Otwórz menu główne

Językoznawstwo ludowe

zbiór potocznych poglądów na temat języka i zjawiska mowy

Językoznawstwo ludowe (ang. folk linguistics), także pseudolingwistyka[1] – zbiór potocznych poglądów na temat języka i zjawiska mowy[2]. Angielski termin folk linguistics został wprowadzony w roku 1964 przez Henry’ego Hoenigswalda w prezentacji A proposal for the study of folk linguistics[3], odpowiedniki tego pojęcia pojawiały się również na gruncie językoznawstwa rosyjskiego i niemieckiego[2]. Językoznawstwo ludowe jest blisko powiązane z badaną już wcześniej etymologią ludową, w sposób laicki wyjaśniającą związki semantyczne w języku, i analogią ludową, korelującą zjawiska morfologiczne na podstawie semantycznej[2].

Potoczne poglądy lingwistyczne są spotykane we wszystkich społecznościach językowych: w każdej wspólnocie panują przekonania, jakoby pewne systemy językowe były starsze, piękniejsze, bardziej ekspresywne bądź bardziej logiczne od innych; powszechne jest też przeświadczenie, że używane formy językowe można oceniać w kategoriach poprawności[4]. Poglądy tego rodzaju rzadko odzwierciedlają obiektywną rzeczywistość, ale ze względu na swoje rozprzestrzenienie mogą ją kreować, wywierając wpływ na postawy społeczne[4].

Językoznawca Ray Jackendoff zauważa, że kierowanie się lingwistyką ludową w edukacji jest potencjalnie szkodliwe dla uczniów, którzy posługują się nieliterackimi odmianami języka. Określanie różnych form mowy jako „dobrych” lub „złych” może doprowadzić do konsekwencji niepożądanych z punktu widzenia społecznego[5].

Termin „językoznawstwo ludowe” może również odnosić się do ideologicznych koncepcji na temat języka, m.in. poglądów nacjonalistycznych. Fakty naukowe ustalone w drodze badań językoznawczych często stoją w sprzeczności z utwierdzonymi spostrzeżeniami popularnymi[6][7][8].

PrzykładyEdytuj

Ray Jackendoff przytacza następujące stwierdzenia jako typowe przykłady przekonań pseudolingwistycznych[5]:

  • Stwierdzenie: „Dzieci staną się zdezorientowane, jeśli będą próbowały mówić więcej niż jednym językiem”. Wielu rodziców obawia się, że dzieci mogą mieć problem z uporządkowaniem wiedzy na temat różnych języków[9].
    • W rzeczywistości dzieci mogą z łatwością stać się wielojęzyczne, jeśli mają kontakt z różnymi językami. W większości krajów polilingwizm nie jest wyjątkiem, lecz normą. Dzieci bez problemu uczą się odróżniać języki i odpowiednio dopasowywać je do kontekstów komunikacyjnych[9].
  • Stwierdzenie: „Językiem jest język pisany. Twór pozbawiony postaci pisanej lub słownika nie jest językiem”[9].
    • Gdyby stwierdzenie to było prawdziwe, większości języków świata na przestrzeni dziejów nie można by było klasyfikować jako prawdziwych języków. Jeszcze 200 lat temu znakomita większość języków występowała wyłącznie w formie mówionej, a umiejętność czytania i pisania była zarezerwowana dla elit[9]. Również współcześnie języki piśmienne należą do mniejszości, a jeszcze rzadziej dochodzi do standaryzacji językowej, powstania normy ogólnoetnicznej[10]. W rozumieniu lingwistycznym językiem jest każde narzędzie komunikacji używane przez grupę ludzi, wyposażone w usystematyzowany repertuar dźwięków, wyrazów i struktur zdaniowych[11].
  • Stwierdzenie: „Istnieje jedna słuszna i poprawna angielszczyzna”[12]. Społeczeństwo przeważnie waloryzuje kulturalną, ustandaryzowaną odmianę języka (kojarzoną z warstwami wykształconymi), w szczególności jej postać pisaną, uważając inne formy języka za strukturalnie gorsze lub mniej staranne, a ich użytkowników za „leniwych” lub „nierozsądnych” (por. ideologia języka standardowego).
    • Koncepcja istnienia jednej, poprawnej postaci języka stanowi pogląd potoczny, przeważnie odrzucany przez naukowe językoznawstwo (por. poprawność językowa a językoznawstwo)[13]. Zrozumienie zróżnicowania językowego, w tym zasad rządzących różnymi odmianami języka, jest istotnym celem badań lingwistycznych[13][14][15].
    • Wśród językoznawców panuje zgoda, że dialekty nieliterackie (takie jak angielszczyzna afroamerykańska) są równie skomplikowane gramatycznie, jak języki standardowe[15][16]. Popularne poglądy lingwistyczne każą postrzegać te dialekty jako mniej logiczne lub w inny sposób gorsze, czego potencjalnym skutkiem jest dyskryminacja ich użytkowników. Niektórzy lingwiści sugerują zastąpienie absolutnych pojęć poprawnościowych koncepcją kontekstowej stosowności[12][15].
    • Normatywne (preskryptywne) pojęcie poprawności językowej, polegające na bezwzględnym odwołaniu do zasad języka standardowego, ma wąską akceptację w językoznawstwie[17]. W zachodniej lingwistyce koncepcja ta jest powszechnie uznawana za naukowo bezzasadną, umotywowaną uprzedzeniami społecznymi[18][19]. Wątpliwości budzi również niejednakowe traktowanie tradycyjnych dialektów terytorialnych i odmian języka bliskich standardowi (właściwych m.in. dla obszarów miejskich), a także odbieranie tym drugim miana prawowitych form zróżnicowania językowego[20].
  • Stwierdzenie: „Język jest w fazie degradacji, należy go chronić”. Puryści językowi twierdzą, że zmiany zachodzące w mowie (np. neologizmy leksykalne, innowacje gramatyczne, nowe warianty wymowy) są zjawiskiem szkodliwym, nie zaś zwykłym procesem naturalnym.
  • Stwierdzenie: „Słownik określa poprawną postać języka”. „Słownik nie powinien zawierać slangu, niepoprawnych form typu «snuck» i błędnych wariantów wymowy typu «nucular»”[9].
    • Zawartość słownika nie jest uzależniona od dyktatów siły wyższej. Słownik stanowi formę rejestracji realnej praktyki językowej. Dobrze sporządzony słownik bierze pod uwagę konwenanse społeczne i przyjęte normy językowe, oznaczając różne formy jako dialektalne, slangowe, swobodne lub formalne[9]. Mylne jest przekonanie, że język istnieje poza wyobrażeniem jego użytkowników[24].

Do potocznych koncepcji lingwistycznych można zaliczyć również następujące stwierdzenia:

  • Stwierdzenie: „Niektóre języki i dialekty są pozbawione zasad”[25][26]. Niektórzy ludzie spoza kręgów lingwistycznych żywią przekonanie, że języki społeczeństw plemiennych i języki starodawne wykazują cechy prymitywne, odróżniające je od współczesnych języków europejskich[26][27].
    • Gramatyka stanowi podstawę funkcjonowania każdego języka i każdej odmiany językowej, w tym dialektów używanych w formie nieustandaryzowanej[28][25]. Języki mówione, pozbawione tradycji piśmienniczej oraz wypracowanej kodyfikacji i innych form regulacji, również opierają się na złożonych zasadach, wykształconych w sposób naturalny i przyswajanych przez rodzimych użytkowników bez potrzeby formalnego nauczania[29][30].
    • Istnienie złożonego systemu gramatycznego nie jest uzależnione od istnienia podręczników gramatycznych, obrazujących reguły danego języka[31]. Każda osoba potrafi swobodnie operować swoim językiem ojczystym (rodzimym dialektem) i stosować przyswojone zasady gramatyczne w praktyce językowej[32]. Jako chybione ocenia się przekonanie, że dialekty odmienne od standardu literackiego są tworami pozbawionymi reguł, świadczącymi o deprywacji kulturowej; mylne jest również interpretowanie różnic strukturalnych jako świadectwa ich nielogiczności[33].
    • Nieścisłe lingwistycznie jest traktowanie ortografii jako prawideł gramatycznych[34] i uznawanie jej za składnik poprawności językowej[35]. Ortografia jest zbiorem przepisów pisowniowych kształtowanych wraz ze standaryzacją języka[36][37]; z punktu widzenia formalnego nie stanowi ona części systemu językowego[38].
  • Stwierdzenie: „Francuski jest bardziej logiczny od innych języków”[39].
    • Języki same w sobie nie mogą mieć cech dobrych ani złych: nie można wykazać naukowo, że jedne systemy językowe są logiczniejsze lub bardziej klarowne od drugich. Faktyczne różnice w logiczności i klarowności są kształtowane przez samych mówiących, którzy posługują się językiem na rozliczne sposoby i różnie ukierunkowują odbiór wypowiedzi[40].
  • Stwierdzenie: „Wieloznaczność w języku jest zła, prowadzi do niejasności”[41].
    • Wieloznaczność (polisemia) należy do specyfiki języka ludzkiego, w tym języków standardowych[41]. Jest związana z procesami kognitywnymi takimi jak metonimia i metafora; powstaje jako efekt działania mechanizmów poznawczych, które pozwalają zauważać związki między różnymi pojęciami, doprowadzając do rozszerzeń i zmian semantycznych[41]. Wieloznaczność nie powinna być rzeczywistym źródłem nieporozumień, gdyż każdy użytkownik języka jest w stanie odpowiednio zinterpretować dane wypowiedzenie w konkretnym kontekście[42].
  • Stwierdzenie: „Nadmiarowość w języku jest zła”[43].
    • Nadmiarowość (redundancja) jest charakterystyczną cechą języka ludzkiego[43]. Choć nie zawsze uświadamiana przez użytkowników języka, redundancja obecna jest na wielu płaszczyznach systemu językowego[44]. Występowanie w języku elementów nadmiarowych służy usprawnieniu komunikacji i niwelacji wpływu czynników zewnętrznych (tzw. szumu)[45]. Przykładem nadmiarowości jest powtarzanie informacji o rodzaju, liczbie i przypadku gramatycznym w połączeniach takich jak wysoki dom[45] czy ta piękna wioska[43]. Choć w niektórych przypadkach redundancja nie odgrywa istotnej roli i jest możliwe jej uniknięcie (np. ze względów estetycznych[46]), za naukowo bezpodstawne uchodzi określanie takich wyrażeń mianem mniej poprawnych[41].
  • Stwierdzenie: „Niektóre grupy ludzi nie używają języka poprawnie”[47]. Wiele osób uznaje, że pewne formy i konstrukcje językowe są mniej efektywne, nieestetyczne bądź nielogiczne, porównując je do prestiżowych wzorców języka standardowego[47].
    • Językoznawstwo opisowe i socjolingwistyka pozwalają ujawnić bezzasadność tego rodzaju przeświadczeń, porównując status jednej jednostki językowej w różnych językach i dialektach[47]. Podobne lub identyczne cechy językowe cieszą się różnym stopniem poważania na gruncie różnych języków standardowych, bez względu na ich walory logiczno-estetyczne, np. „nielogiczne” podwójne zaprzeczenie, właściwe dla gwarowej angielszczyzny, funkcjonuje jako część francuskiego języka standardowego. Rozbieżności te nie wynikają z wrodzonej wyższości pewnych form mowy, lecz stanowią wypadkową czynników społecznych i kulturalnych[47].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Jurij Nikołajewicz Szczerbakow, Что такое фолк-лингвистика? [dostęp 2019-07-08] (ros.).
  2. a b c Čmejrková 1992 ↓.
  3. Hoenigswald 1966 ↓.
  4. a b Robert Lawrence Trask, Language and Linguistics: The Key Concepts, Taylor & Francis, 2007, s. 91–92, ISBN 978-0-415-41359-6 (ang.).
  5. a b Jackendoff 2003 ↓.
  6. Bernhard Gröschel, Das Serbokroatische zwischen Linguistik und Politik: mit einer Bibliographie zum postjugoslavischen Sprachenstreit, t. 34 (Lincom Studies in Slavic Linguistics), Monachium: Lincom Europa, 2009, s. 147, 312–329, ISBN 978-3-929075-79-3, LCCN 2009473660, OCLC 428012015, OL15295665W (niem.).
  7. Kordić 2010 ↓, s. 116–119.
  8. Laura Greenfield, The “Standard English” Fairy Tale: A Rhetorical Analysis of Racist Pedagogies and Commonplace Assumptions about Language Diversity [w:] Laura Greenfield, Karen Rowan (red.), Writing Centers and the New Racism: A Call for Sustainable Dialogue and Change, Utah State University Press, 2011, s. 33–35, DOI10.2307/j.ctt4cgk6s.6, ISBN 978-0-87421-862-6, JSTOR10.2307/j.ctt4cgk6s (ang.).
  9. a b c d e f Jackendoff 2003 ↓, s. 4.
  10. Hudson 1981 ↓, s. 336–337.
  11. Pauline Christie, Language in Jamaica, Arawak Publications, 2003, s. 25, ISBN 978-976-8189-31-8 (ang.).
  12. a b Jackendoff 2003 ↓, s. 3.
  13. a b Gerald Knowles, Natural Data in Linguistic Description: The Case of Adverbs and Adverbials in Malay, Dewan Bahasa dan Pustaka, 2008, s. 7, ISBN 978-983-62-9666-5 (ang.).
  14. C.B. Cox, A.E. Dyson, The twentieth-century mind: history, ideas, and literature in Britain. 1945-1965, Oxford University Press, 1972, s. 201, ISBN 978-0-19-212193-6 (ang.).
  15. a b c Peter Trudgill, Sociolinguistics and Linguistic Value Judgements: Correctness, Adequacy and Aesthetics, Linguistic Agency, University of Trier, 1976 (ang.).
  16. Jackendoff 2003 ↓, s. 7.
  17. correctness [w:] David Crystal, A Dictionary of Linguistics and Phonetics, wyd. 6, Blackwell Publishing, 2008, s. 118, ISBN 978-1-4051-5296-9 (ang.).
  18. Loreta Vaicekauskienė, Lithuanian Language Ideology: A History of Ideas, Power and Standardisation, 2018, s. 339 (ang.).
  19. Peter Trudgill, Sociolinguistics and Linguistic Value Judgements: Correctness, Adequacy and Aesthetics, Linguistic Agency, University of Trier, 1976, s. 2 (ang.).
  20. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 56.
  21. Jackendoff 2003 ↓, s. 3–4.
  22. John Lyons, Introduction to Theoretical Linguistics, Cambridge University Press, 1968, s. 42–44, ISBN 978-0-521-09510-5 (ang.).
  23. Václav Cvrček, Nechte svůj jazyk na pokoji!, Aktuálně.cz, 17 marca 2010 [dostęp 2019-11-06] (cz.).
  24. Christopher J. Hall, Patrick H. Smith, Rachel Wicaksono, Mapping Applied Linguistics: A Guide for Students and Practitioners, Taylor & Francis, 2017, s. 14, ISBN 978-1-351-84967-8 (ang.).
  25. a b Nancy Niedzielski, Dennis R. Preston, Folk linguistics, Berlin–Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 1999, s. 22, 233 (ang.).
  26. a b Mark Newbrook, Language on the fringe, „The Skeptical Intelligencer”, 18 (1), Association for Skeptical Enquiry, 2015, s. 3 (ang.).
  27. Trudgill i Bauer 1998 ↓, s. 159.
  28. William Delaney O’Grady, Michael Dobrovolsky, Francis Katamba, Contemporary linguistics: an introduction, Longman, 1996, s. 5, 9–11, ISBN 978-0-582-24691-1 (ang.).
  29. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 57.
  30. Edgar A. Gregersen, Language in Africa: An Introductory Survey, Taylor & Francis, 1977, s. 9–10, ISBN 978-0-677-04380-7 (ang.).
  31. Trudgill i Bauer 1998 ↓, s. 83.
  32. Martin J. Endley, Linguistic Perspectives on English Grammar: A Guide for EFL Teachers, IAP, 2010, xxx, ISBN 978-1-61735-170-9 (ang.).
  33. Fredric Field, Bilingualism in the USA: The case of the Chicano-Latino community, John Benjamins Publishing, 2011, s. 143, ISBN 978-90-272-8509-6 (ang.).
  34. Karel Sýkora, Jaký je vlastně rozdíl mezi gramatikou a pravopisem?, Blog iDNES.cz, 26 stycznia 2016 [dostęp 2019-07-09] (cz.).
  35. Poprawność językowa [w:] Andrzej Markowski (red.), Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa 2010, ISBN 978-83-01-14198-1.
  36. Ulrich Ammon, Standard variety [w:] Sociolinguistics, t. 1, Walter de Gruyter, 2004, s. 273–283, ISBN 978-3-11-014189-4 (ang.).
  37. František Trávníček, Nástroj myšlení a dorozumělní: hrst úvah o spisovné češtině, F. Borový, 1940, s. 206 (cz.).
  38. Nils Langer, The Rechtschreibreform – A Lesson in Linguistic Purism, „German as a foreign language”, 3/2000, University of Bristol, 2000, s. 17–18 (ang.).
  39. Trudgill i Bauer 1998 ↓, s. 23.
  40. Trudgill i Bauer 1998 ↓, s. 28.
  41. a b c d Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 64.
  42. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 65.
  43. a b c Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 63.
  44. Ana Lado, Teaching Beginner ELLs Using Picture Books: Tellability, Corwin Press, 2012, s. 35, ISBN 978-1-4522-3523-3 (ang.).
  45. a b redundancia, nadbytočnosť [w:] Jozef Mistrík, Encyklopédia jazykovedy, wyd. 1, Bratysława: Obzor, 1993, s. 364, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
  46. Redundancja – czyli rzecz o potrzebie masła maślanego w języku [w:] Nasz język współczesny [online], Polskie Radio, 22 kwietnia 2014 [dostęp 2019-07-10].
  47. a b c d Christopher J. Hall, Patrick H. Smith, Rachel Wicaksono, Mapping Applied Linguistics: A Guide for Students and Practitioners, Taylor & Francis, 2017, s. 8–9, ISBN 978-1-351-84967-8 (ang.).

BibliografiaEdytuj