Otwórz menu główne

Gramatyka

zbiór reguł systemu językowego
Językoznawstwo
Lingwistyka ogólna
Gramatyka
Fonetyka
Fonologia
Morfologia
Słownictwo (leksyka)
Semiotyka
Składnia (syntaktyka)
Semantyka
Semantyka leksykalna
Semantyka statystyczna
Semantyka strukturalna
Semantyka prototypu
Pragmatyka
Lingwistyka stosowana
Psycholingwistyka
Socjolingwistyka
Etnolingwistyka
Antropolingwistyka
Neurolingwistyka
Lingwistyka generatywna
Lingwistyka kognitywna
Lingwistyka komputerowa
Lingwistyka matematyczna
Lingwistyka synchroniczna
Lingwistyka diachroniczna
Lingwistyka historyczno-porównawcza
Metoda porównawcza
Etymologia
Stylistyka
Lingwistyka korpusowa
Kultura języka (normatywistyka)
Historia językoznawstwa
Deskryptywizm (opisowość)
Normatywizm (preskryptywizm)

Gramatyka (stgr. γραμματική τέχνη, łac. grammatica) – uporządkowany zbiór reguł językowych rządzących organizacją zdań, dyskursów, tekstów; innymi słowy zespół prawideł umożliwiających tworzenie złożonych jednostek językowych, ich składanie z jednostek elementarnych[1]. Gramatyka to także dział językoznawstwa zajmujący się badaniem tych wzorców[2]. Struktura gramatyczna stanowi element właściwy dla wszystkich języków i dialektów[3] (w tym języków „prymitywnych”[4]), tworzący podstawę ich funkcjonowania; system ten znany jest wszystkim użytkownikom i przyswajany bez potrzeby formalnego nauczania[5].

Gramatyka to część języka najbardziej trwała i odporna na wpływy zewnętrzne[6], choć również podlegająca zmianom[7]. Jest najwyraźniej ujawniającym się elementem organizacji tekstu, choć nie stanowi głównego ani jedynego obrazu systemu językowego. Charakter gramatyki jest uzależniony od typologii danego języka, a na faktyczny sposób wypowiedzi wpływają też aspekty stylistyczne i semantyczne. Faktyczna łączliwość wyrazów może być zatem bardziej restrykcyjna od samych prawideł gramatycznych[1].

W zakres gramatyki wchodzą: fonetyka, fonologia, morfologia oraz składnia, przy czym w ujęciu tradycyjnym nie uwzględnia się fonetyki i fonologii[2]. Za część gramatyki bywa uznawana także semantyka[8]. Pojęcie gramatyki ma zatem charakter bardzo zmienny, często również pod względem rozciągłości jej przedmiotu[9]; ponadto gramatyka uniwersalna nie stanowi gramatyki w żadnym z powszechnych ujęć, lecz raczej koncepcję uniwersalnych właściwości językowych[10].

W postaci stosowanej gramatykę rozumie się przede wszystkim jako opis struktury, tej części systemu językowego, która odnosi się do sposobu łączenia jednostek, zwłaszcza w kontekście tworzenia zdań. Istnieją jednak różne koncepcje pojmowania gramatyki i rozgraniczania jej elementów. Ferdinand de Saussure uznawał, że zasobu słownego nie można ściśle oddzielić od gramatyki; podejście tradycyjne, absolutyzujące poszczególne części gramatyki, traktuje ją zaś nadal jako pewien konglomerat złożony z tych składników. Skrajne stanowisko zajmuje tu Noam Chomsky, który gramatykę w zasadzie utożsamił ze składnią[1].

Poza kontekstem językoznawczym miano gramatyki przypisuje się rozmaitym aspektom praktyki językowej, a sam termin bywa szczególnie kojarzony z regulacjami poprawnościowymi[11]. Stąd wywodzi się popularne pojęcie grammar nazi, powiązane z potocznym sposobem ujmowania gramatyki[11]. Potocznie pod pojęciem gramatyki rozumie się nie tylko morfologię czy składnię, ale także wymowę, stylistykę[11] czy nawet ortografię[12]. Normy ortograficzne nie są jednak częścią systemu językowego ani gramatyki, lecz odgórnie narzuconymi przepisami, rządzącymi zewnętrzną szatą języka[12][13].

Gramatyczność (poprawność gramatyczna) to własność struktur językowych (przede wszystkim zdań) polegająca na ich zgodności z zasadami gramatycznymi. Wyrażenia spełniające reguły gramatyki nie muszą być jednak akceptowalne pod względem semantycznym (por. zdanie Ta długa głupota szczekała prostopadle, uwydatniające różnicę między gramatyką a semantyką). Obserwuje się priorytetyzację prawideł semantycznych nad gramatycznymi. Podstawowa komunikacja możliwa jest bowiem nawet bez znajomości gramatyki, umożliwia ją proste zestawienie leksemów (Ja ten klucz jutro oddać ten pani)[10].

Typy gramatykEdytuj

Istnieją różne sposoby kategoryzacji rodzajów gramatyk. František Čermák proponuje poniższy podział[10]:

Aspekt Typ gramatyki
Treść performancyjnasystemowa
Czas diachroniczna (historyczna) • synchroniczna (opisowa)
Języki uniwersalnateoretycznakontrastywna (konfrontatywna) • jednojęzykowa
Cel preskryptywna (normatywna) • deskryptywna (opisowa)
Forma–funkcja onomazjologiczna (nocjonalna, funkcjonalna) • semazjologiczna
Punkt wyjścia strukturalnasystemowa (systemiczna) • generatywnastratyfikacyjnafunkcjonalno-generatywnakorpusowa

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Čermák 2011 ↓, s. 130.
  2. a b Polański 1999 ↓, s. 208.
  3. O’Grady, Dobrovolsky i Katamba 1996 ↓, s. 5.
  4. Viktor Krupa, Slavomír Ondrejovič, Jazykové mýty a ich poslanie, „Človek a spoločnosť”, 1/2004, www.saske.sk (słow.).
  5. O’Grady, Dobrovolsky i Katamba 1996 ↓, s. 9-11.
  6. Lachur 2004 ↓, s. 101.
  7. O’Grady, Dobrovolsky i Katamba 1996 ↓, s. 8.
  8. O’Grady, Dobrovolsky i Katamba 1996 ↓, s. 10.
  9. Mistrík 1993 ↓, s. 163.
  10. a b c Čermák 2011 ↓, s. 131.
  11. a b c Dace Strelēvica-Ošiņa, The Language of Correctness: Some Terms of Latin Origin, „Antiquitas Viva”, 5, 2019, s. 186, DOI10.22364/av5.16, ISSN 2255-9779 (ang.).
  12. a b Karel Sýkora, Jaký je vlastně rozdíl mezi gramatikou a pravopisem?, Blog iDNES.cz, 26 stycznia 2016 [dostęp 2019-06-03] (cz.).
  13. Andrzej Markowski: Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN. Warszawa: 2004, s. 1636.

BibliografiaEdytuj