Grenlandia

autonomiczna część Królestwa Danii

Grenlandia (gren. Kalaallit Nunaat [kaˈlaːɬit ˈnunaːt], duń. Grønland [ˈɡ̊ʁɶnˌlanˀ]) – autonomiczne terytorium zależne Danii[2] położone na wyspie o tej samej nazwie, która położona jest geograficznie w Ameryce Północnej, a historycznie i politycznie w Europie, o obszarze 2 166 086 km² (największa wyspa na świecie niebędąca kontynentem), pokrytej w 81% przez lądolód grenlandzki (410,4 tys. km² jest wolnych od lodu) i o ludności 56 282 (styczeń 2014)[4]. 89% mieszkańców stanowią Inuici[5].

Kalaallit Nunaat
Grenlandia
Flaga Grenlandii
Herb Grenlandii
Flaga Grenlandii Herb Grenlandii
Hymn: Nunarput utoqqarsuanngoravit
(Nasz stary kraju)
Położenie Grenlandii
Język urzędowy grenlandzki[1]
duński[2][a]
Stolica Nuuk
Status terytorium autonomiczne terytorium Królestwa Danii
Głowa terytorium królowa Małgorzata II Glücksburg
w jej imieniu wysoki komisarz Mikaela Engell
Szef rządu premier Kim Kielsen
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
12. na świecie
2 166 086 km²
0
Liczba ludności (2017)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
206. na świecie
57 713[3]
0,03 osób/km²
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

2,12 mld USD
37 634 USD
Jednostka monetarna Korona duńska[2] (DKK)
Rok utworzenia przejęcie od Norwegii
1814
Strefa czasowa UTC −3 – zima
UTC −2 – lato
Kod ISO 3166 GL/GRL/304
Domena internetowa .gl
Kod samochodowy KN
Kod samolotowy OY
Kod telefoniczny +299
Mapa Grenlandii

Stolicą Grenlandii jest Nuuk (duńska nazwa Godthåb).

W 1978 duński parlament przyznał Grenlandii autonomię. W 1982 odbyło się referendum, w którym mieszkańcy (52%)[6] opowiedzieli za wystąpieniem z Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Grenlandia wystąpiła z niej w 1985 i nie jest obecnie – w przeciwieństwie do Danii – członkiem Unii Europejskiej[2]. Grenlandia jest członkiem Rady Nordyckiej.

Nazwa wyspy oznacza 'zielony kraj' – miała zachęcić do osiedlania się na niej[7][8], w przeciwieństwie do Islandii, której nazwa 'kraina lodu' miała zniechęcać.

Mapa z 1937

GeografiaEdytuj

Wyspa leży w północnej części Oceanu Atlantyckiego, jest częścią Ameryki Północnej i największą na świecie niekontynentalną wyspą[9]. Od reszty kontynentu oddzielają ją cieśniny Davisa, Smitha i Robesona oraz Morze Baffina. Najdalej na północ położonym punktem jest Przylądek Morris Jesup, a na południe Przylądek Farvel. Od wschodu Cieśnina Duńska oddziela ją od Islandii. Najwyższym szczytem jest Góra Gunnbjørna 3700 m n.p.m., grubość lodu w czaszy lodowca dochodzi do 3500 m. Wybrzeże typu fiordowego z licznymi przybrzeżnymi wyspami. Większa część Grenlandii leży na północ od koła podbiegunowego. Na Grenlandii znajduje się również największy na świecie park narodowy.

Gdyby cała pokrywa lodowa Grenlandii uległa stopnieniu, poziom mórz podniósłby się o ponad 7 m.[10]

LudnośćEdytuj

Przeważająca część ludności Grenlandii zamieszkuje południowo-zachodnią część kraju, gdzie warunki klimatyczne są najkorzystniejsze. Około 40% stanowią mieszkańcy licznych osad lub niewielkich miejscowości, położonych wokół wybrzeży Grenlandii. Około 25% całej populacji mieszka w stolicy kraju – Nuuk.

NarodowościEdytuj

Większość mieszkańców Grenlandii stanowią Grenlandczycy (Inuici) – 89%. Zamieszkują ją również Europejczycy o różnym stopniu wymieszania, głównie Duńczycy[11].

JęzykiEdytuj

Mieszkańcy Grenlandii posługują się trzema dialektami języka grenlandzkiego, którego forma używana na zachodnim wybrzeżu została językiem urzędowym. Powszechna jest również znajomość duńskiego[1] oraz, w mniejszym stopniu, angielskiego (głównie w miastach).

WyznaniaEdytuj

Struktura religijna w 2010[12]:

Statystyki demograficzne[5]Edytuj

Współczynnik urodzeń:

  • 12,2/1000 mieszkańców (styczeń 2014)

Współczynnik zgonów:

  • 7,9/1000 mieszkańców (marzec 2013)

Saldo migracji:

  • −447 (2013)

Liczba mężczyzn przypadających na 1 kobietę: (2011)

  • w chwili narodzin: 1,05
  • w grupie wiekowej poniżej 15 lat: 1,03
  • w grupie wiekowej 15–64 lata: 1,14
  • w grupie wiekowej powyżej 65 lat: 1,1
  • w całej populacji: 1,11

Śmiertelność noworodków: (2012)

  • łącznie 9,83/1000 żywych urodzeń
  • chłopców 11,23/1000 żywych urodzeń
  • dziewczynek 8,37/1000 żywych urodzeń

Średnia długość życia: (2012)

  • dla całej populacji: 71,1 lat
  • średnia długość życia mężczyzn: 68,7
  • średnia długość życia kobiet: 73,5

Dzietność:

Samobójstwa: Według różnych doniesień do pierwszej połowy XX wieku Grenlandia należała do krajów z niewielką liczbą samobójstw[14]. Jednak od roku 1970 ich liczba zaczęła gwałtownie rosnąć i w 1986 była w niektórych miejscowościach główną przyczyną zgonów wśród młodych ludzi. Według niektórych raportów przeciętnie co 4 lub co 5 Grenlandczyk podejmował próbę odebrania sobie życia. Najczęściej młodzi ludzie w wieku przeciętnie od 15 do 19 lat[15]. Wśród przyczyn wymienia się alkoholizm[15] i depresję[14]. Zasadniczą przyczyną może być zmiana stylu życia Grenlandczyków, którzy w ramach tzw. polityki G60 byli przesiedlani do bloków w tzw. „stylu sowieckim”. Ludzie ci, którzy przez stulecia zajmowali się łowiectwem, nagle znaleźli się w zupełnie nowej sytuacji, w której nie potrafią się odnaleźć[15].

HistoriaEdytuj

Osobny artykuł: Historia Grenlandii.

MuzykaEdytuj

Osobny artykuł: Muzyka grenlandzka.

FloraEdytuj

 
Siano na farmie owczej

Flora Grenlandii jest uboga. Na jej terenie spotkać można ok. 500 gatunków roślin wyższych oraz 3000 gatunków mchów, porostów i glonów.

Roślinność na Grenlandii występuje tylko w miejscach, które choć przez krótki czas w ciągu roku są wolne od pokrywy lodowej. Zasadniczy typ roślinności porastającej te obszary stanowią różne typy tundry oraz łąki. Tundra na południu złożona jest z różnych gatunków traw, mchów, porostów i roślin zielnych, a na północy tylko z mchów i porostów. Na samym południu kraju występują także krzewy i karłowate gatunki drzew, m.in. brzozy (osiągające 10 m wysokości), olchy, wierzby (sięgające 4 m), jarzębiny, jałowce. Północne wybrzeże (powyżej 80° szerokości geograficznej) jest praktycznie pozbawione roślinności.

FaunaEdytuj

 
Niedźwiedzica z młodymi

Na wybrzeżach żyją m.in. renifery, piżmowoły arktyczne, lemingi, niedźwiedzie polarne, lisy polarne, wilki polarne[16], zające polarne, gronostaje, a także ptaki – m.in. pardwy, sowy śnieżne[16], edredony, gęsi i mewy. Morze w pobliżu wyspy zamieszkane jest przez liczne ryby (np. łososie, dorsze[16], rekiny i mallotusy), a także duże ssaki morskie (około 30 różnych gatunków, m.in. wale grenlandzkie, narwale[16], białuchy, morsy oraz kilka gatunków fok[16], np.: lodofoka grenlandzka, fokowąs brodaty, nerpa obrączkowana itd.). Ponadto grenlandzkie wody zamieszkują liczne gatunki drobnych zwierząt (tzw. kryl), stanowiących pożywienie kręgowców, a spośród nich największe znaczenie mają krewetki. Na Grenlandii żyje ok. 700 gatunków owadów i pajęczaków: liczne komary, motyle, trzmiele i pająki.

KlimatEdytuj

Na Grenlandii panuje klimat polarny, jedynie na wybrzeżach – subpolarny.

Południowy zachód kraju jest cieplejszy niżby wynikało z szerokości geograficznej, a to za sprawą opływającego wyspę od tej strony odgałęzienia ciepłego Prądu Północnoatlantyckiego. Klimat Grenlandii charakteryzuje się częstymi zmianami pogody, ostrymi zmianami temperatur i znacznymi opadami (zwłaszcza w części południowej).

Na zjeździe Amerykańskiej Unii Geofizycznej w 2007 roku niektórzy badacze, m.in. Thomas V. Lowell z uniwersytetu w Cincinnati i 6 innych[17], przedstawili wyniki swoich prac, z których wynika, że w okolicach fiordu Kangertittivaq (Scoresbysund), w pobliżu miejscowości Ittoqqortoormiit, znajdują się odsłonięte przez ustępujący lodowiec Istorvet duże ilości pozostałości roślinnych[17] – pni i korzeni drzew i krzewów itp.[18] Na podstawie dokonanych odkryć uważa się, że w okresie tzw. „średniowiecznego okresu ciepłego” klimat na Grenlandii był na tyle korzystny, że umożliwiał bujną wegetację drzew i roślin na znacznej powierzchni wyspy[18].

TemperaturaEdytuj

Najkorzystniejszy klimat panuje na wybrzeżach, zwłaszcza w południowo-zachodniej części wyspy. Średnia temperatura w tym rejonie w styczniu wynosi −7 °C, zaś lipcu +10 °C. Pozostałe obszary kraju leżące nad brzegiem morza są znacznie chłodniejsze: temperatura spada w miarę przesuwania się na północ; zimą na północnych skrajach wyspy osiąga wartość średnią −36 °C, a latem +3 °C

 
Lodowa pustynia wewnątrz wyspy, w górach w pobliżu wschodniego wybrzeża

Najsurowszy klimat panuje w środkowej części Grenlandii. Temperatura na tym obszarze w zasadzie nigdy nie przekracza 0 °C. Średnia temperatura powietrza w lutym wynosi tam −47 °C, zaś w lipcu −12 °C. Najniższa zanotowana na wyspie temperatura to −74 °C.

Wzrost średniej temperatury w ostatnich latach, powoduje wydłużenie okresu bezprzymrozkowego[19]. W związku z tym podjęto próbę uprawy jęczmienia.

OpadyEdytuj

Roczna suma opadów na wyspie waha się od 800 do 1100 mm na południu, do 150–250 mm na północy. Opady mają głównie postać śniegu, w okresie letnim też deszczu, zaś w środkowej części Grenlandii, na obszarze lodowca, gdzie rocznie spada 300–400 mm, jest to wyłącznie śnieg. Opady występują głównie w ciepłej połowie roku.

Zmiana klimatuEdytuj

Osobny artykuł: Lądolód grenlandzki.

W latach od 1989 do 1993, Amerykańscy i Europejscy klimatolodzy wywiercili na szczycie Grenlandii dwa rdzenie lodowe o długości 3 km. Analizy warstw i ich składu chemicznego dostarczyły rewolucyjnych danych na temat zmian klimatycznych na północnej półkuli. Rdzenie pozwalają na cofnięcie się o ok. 100 000 lat wstecz i ilustrują, że pogoda i temperatura często zmieniały się gwałtownie pomiędzy pozornie stabilnymi stanami, wywołując globalne konsekwencje[20].

Współcześnie wzrost średniej temperatury oceanu oraz atmosfery (związane ze zjawiskiem globalnego ocieplenia) powodują nasilony spływ lodu z głębi lądolodu oraz wzmożone topnienie powierzchniowe, czego efektem jest ujemny bilans masy Grenlandii[21][22]. Lodowce Grenlandii przyczyniają się do wzrostu poziomu morza szybciej niż wcześniej szacowano[23]: w latach 2006-2016 Grenlandia traciła średnio rzecz biorąc 278±11 Gt lodu rocznie[22], co opowiadało wzrostowi średniego poziomu morza o 0,77±0,05 mm rocznie (dane z lat 2006-2015)[22].

Spadek całkowitej masy lądolodu nie wyklucza regionalnych i okresowych wzrostów jego grubości[24]: przykładowo w latach 1994-2005 większe opady śniegu wynikające z oscylacji północnoatlantyckiej spowodowały przyrost wewnętrznej pokrywy lodowej o średnio 6 cm[25].

Podział administracyjnyEdytuj

Od 1 stycznia 2009 roku Grenlandia dzieli się na cztery gminy: Qeqqata, Sermersooq, Qaasuitsup i Kujalleq.

MiastaEdytuj

Na wyspie jest 13 miast liczących ponad tysiąc mieszkańców, z których największe to Nuuk (15,5 tys.), Sisimiut (5,5 tys.) i Ilulissat (4,5 tys.).

Patrz szablon „Miasta i osady Grenlandii” na końcu artykułu.

PolitykaEdytuj

Na mocy konstytucji duńskiej z 1953 Grenlandia jest integralną częścią Królestwa Danii, posiadającą od 1979 szeroką autonomię. W kwestii duńskich władz centralnych, które na Grenlandii reprezentuje wysoki przedstawiciel, są: sprawy konstytucji, obrony, polityki zagranicznej i monetarnej. Grenlandia wybiera 2 deputowanych do parlamentu duńskiego (Folketing). Lokalnym organem władzy ustawodawczej jest Landsting (kadencja 4 lata, z wyborów powszechnych), władzy wykonawczej – rząd, odpowiedzialny przed Landstingiem.

Główne partie polityczne: Siumut ('naprzód'), założone w 1977 roku, socjaldemokratyczna, opowiadająca się za jak najszerszą autonomią w ramach Danii, Atassut ('poczucie wspólnoty'), zał. 1978, konserwatywno-liberalna, popiera bliskie związki z Danią, Inuit Ataqatigiit ('wspólnota ludzka'), zał. 1978, inuicka partia niepodległościowa.

25 listopada 2008 roku odbyło się referendum w sprawie poszerzenia autonomii[26]. 75,54% mieszkańców głosowało za autonomią, przeciw było 23,57%, frekwencja wyniosła 71,96%. W wyniku referendum przekazano rządowi Grenlandii sprawy polityki morskiej, zasobów naturalnych oraz policję i sądownictwo, łącznie ok. 30 obszarów. Język grenlandzki został jedynym językiem urzędowym. Nie zmieniła się polityka zagraniczna i obronna. Nowe przepisy dotyczące poszerzenia autonomii weszły w życie 21 czerwca 2009 r.

USA mają na Grenlandii bazę wojsk powietrznych Thule z elementami systemu wczesnego ostrzegania przed pociskami balistycznymi; bazę tę wykorzystuje również dowództwo sił kosmicznych[27]. W czasie zimnej wojny działała też tajna baza Camp Century. Początki tej obecności sięgają 9 kwietnia 1941 r., gdy USA przejęły kontrolę nad wyspą prawdopodobnie jeszcze bez oficjalnej zgody duńskiego rządu emigracyjnego. W XIX w. Departament Stanu USA analizował możliwość zakupu Grenlandii i Islandii, gdy w 1867 r. sekretarz stanu William H. Seward zlecił ocenę możliwości takiej transakcji, ale nie złożono Danii żadnej propozycji[28]. W 1946 r. prezydent Harry Truman bezskutecznie złożył Danii ofertę zakupu Grenlandii za 100 mln dol., a w 2019 r. do pomysłu wrócił prezydent Donald Trump, ale do pomysłu sceptycznie odniosło się wielu duńskich polityków[27].

SportEdytuj

Grenlandia ma własną zawodową reprezentację piłkarzy ręcznych. Istnieje także liga piłkarska Coca Cola GM i nieoficjalna reprezentacja w piłce nożnej. Grenlandię reprezentują sportowcy także w biathlonie[29].

MediaEdytuj

Na Grenlandii głównym dostawcą usług telekomunikacyjnych i internetowych jest należąca do rządu spółka TELE Greenland[30]. Według statystyk ponad 90% mieszkańców wyspy korzysta z internetu[31]. Grenlandia ma własną korporację radiowo-telewizyjną, Kalaallit Nunaata Radioa, która większość programów nadaje w języku grenlandzkim.

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Grenlandia jest krajem dwujęzycznym, w którym język grenlandzki (dialekt zachodniogrenlandzki) jest oficjalnym językiem urzędowym, jednakże język duński jest również w powszechnym użyciu i może być oficjalnie używany (za Naalakkersuisut – Government of Greenland) (ang.).

PrzypisyEdytuj

  1. a b Facts on Greenland (ang.). Naalakkersuisut – Government of Greenland (naalakkersuisut.gl). [dostęp 2015-08-15].
  2. a b c d Polak w Danii – informacje praktyczne (pol.). Ambasada RP w Kopenhadze (kopenhaga.msz.gov.pl). [dostęp 2015-08-15].
  3. The World Factbook — Central Intelligence Agency, www.cia.gov [dostęp 2017-10-03] (ang.).
  4. Greenland in Figures – Marzec 2014.
  5. a b The World Factbook – Greenland (ang.). CIA. [dostęp 2012-11-18].
  6. Dlaczego Grenlandia opuściła struktury europejskie? Jeden powód
  7. Przyroda. Podręcznik. Warszawa: WSIP, 2001. ISBN 83-02-07928-6.
  8. Eirik the Red’s Saga (ang.). Literary and Philosophical Society of Liverpool (Projekt Gutenberg). [dostęp 2012-08-11].
  9. The Island of Greenland - London to Vancouver - Welcome to RGS-IBG, Hidden Journeys, web.archive.org, 14 lipca 2014 [dostęp 2020-05-04] [zarchiwizowane z adresu 2014-07-14].
  10. Greenland Melt May Swamp LA, Other Cities, Study Says, web.archive.org, 10 maja 2011 [dostęp 2020-05-05] [zarchiwizowane z adresu 2011-05-10].
  11. The World Factbook.
  12. Greenland. Operation World, 2010.
  13. Watchtower: Sprawozdanie z działalności Świadków Jehowy na całym świecie w roku służbowym 2019. jw.org.
  14. a b The Suicide Capital of the World (ang.). slate.com. [dostęp 2013-12-12].
  15. a b c Rising suicide rate baffles Greenland. Why do so many Greenlanders kill themselves? (ang.). Al Jazeera English. [dostęp 2013-12-12].
  16. a b c d e Grenlandia – Kalaallit Nunaat (pol.). hornsund.igf.edu.pl. [dostęp 2012-10-01].
  17. a b Organic Remains from the Istorvet Ice Cap, Liverpool Land, East Greenland: A Record of Late Holocene Climate Change (ang.). Digital Library for Physics and Astronomy (adsabs.harvard.edu). [dostęp 2016-06-07].
  18. a b Ważne odkrycie w Grenlandii (pol.). Katedra Meteorologii i Oceanografii Nautycznej (zarchiwizowano w Internet Archive). [dostęp 2016-06-07].
  19. Nowe oblicze Grenlandii – pogoda dla wikinga (pol.). National Geographic Polska. [dostęp 2013-12-14].
  20. Richard B. Alley, The two-mile time machine : ice cores, abrupt climate change, and our future, Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2000, ISBN 0-691-00493-5, OCLC 43729114 [dostęp 2020-05-05].
  21. Andrew Shepherd i inni, Mass balance of the Greenland Ice Sheet from 1992 to 2018, „Nature”, 579 (7798), 2020, s. 233–239, DOI10.1038/s41586-019-1855-2, ISSN 1476-4687 [dostęp 2020-07-01] (ang.).c?
  22. a b c IPCC, Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate, 2019 [dostęp 2020-07-01].
  23. Greenland Glaciers Losing Ice Much Faster, Study Says, web.archive.org, 10 września 2006 [dostęp 2020-05-05] [zarchiwizowane z adresu 2006-09-10].
  24. Aleksandra Kardaś, Mit: Lód na Grenlandii przyrasta, naukaoklimacie.pl, 24 stycznia 2019 [dostęp 2020-07-01].
  25. Lucy Sherriff, Satellite shows Greenland's ice sheets getting thicker, www.theregister.co.uk, 2005 [dostęp 2020-05-05] (ang.).
  26. Grenlandczycy poszli do urn (pol.). Rzeczpospolita, 2008-11-25. [dostęp 2012-08-11].
  27. a b Maciej Czarnecki, Trump chce kupić od Duńczyków Grenlandię, wyborcza.pl, 16 sierpnia 2019 [dostęp 2019-08-17] (pol.).
  28. Paweł Bednarz, Wczoraj 09:09, 69 732, USA chciały kupić Grenlandię już za Lincolna. Pomysł Trumpa to czysty biznes - oto powody, Business Insider, 17 sierpnia 2019 [dostęp 2019-08-18] (pol.).
  29. Biathlon Federation of Ukraine (ang.). Biathlon.com.ua. [dostęp 2013-01-06].
  30. TELEGreenland (duń.). tele.gl. [dostęp 2012-08-11].
  31. Raport dot. korzystania z internetu, używania sieci szerokopasmowych i telekomunikacji na Grenlandii (ang.). Internet World Stats. [dostęp 2012-08-11].

Linki zewnętrzneEdytuj