Otwórz menu główne
Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Olsza, olcha[3] (Alnus Mill.) – rodzaj drzew i krzewów z rodziny brzozowatych (Betulaceae A. Gray). Według różnych źródeł zalicza się do niego od 25[4] do 44 gatunków[5]. Występują one naturalnie w strefie umiarkowanej i borealnej półkuli północnej, na wschodzie jej zasięg występowania dociera do indyjskiego stanu Asam i Azji Południowo-Wschodniej[6][4]. Gatunkiem typowym jest A. glutinosa (L.) Gaertn[2]. Wszystkie gatunki olszy mają brodawki korzeniowe, w których żyją bakterie promieniowce z rodzaju Actinomycetes, mające zdolność asymilowania wolnego (atmosferycznego) azotu. Dzięki temu poprawiają on jakość gleby (szczególnie olsza szara), w związku z czym często są uprawiane jako przedplon[7].

Olsza
Ilustracja
Morfologia olszy czarnej
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Gromada okrytonasienne
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Rząd bukowce
Rodzina brzozowate
Rodzaj olsza
Nazwa systematyczna
Alnus Mill.
Gard. Dict. Abr. ed. 4. 28 Jan 1754[2]
Typ nomenklatoryczny
A. glutinosa (L.) Gaertn[2]

Spis treści

MorfologiaEdytuj

 
Pokrój olszy czarnej (A. glutinosa)
Pokrój
Zrzucające liście drzewa lub krzewy. Korzenie mają brodawki, które w symbiozie z bakteriami wiążą azot atmosferyczny do gleby[8] .
Liście
Naprzemianległe, pojedyncze. Blaszka liściowa jest piłkowana lub ząbkowana na brzegu, rzadko jest całobrzega. Przylistki opadające[8].
Kwiaty
Promieniste, jednopłciowe, zebrane w zwisające kotki o cylindrycznym kształcie. Kwiaty męskie zbudowane się z licznych segmentów, z których każdy składa się z 3–5 przysadek i 3 pojedynczych kwiatów. Kwiaty żeńskie wyrastają pojedynczo lub w parach, zebrane w kwiatostany przypominające wiechy lub grona, rozwijają się w kątach pędów, mają kształt od jajowatego do stożkowatego, z licznymi łuskowatymi i zdrewniałymi przylistkami[8].
Owoce
Ściśnięte orzeszki, z błoniastymi lub papierzastymi skrzydełkami[8].

Biologia i ekologiaEdytuj

Rośliny z tego rodzaju są jednopienne.

SystematykaEdytuj

 
Liść olszy szarej (A. incana)
 
Kora olszy japońskiej (A. japonica)
 
Kwiatostany meskie i żeńskie olszy czarnej (A. glutinosa)
 
Owoce olszy czerwonej (Alnus rubra)
Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj z rodziny brzozowate z rzędu bukowców, należącego do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych. W obrębie rodziny zaliczany do podrodziny Betuloideae Arnott, jako takson siostrzany rodzaju brzoza Betula[1].

Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa oczarowe (Hamamelididae Takht.), nadrząd Juglandanae Takht. ex Reveal, rząd leszczynowce (Corylales Dumort.), rodzina brzozowate (Betulaceae Gray), podrodzina Betuloideae Rich. ex Arn., plemię Alneae (Spach) Ledeb., rodzaj olsza (Alnus Mill.)[9].

Lista gatunków[5]
Gatunki flory Polski[10]

ZastosowanieEdytuj

  • W przemyśle do produkcji sklejki. Jest to doskonałe drewno w obróbce.
  • W lutnictwie olszę nazywa się "olchą", jest to również potoczna nazwa rodzaju. Idealnie nadaje się do np. stworzenia afrykańskiego bębna djembe. Ma dobre właściwości akustyczne i dobrze się suszy (nie pęka). Stosowana w budowie korpusów gitar elektrycznych, przede wszystkim w gitarach Fendera.
  • Drewno używane jest do budowy stępek łodzi i jachtów drewnianych.
  • Olsza jest odpowiednim drzewem do zalesiania nieużytków o niskiej zawartości azotu w glebie.

Zagrożenia i ochronaEdytuj

W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych jest wymienionych 28 gatunków olszy – 19 z nich ma status gatunków najmniejszej troski, po jednym są uznane za bliski zagrożenia i krytycznie zagrożony[11].

Gatunek Status zagrożenia Tendencja populacji
Alnus acuminata     nieznana
Alnus cordata     stabilna
Alnus cremastogyne     stabilna
Alnus fauriei     nieznana
Alnus ferdinandi-coburgii     nieznana
Alnus firma     nieznana
Alnus formosana     stabilna
Alnus glutinosa     stabilna
Alnus hakkodensis     nieznana
Alnus henryi     nieznana
Alnus hirsuta     nieznana
Alnus incana     stabilna
Alnus japonica     stabilna
Alnus jorullensis     stabilna
Alnus mandshurica     nieznana
Alnus maritima     nieznana
Alnus maximowiczii     nieznana
Alnus nepalensis     stabilna
Alnus nitida     stabilna
Alnus oblongifolia     stabilna
Alnus orientalis     nieznana
Alnus pendula     stabilna
Alnus rhombifolia     stabilna
Alnus rubra     stabilna
Alnus serrulata     stabilna
Alnus serrulatoides     nieznana
Alnus sieboldiana     nieznana
Alnus trabeculosa     stabilna

Obecność w kulturze i symboliceEdytuj

  • W mitologii greckiej była drzewem poświęconym Foroneusowi – wynalazcy ognia.
  • W tradycji niemieckiej pojawia się Olchowa Kobieta (Else, Elsa, Elise), która najpierw kusi, a później karze mężczyzn zmieniając się we włochate stworzenie.
  • Ballada Johanna Wolfganga von Goethego zatytułowana jest "Król Olch", chociaż tytuł ten jest dyskusyjny, gdyż jej duński pierwowzór mówi o królu elfów.

PrzypisyEdytuj

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-01].
  2. a b c Alnus (ang.). W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 9 czerwca 2016].
  3. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 596. ISBN 83-214-1305-6.
  4. a b Alnus (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-02-25].
  5. a b Alnus (ang.). The Plant List. [dostęp 9 czerwca 2016].
  6. D. J. Mabberley: The Plant-book: A Portable Dictionary of the Vascular Plants (Second Edition). Cambridge University Press, 1997, s. 26. ISBN 978-0-521-41421-0. (ang.)
  7. Olsza szara (pol.). MojeDrzewa.pl. [dostęp 9 czerwca 2016].
  8. a b c d Alnus (fr.). Plantes et botanique. [dostęp 9 czerwca 2016].
  9. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Alnus (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-20].
  10. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  11. Alnus (ang.). The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2015-4. [dostęp 9 czerwca 2016].

BibliografiaEdytuj

  1. Frank Hageneder: Magia drzew. Warszawa: Świat Książki, 2006. ISBN 978-83-247-0273-2.

Linki zewnętrzneEdytuj