zarówno odmiany standardowe (np. brytyjska angielszczyzna standardowa), jak i odmiany niestandardowe (dialekty miejskie). Wykazują znacznie mniejszy stopień zróżnicowania wewnętrznego niż dialekty tradycyjne i funkcjonują poza obszarami wiejskimi. W większym stopnia odzwierciedlają stratyfikację społeczną[14]. Dialekty miejskie bywają przedmiotem krytyki na gruncie tradycji preskryptywizmu[16], a dawni dialektolodzy postrzegali je jako „zniekształcone” formy języka standardowego[17].

Język a dialektEdytuj

Z punktu widzenia lingwistyki język nie jest konkretnym tworem, lecz zespołem rozmaitych dialektów[18], na który mogą się składać zarówno odmiany o podłożu geograficznym i socjalnym, jak też ponadgwarowe standardy[19][20]. Język zawsze się manifestuje w formie pewnej odmiany[4]; z perspektywy lingwistycznej można zatem przyjąć, że każdy użytkownik języka posługuje się jakimś dialektem[21][22]. Pośród dialektów wchodzących w skład języka nie można wyróżnić form wyższych ani niższych, choć obiegowe poglądy często przypisują rozmaitym dialektom różną wartość[22][21], a określony dialekt może być identyfikowany z konkretną funkcją komunikatywną[21]. Praktykę używania dwóch odmian/dialektów języka (zwykle języka standardowego i dialektu obiegowego) przez jedną wspólnotę komunikatywną określa się mianem dyglosji[23].

Oznaczenia „dialekt” używa się często do mówienia o formach języka bez postaci pisanej, w opozycji do form ustandaryzowanych lub literackich (grafolektów[24]), o których mawia się „języki”[25][26]. Mianem dialektów bywają określane także autonomiczne języki, które nie wypracowały tradycji piśmienniczej (niekiedy mowa np. o „dialektach afrykańskich”)[27], niezgodnie z terminologią językoznawczą[28].

Charakterystyka pojęciaEdytuj

W rozumieniu językoznawstwa dialekt jest formą egzystencji języka charakterystyczną dla pewnej grupy jego użytkowników. Termin ten odnosi się w pierwszej kolejności do form wydzielonych geograficznie[29][30] (geolektów/regiolektów), choć w szerszym ujęciu, charakterystycznym dla językoznawstwa angielskiego (gdzie jest w praktyce traktowany jako synonim variety[31]), może dotyczyć także mowy jakiejś grupy społecznej (socjolekt) lub etnicznej (etnolekt)[32]. Zgodnie ze współczesną definicją naukową jako swoiste dialekty można rozpatrywać wszystkie odmiany języka, także standardowe (literackie)[33][34]; w dyskursie lingwistycznym czyni się zatem rozróżnienie między dialektami standardowymi a niestandardowymi (wernakularnymi)[35][36]. W języku codziennym[36], a także w niektórych tradycjach językoznawczych funkcjonuje węższe ujęcie, zgodnie z którym dialekt to regionalny (lub socjalny) wariant języka, z definicji przeciwstawiany standardowi, czyli jego skodyfikowanej formie normatywnej[6][37][38][12]. W skrajnej definicji pojęcie dialektu odnosi się również do idiolektów, tj. kodów właściwych dla poszczególnych jednostek[39].

Oba podejścia do definicji dialektu funkcjonują równolegle, choć w przypadku niektórych języków podejścia wartościującego nie da się zastosować z przyczyn obiektywnych[40]. Przykładem może być język włoski, w którym za język standardowy służy dialekt florencki, równoważny i równorzędny innym dialektom tego języka[40].

Poszczególne dialekty można często dzielić na mniejsze formy, odzwierciedlające ich wewnętrzne zróżnicowanie: warianty[13] lub poddialekty (subdialekty), w polskiej tradycji językoznawczej nazywane gwarami[41][42]. Terminy „dialekt” i „gwara” są jednak często traktowane jako równoznaczne, zarówno w nazewnictwie popularnym[43], jak i w nomenklaturze naukowej[44][45]. W kontekście badań literaturoznawczych pojęciem w praktyce tożsamym z szerzej ujmowanym dialektem jest rejestr stylistyczny[46].

W nazewnictwie potocznym mianem dialektów określa się również języki pozbawione formy pisanej lub standaryzacji, używane w krajach rozwijających się[47] lub odizolowanych częściach świata[28]. Takie rozumienie terminu nie znajduje szerokiej akceptacji w literaturze językoznawczej[28], gdzie mówi się raczej o językach wernakularnych[48]. Ponadto w terminologii specjalistycznej czyni się rozróżnienie między terminami „dialekt”, „slang” a „akcent”: akcent w socjolingwistyce określa jedynie sposób wymowy, tzn. cechy fonetyczne lub fonologiczne właściwe dla pewnej grupy użytkowników języka[49], slang stanowi zaś zbiór specyficznych środków leksykalnych, zwykle nietrwałych i kojarzonych ze środowiskami młodzieżowymi[50]. Dialektem nazywa się natomiast odmianę języka wykazującą odrębności gramatyczne względem innych form mowy, charakteryzującą się przy tym odmiennościami na płaszczyźnie fonologicznej, a często także różnicami leksykalnymi[49].

Rozgraniczanie językówEdytuj

Dialektami nazywane są różne odmiany jednego języka mówionego. O uznaniu jakiejś mowy za odrębny język, nie zaś za wariant innego języka decydują w znacznie większym stopniu rozstrzygnięcia pozajęzykoznawcze niż językoznawcze[51]. W dyskusjach o różnicy pomiędzy językiem a dialektem często pojawia się, przypisywany Maxowi Weinreichowi, aforyzm „język to dialekt z armią i flotą wojenną[52]. Jak głosi powiedzenie, rozróżnienie między terminami „język” a „dialekt” nie jest ścisłe: wydzielanie języków ma często charakter konwencjonalny i jest wyraźnie zależne od czynników socjopolitycznych[53][54].

Na gruncie językoznawstwa można uznać, że dwa kody komunikacyjne tworzą jeden język, jeśli są między sobą zrozumiałe. Kryterium to nie jest jednak stosowane w sposób ścisły, gdyż zjawisko wzajemnej zrozumiałości może przybierać różne stopnie nasilenia i występować w formie asymetrycznej[55]. Rygorystyczne przestrzeganie tego kryterium uniemożliwiają również społeczne uwarunkowania językowe – wyodrębnianie języków bywa bowiem umotywowane powstawaniem organizmów państwowych[51] oraz procesami standaryzacyjnymi zachodzącymi w obrębie kompleksów językowych[56] (zob. Abstand- i Ausbausprachen). Istotną rolę odgrywa odgrywa także odległość geograficzna poszczególnych bytów językowych (por. przypadek języków polinezyjskich)[57].

Przykładem mowy o spornym statusie jest kaszubszczyzna, uznawana przez niektórych specjalistów za dialekt języka polskiego, a przez innych za język odrębny względem polszczyzny ogólnej. Także wśród użytkowników mowy kaszubskiej nie ma jednomyślności na powyższy temat; Ministerstwo Edukacji RP uznało ostatecznie w 1996 r. kaszubszczyznę za odrębny język regionalny. Z drugiej strony język chiński oficjalnie (i przez większość użytkowników) uznawany jest za jeden język o dużej liczbie dialektów, pomimo że całkowicie wzajemnie niezrozumiałych, a specjaliści uznają go raczej za zespół języków. Poglądowi temu sprzyja fakt, iż wszystkie chińskie dialekty w piśmie są wzajemnie zrozumiałe[47].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Urszula Kropiwiec, Jadwiga Konieczna-Twardzikowa (red.), Nieznane w przekładzie, Między oryginałem a przekładem, tom XI, Kraków: Universitas, 2006, s. 294, ISBN 978-83-7188-859-5, OCLC 781238857 (ang.).
  2. a b c d James R. Hurford, Grammar: A Student's Guide, Cambridge University Press, 1994, s. 63–66, ISBN 978-0-521-45627-2 (ang.).
  3. Mate Kapović, Čiji je jezik, wyd. 1, Zagrzeb: Algoritam, 2010, s. 55, ISBN 978-953-316-282-9 (chorw.).
  4. a b István Lanstyák, Maďarčina na Slovensku – štúdia z variačnej sociolingvistiky / Hungarian in Slovakia – A Study in Variational Sociolinguistics, „Sociologický Časopis / Czech Sociological Review”, 38 (4), 2002, s. 411, ISSN 0038-0288, JSTOR41131826 (słow.).
  5. Mistrík 1993 ↓, s. 114.
  6. a b Ladislav Dvonč, K otázke sociálnych „nárečí“, „Slovo a slovesnost”, 18 (3), 1957, s. 180–183 (słow.).
  7. Jenny Cheshire, Dialect and Education: Some European Perspectives, Multilingual Matters, 1989, s. 4, ISBN 978-1-85359-035-1 (ang.).
  8. Adam Fox, Oral and Literate Culture in England, 1500-1700, Oxford Studies in Social History, Clarendon Press, 9 listopada 2000, s. 57, ISBN 978-0-19-154229-9 (ang.).
  9. Margaret W. Ferguson, Dido’s Daughters: Literacy, Gender, and Empire in Early Modern England and France, Chicago: University of Chicago Press, 1 listopada 2007, s. 91–94, ISBN 978-0-226-24318-4 (ang.).
  10. Dolník 1999 ↓, s. 202.
  11. Małgorzata Dąbrowska-Kardas, Analiza dyrektywalna przepisów części ogólnej kodeksu karnego, Wolters Kluwer, 2012, s. 32, ISBN 978-83-264-4617-7.
  12. a b c Dolník 1999 ↓, s. 203.
  13. a b Jiří Černý, Dějiny lingvistiky, Ołomuniec: Votobia, 1996, s. 395, ISBN 80-85885-96-4, OCLC 37391292 (cz.).
  14. a b c Gitte Kristiansen, Style-shifting and shifting style: a socio-cognitive approach to lectal variation, [w:] Gitte Kristiansen, René Dirven (red.), Cognitive Sociolinguistics: Language Variation, Cultural Models, Social Systems, Walter de Gruyter, 2008, s. 83, ISBN 978-3-11-019915-4 (ang.).
  15. Peter Trudgill, Lars-Gunnar Andersson, Bad Language, Oxford, UK: Basil Blackwell, 1990, s. 165, ISBN 0-631-17872-4, OCLC 21973314 (ang.).
  16. Mate Kapović, Anđel Starčević, Daliborka Sarić, O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] Barbara Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagrzeb: Srednja Europa, 2016, s. 56, ISBN 978-953-7963-47-7 (chorw.).
  17. Robert Lawrence Trask, The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics, Psychology Press, 2000, s. 358, ISBN 978-1-57958-218-0 (ang.).
  18. Čermák 2011 ↓, s. 46.
  19. The English Record, t. 24–25, New York State English Council., 1973, s. 42 (ang.).
  20. Naír García Abelleira, Víctor M. Longa, Enseñando a los niños a discriminar. La plasmación de la ideología del estándar en la escuela., „Representaciones”, XI (2), Universidade de Santiago de Compostela, 2015, s. 152 (hiszp.).
  21. a b c John Hartley, Communication, Cultural and Media Studies: The Key Concepts, Routledge, 2003, s. 64, ISBN 978-1-134-49206-0 (ang.).
  22. a b Ronald L. Jackson II, Michael A. Hogg, Encyclopedia of Identity, SAGE, 2010, s. 219, ISBN 978-1-4129-5153-1 (ang.).
  23. Dolník 1999 ↓, s. 204.
  24. Arkadiusz Żmij, Pismo – rewolucja totalna, [w:] Pomiędzy oralnością a piśmiennością, [w:] Artykuły naukowe z filologii polskiej [online], język-polski.pl [dostęp 2019-09-03].???
  25. Tomasz Kamusella. 2016. The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect:' From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe’s Ethnolinguistic Nation-States (pp 189-198). Colloquia Humanistica. Vol 5.
  26. Schilling-Estes 2006 ↓, s. 311–341.
  27. Dick Leith, A Social History of English, Routledge, 2005, s. 7, ISBN 978-1-134-71145-1 (ang.).
  28. a b c Fodde Melis 2002 ↓, s. 35.
  29. Rosina Lippi-Green, English With an Accent: Language, Ideology, and Discrimination in the United States, Nowy Jork: Psychology Press, 1997, s. 247–248, ISBN 978-0-415-11477-6 (ang.).
  30. Mistrík 1993 ↓, s. 289.
  31. Błażej Osowski, Opracowania dialektologiczne w iSybislawie, [w:] Paweł Kowalski (red.), Z zagadnień informacji naukowej, terminoznawstwa i językoznawstwa, Warszawa: Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, 2018, s. 212.
  32. Natalie Schilling-Estes, Walt Wolfram, American English: dialects and variation, wyd. 3, Hoboken: John Wiley & Sons, 2015 (Language in Society), s. 184, ISBN 978-1-118-39145-7, OCLC 919202335.
  33. William McGregor: Linguistics: An Introduction. A&C Black, 2009, s. 160. ISBN 978-1-84706-367-0. (ang.)
  34. Marianne Mithun, The Languages of Native North America, Cambridge University Press, 2001, V, ISBN 978-1-107-39280-9 (ang.).
  35. Fodde Melis 2002 ↓, s. 36.
  36. a b Schilling-Estes 2006 ↓, s. 312.
  37. Benedikt Perak, Robert Trask, Milica Mihaljević, Temeljni lingvistički pojmovi, 2005, s. 81 (chorw.).
  38. Stanisław Dubisz, Halina Karaś, Nijola Kolis, Dialekty i gwary polskie, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1995, s. 29, ISBN 978-83-214-0989-4.
  39. Leszek Berezowski, Dialect in translation, Wrocław: Wydawn. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1997, s. 12, ISBN 83-229-1685-X, OCLC 39660096 [dostęp 2019-11-26].
  40. a b Martin Maiden, Mair Parry, Introduction by the editors, [w:] Martin Maiden, Mair Parry (red.), The Dialects of Italy, London: Routledge, 1997, s. 2, ISBN 978-1-134-83436-5 (ang.).
  41. Bogusław Wyderka, Czy gwara śląska w nowej roli?, [w:] Karol Dejna i inni red., Rozprawy Komisji Językowej, t. 48, Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe, 2003, s. 89–90, ISSN 0076-0390.
  42. Tomasz Kamusella, Silesian – From Gwara to Language After 1989, wachtyrz.eu, 2015 (ang.).
  43. Monika Szymańska, Regionalizmy językowe w świadomości użytkowników języka polskiego, Katowice 2011, s. 88.
  44. Ewa Siatkowska, Standaryzacja po kurpiowsku, „Polonica”, 37, 2017, s. 5, DOI10.17651/polon.37.12, ISSN 0137-9712.
  45. Stanisław Urbańczyk (red.), Encyklopedia języka polskiego, Wrocław 1992, s. 58, 105.
  46. Lance St. John Butler, Registering the Difference: Reading Literature Through Register, Manchester: Manchester University Press, 1999, s. 188, ISBN 978-0-7190-5614-7 (ang.).
  47. a b David Crystal, A Dictionary of Linguistics and Phonetics, wyd. 6, Blackwell Publishing, 2008, s. 142–144, ISBN 978-1-4051-5296-9 (ang.).
  48. Einar Haugen, Dialect, Language, Nation, American Anthropologist New Series, Vol. 68, No. 4, s. 927, JSTOR670407 (ang.).
  49. a b J.K. Chambers, Peter Trudgill, Dialectology, Cambridge University Press, 1998, s. 5, ISBN 978-0-521-59646-6 (ang.).
  50. Gerard Van Herk, What Is Sociolinguistics?, John Wiley & Sons, 2012, s. 15, ISBN 978-1-4051-9318-4 (ang.).
  51. a b Revue slavistique, t. 54, G. Gebenther i Spółka, 2004, s. 132.
  52. Andrea Moro, The Boundaries of Babel: The Brain and the Enigma of Impossible Languages, MIT Press, 2010, s. 99, ISBN 978-0-262-51506-1 (ang.).
  53. John McWhorter, What's a Language, Anyway?, „The Atlantic”, 19 stycznia 2016 [dostęp 2019-08-26].
  54. Čermák 2011 ↓, s. 45.
  55. Dani Byrd, Toben H. Mintz, Discovering Speech, Words, and Mind, John Wiley & Sons, 2011, s. 55, ISBN 978-1-4443-5778-3 (ang.).
  56. Peter Trudgill, Glocalisation and the Ausbau sociolinguistics of modern Europe, [w:] Anna Duszak, Urszula Okulska (red.), Speaking from the margin: global English from a European perspective, Frankfurt: Peter Lang, 2004, s. 35–49, ISBN 978-3-631-52663-7 (ang.).
  57. Jozef Genzor: Jazyky sveta: história a súčasnosť. Wyd. 1. Bratysława: 2015, s. 7. ISBN 978-80-8145-114-0. OCLC 950004358. (słow.)

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj