Otwórz menu główne

Gwara

mowa ludności wiejskiej, odmienna od języka standardowego; również: jednostka dialektologiczna podrzędna w stosunku do dialektu
Ten artykuł dotyczy mowy wydzielonej geograficznie. Zobacz też: socjolekt – gwara środowiskowa.

Gwara, gwara ludowa – w klasycznym rozumieniu: terytorialna odmiana języka, mowa ludności (zwłaszcza wiejskiej), odmienna od języka standardowego i gwar sąsiadujących ze względu na odrębności językowe, przede wszystkim fonetyczne i leksykalne[1]. W polskojęzycznych pracach dialektologicznych jednostkę tę ujmuje się zwyczajowo jako podrzędną w stosunku do dialektu[1][2], traktując ją jako synonim terminów „poddialekt”[3] i „subdialekt”[4]; czasem wyróżnia się również podrzędne wobec dialektu zespoły gwarowe.

Granice gwar, podobnie jak granice dialektów, nakreślane są w badaniach językoznawczych poprzez zestawianie językowych cech dystynktywnych (odróżniających) na określonych terytoriach i niejednokrotnie mają charakter umowny.

Spis treści

Konwencje terminologiczneEdytuj

Niekiedy pojęcia „gwara” i „dialekt” używane są zamiennie, np. zróżnicowany wewnętrznie etnolekt śląski bywa popularnie określany zarówno jako „gwara śląska”, jak i „dialekt śląski”. Taka konwencja nazewnicza zyskuje również uznanie ze strony niektórych polskich dialektologów[2][5]. Mianem gwary określa się także mowę ludności wiejskiej jako całość[1].

W innym, nowszym ujęciu termin „gwara” przyjmuje rozszerzony zakres znaczeniowy, funkcjonując również jako określenie na inne formy odrębności językowej, takie jak żargon/socjolekt (elementy leksykalne właściwe dla pewnej grupy społecznej, zawodowej lub subkultury) oraz odmiany języka charakterystyczne dla niewykształconych mieszkańców środowisk miejskich. Terminów „gwara ludowa” i „gwara terytorialna” używa się zatem, aby odróżnić gwary w sensie klasycznym od nowszych pojęć, takich jak gwara miejska, gwara środowiskowa i gwara zawodowa[6].

Jako że gwary terytorialne, w przeciwieństwie do profesjolektów, prócz różnic leksykalnych wykazują regularne odmienności gramatyczne, fonetyczne i fonologiczne w stosunku do języka ogólnonarodowego, używanie terminu „gwara” w odniesieniu do profesjolektów uchodzi niekiedy za niefortunne (według autorów Słownika terminologii językoznawczej wystarczyłoby określenie „słownictwo zawodowe”). Termin „gwara zawodowa” przyjął się jednak szeroko ze względu na to, że gwary zawodowe robotników i rzemieślników, do których sprowadzają się gwary miejskie, zachowują ze względu na ich wzajemne związki pewne podobieństwa fonetyczne i fonologiczne względem gwar terytorialnych[7].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Urbańczyk 1992 ↓, s. 105.
  2. a b Wyderka 2003 ↓, s. 89–90.
  3. Tomasz Wicherkiewicz, Ginące języki, etniczność, tożsamość i polityka [w:] Nicole Nau i inni red., Języki w niebezpieczeństwie: księga wiedzy, wyd. 1, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 2016, s. 105-133, DOI10.14746/9788394719845, ISBN 978-83-947198-4-5.
  4. Tomasz Kamusella, Silesian – From Gwara to Language After 1989, wachtyrz.eu, 2015 (ang.).
  5. Ewa Siatkowska, Standaryzacja po kurpiowsku, „Polonica”, 37, 2017, s. 5, DOI10.17651/polon.37.12, ISSN 0137-9712.
  6. Jan Grzenia, gwara a żargon [w:] Poradnia językowa PWN [online], sjp.pwn.pl, 25 kwietnia 2005 [dostęp 2019-01-02].
  7. Gołąb, Heinz i Polański 1968 ↓.

BibliografiaEdytuj

  • Zbigniew Gołąb, Adam Heinz, Kazimierz Polański, Słownik terminologii językoznawczej, Warszawa 1968.
  • Zbigniew Gołąb, Adam Heinz, Kazimierz Polański, Słownik terminologii językoznawczej, wyd. 2, Warszawa 1970.
  • Stanisław Urbańczyk, Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1992, ISBN 83-04-02994-4, OCLC 30953882.
  • Bogusław Wyderka, Czy gwara śląska w nowej roli? [w:] Karol Dejna i inni red., Rozprawy Komisji Językowej, t. 48, Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe, 2003, s. 149–157, ISSN 0076-0390.

Linki zewnętrzneEdytuj