Dyglosja (z gr. diglossia „dwujęzyczność”) – sytuacja językowa, w której jedna wspólnota komunikatywna posługuje się dwoma odrębnymi formami mowy[1], spełniającymi różne funkcje w kontaktach społecznych[2][3]. Charles Ferguson opisał dyglosję jako kontrast między dwoma wariantami językowymi, wyższym (H, high) i niższym (L, low)[2]. Jest to klasyczna forma społecznego bidialektyzmu lub bilingwizmu[2].

Wariant niski charakteryzuje się niższym prestiżem, mniejszym wsparciem instytucjonalnym, zastosowaniem w domenie nieformalnej oraz prostotą strukturalną[2]. Wariant wysoki, tj. skodyfikowany język standardowy, jest natomiast stosowany w piśmiennictwie i komunikacji oficjalnej[4][5]. Dyglosja przybiera różne stopnie nasilenia: może polegać na współistnieniu dwóch odmian (dialektów) tego samego języka, ale w skrajnych przypadkach chodzi o odrębne, nawet niespokrewnione języki[2].

Pewna forma dyglosji istnieje we wszystkich wspólnotach, które czynią rozróżnienie między językiem literackim (standardowym) i nieliterackim[2]. W sytuacji dyglosji język standardowy nie funkcjonuje w charakterze kodu powszechnego[4], a jego znajomość nabywa się przede wszystkim na drodze formalnej edukacji[5]. Zjawisko to jest powszechne m.in. w krajach arabskich, niemieckojęzycznej części Szwajcarii, w Indonezji oraz w południowych Indiach[6][7][8]. Współistnienie czeszczyzny literackiej (spisovná čeština) i interdialektu ogólnoczeskiego (obecná čeština) również bywa traktowane jako przejaw dyglosji[9][10].

Dyglosja łaciny i grekiEdytuj

Dyglosja zaczęła występować w epoce cesarstwa rzymskiego w łacinie i grece w związku z tendencjami archaistycznymi w literaturze, jakie nasiliły się w II wieku n.e. W efekcie językiem potocznym ludności greckojęzycznej był tzw. dialekt koine (gr. „wspólny”) stanowiący naturalnie rozwijającą się mieszankę dialektów greckich, literaturę natomiast zdominował dialekt attycki z przełomu V i IV wieku p.n.e. (czyli z epoki 600–700 lat wcześniejszej).

Różnice pomiędzy językiem potocznym a literackim zaczęły też od II wieku n.e. stopniowo występować w łacinie, aczkolwiek ostateczny rozpad na czysto literacką „łacinę” oraz mówione „języki romańskie” datuje się dopiero na VIII/IX wiek n.e. Proces ten został wydatnie przyspieszony przez upadek cesarstwa zachodniorzymskiego i ruinę rzymskiej kultury, cywilizacji, a zwłaszcza szkolnictwa.

Współcześnie dyglosja występowała w Grecji pod rządami tzw. pułkowników, kiedy językiem urzędowym była greka „oczyszczona”, tzw. katharewusa, natomiast językiem potocznym greka „ludowa”, tzw. dimotiki.

Dyglosja języka arabskiegoEdytuj

Przed narodzinami islamu plemiona arabskie mówiły różnymi dialektami, jednak miały wspólny język, tzw. koine poetycką, wykorzystywany w poezji oraz w kontaktach międzyplemiennych – zawierał on wiele najbardziej powszechnych zwrotów.

W VIII wieku została opracowana przez gramatyków norma języka arabskiego, mająca, zgodnie z intencjami kompilatorów, bazować na koine poetyckiej oraz na języku Koranu spisanego w VII wieku, który do dziś jest dla Arabów najwyższym wzorcem stylistycznym. Język klasyczny nie jest dla nikogo językiem ojczystym i uznawany jest przez niektórych współczesnych językoznawców za język sztuczny.

W złotych wiekach cywilizacji islamu język klasyczny służył tylko literaturze, liturgii i administracji, na co dzień w dalszym ciągu posługiwano się dialektami (których nikt nie potrafił zapisać).

Upadek kalifatu Abbasydów po najeździe Mongołów spowodował regres kultury arabskiej i m.in. zanik znajomości języka klasycznego. Odrodzenie się języka nastąpiło w XIX wieku w okresie modernizacji (efekt kontaktu cywilizacji islamu i Zachodu zapoczątkowany przez próbę podboju Egiptu przez Napoleona).

Również współcześnie język literacki, który wyewoluował z języka klasycznego, łączy świat arabski (i nawet szerzej – świat muzułmański), a na co dzień w dalszym ciągu używa się dialektów. Mimo to Arabowie są przekonani o jedności ich języka obiegowego oraz języka literackiego, uważając dialekty za formy nieczyste, ze względu na obecność w nich naleciałości z języków obcych, nieobecne w „czystym” języku Koranu. Tak na przykład dialekty Północnej Afryki mają wyraźne naleciałości berberskie, punickie, francuskie, włoskie, hiszpańskie, osmańskotureckie i sub-saharyjskie, a dialekty używane w Lewanciearamejskie. Z kolei dialekty jemeńskie mają elementy języka himjaryckiego, języków południowosemickich i języka południowoarabskiego epigraficznego. W porównaniu z językiem klasycznym dialekty cechują się znaczącą przebudową systemu odmiany czasownika i brakiem jakiejkolwiek deklinacji, co jest podobnym zjawiskiem do zaniku deklinacji w językach romańskich pochodzących od łaciny ludowej.

Dyglosja języka mongolskiegoEdytuj

Przez wieki rolę literackiego języka plemion mongolskich pełnił klasyczny język mongolski. Praktycznie nigdy w znanej nam historii mongolskiego piśmiennictwa nie był to język mówiony (najbardziej zbliżony do żywego języka był w XII lub XIII wieku, kiedy to powstał w oparciu o mówione dialekty ludów mongolskich). Mongołowie posługiwali się na co dzień własnymi dialektami, z których z czasem wykształciły się współczesne języki mongolskie. Co więcej, klasyczny język mongolski odczytywany był przez poszczególne plemiona zgodnie z prawidłami gramatycznymi i fonetycznymi ich własnych języków. Pisano jednak w sposób zgodny z regułami języka klasycznego.

Klasyczny język mongolski był w powszechnym użyciu jeszcze w I. połowie XX wieku. Stracił na znaczeniu po wykształceniu po II wojnie światowej nowego języka literackiego opartego na mówionym dialekcie chałchaskim. Obecnie funkcjonuje jeszcze sporadycznie jako język piśmiennictwa Mongołów z terenów Mongolii Wewnętrznej w ChRL.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Juraj Dolník, Základy lingvistiky, wyd. 1, Bratysława: Stimul, 1999, s. 204, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637 (słow.).
  2. a b c d e f Jan Pokorný, Lingvistická antropologie: jazyk, mysl a kultura, Grada Publishing a.s., 2009, s. 135, ISBN 978-80-247-6987-5 (cz.).
  3. Przemysław Pietrzak, Zagadnienia języka artystycznego, „Pamiętnik Literacki”, XCVII (2), Instytut Badań Literackich PAN, 2006, s. 147.
  4. a b Charles A. Ferguson, Diglossia, „Word”, 2, 15, 1959, s. 325–340, DOI10.1080/00437956.1959.11659702 (ang.).
  5. a b Ernest C. Migliazza, Yanomama Diglossia, [w:] William C. McCormack, Stephen A. Wurm (red.), Approaches to Language: Anthropological Issues, Walter de Gruyter, 2011, s. 561, ISBN 978-3-11-080003-6 (ang.).
  6. William Bright, Sociolinguistics: Proceedings of the UCLA Sociolinguistics Conference, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 1964, s. 12, ISBN 978-3-11-085650-7 (ang.).
  7. Anton Moeliono, Contact-induced language change in present-day Indonesian, [w:] Tom Dutton, Darrell T. Tryon, Language Contact and Change in the Austronesian World, Walter de Gruyter, 2010, ISBN 978-3-11-088309-1 (ang.).
  8. Amran Halim, Intonation in Relation to Syntax in Bahasa Indonesia, Djambatan, 1975, s. 9 (ang.).
  9. Grażyna Balowska, Problematyka czeszczyzny potocznej nieliterackiej (tzw. obecná čeština) na łamach czasopisma „Naše řeč” w latach dziewięćdziesiątych, „Bohemistyka” (1), Opole 2006, s. 29, ISSN 1642–9893.
  10. Jiří Nekvapil, Diglosie, [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).

BibliografiaEdytuj