Otwórz menu główne

Metonimia (gr. μετωνυμία metōnymía)[1][2], inaczej zamiennia – przenośne zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego z nim w uchwytnej zależności[3]. Celem może być zwiększenie wyrazistości wypowiedzi lub nadanie jej skrótowości.

W przypadku metonimii desygnaty nie wykazują podobieństwa, ale dzielą pewien związek skojarzeniowy: bliskość w przestrzeni lub w czasie, powiązanie przyczynowo-skutkowe itp. Styczność w przestrzeni może doprowadzić do przeniesienia nazwy pewnego obszaru geograficznego na przedmiot lub wyrób pochodzący z tego miejsca i usankcjonowania takiego określenia w praktyce językowej. Na przykład nazwa wyspy Cypr została przeniesiona na miedź (np. łac. cuprum, ang. copper), a nazwa chińskiej prowincji stała się określeniem na porcelanę (np. ros. фарфор, pol. przestarzałe farfura, farfury). Metonimia jest również częsta w kontekście odcinków czasu. Okres zmiany faz księżyca (28 dni), funkcjonujący jako podstawowa jednostka podziału roku, jest oznaczany w wielu językach za pomocą słowa „księżyc” (np. ros. месяц)[3].

RodzajeEdytuj

Można wyróżnić następujące rodzaje metonimii:

  • metonimia autora, np. „czytam Słowackiego” zamiast „czytam utwory Słowackiego”,
  • metonimia skutku, np. „pot” zamiast „wysiłek”,
  • metonimia miejsca, np. „Pałac Prezydencki ogłosił…” zamiast „Prezydent RP ogłosił…”,
  • metonimia narzędzia, np. „najlepsza trąbka w historii” zamiast „najlepszy trębacz w historii”,
  • metonimia pojemnika, np. „kufel” zamiast „piwo”
  • metonimia oznaki, np. „berło” zamiast „król”
  • metonimia konkretu, np. „głowa” zamiast „rozum”
  • metonimia czynności, np. „wstaw” wodę na herbatę zamiast „zagotuj” wodę na herbatę.

Szczególną odmianą jest synekdocha, w tym:

  • pars pro toto (część zamiast całości),
  • totum pro parte (całość zamiast części),
  • singularis pro plurari (liczba pojedyncza zamiast mnogiej),
  • pluralis pro singulari (liczba mnoga zamiast pojedynczej).

W ogólniejszym sensie, w rozumieniu nurtu myślenia zwanego strukturalizmem, metonimia to zgrupowanie pojęć i przedmiotów według związków między nimi, np.:

  • zdanie jest utworzone z części mowy zgodnie z pewnymi regułami tworzenia (związek zgody, związek rządu itd.),
  • konkretny strój składa się z pewnych części garderoby,
  • konkretna linia melodyczna składa się z dźwięków, motywów, fraz itd.

Pojęciem dopełniającym jest metafora. Dualizm metafora-metonimia po raz pierwszy został zaproponowany przez Romana Jakobsona w 1956 r., a w tak ogólnym znaczeniu spopularyzowany przez antropologa Claude Lévi-Straussa.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Władysław Kopaliński: metonimia. W: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. slownik-online.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-02)].
  2. Henry George Liddell, Robert Scott: μετωνυμία (ang.). W: A Greek-English Lexicon [on-line]. [dostęp 2018-07-15].
  3. a b Lachur 2004 ↓, s. 178.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj