Ural

góry w Rosji
Ten artykuł dotyczy pasma górskiego. Zobacz też: inne znaczenia.

Ural (ros. Урал) – łańcuch górski w Rosji, stanowiący fragment umownej granicy między Europą i Azją.

Ural
Ilustracja
fragment Uralu Subpolarnego w kwietniu 2007
Kontynent Europa
Azja
Państwo  Rosja
Najwyższy szczyt Narodnaja (1895 m n.p.m.)
Długość 2100 km
Powierzchnia 781 000 km²
Położenie na mapie Rosji
Mapa konturowa Rosji, po lewej znajduje się czarny trójkącik z opisem „Ural”
60°N 59°E/60,000000 59,000000
Ural z podziałem na strefy

CharakterystykaEdytuj

Łańcuch górski o rozciągłości południkowej od Morza Karskiego (Zatoka Bajdaracka) na północy do środkowego odcinka rzeki Ural na południu, tuż przy granicy Rosji z Kazachstanem. Długość łańcucha wynosi 2100 km, szerokość 40-150 km. Najwyższym szczytem jest Narodnaja o wysokości 1895 m n.p.m[1].

Ural jest fałdowym górotworem hercyńskim. Wyższe partie gór zbudowane są głównie ze skał metamorficznych i magmowych (gnejsy, kwarcyty, łupki krystaliczne). Niższe warstwy zbudowane są z różnorodnych skał osadowych[1][2].

Podział UraluEdytuj

Zachodnie stoki i pogórze Uralu nazywane jest Poduralem, a wschodnie – Zauralem.

Ural oddziela Nizinę Wschodnioeuropejską na zachodzie od Niziny Zachodniosyberyjskiej na wschodzie.

Północnym przedłużeniem Uralu są wzgórza Paj-Choj (według niektórych źródeł stanowią najbardziej na północ wysuniętą część Uralu)[1]. Południowy Ural graniczy z wyżyną Wielki Syrt (Obszczyj Syrt) na zachodzie i z Płaskowyżem Turgajskim na wschodzie. Południowe przedłużenie Uralu stanowią niskie góry – Mugodżary, a dalej na południe – płaskowyż Ustiurt.

HistoriaEdytuj

Ponieważ kupcy z Bliskiego Wschodu handlowali z Baszkirami i innymi ludami zamieszkującymi zachodnie stoki Uralu aż po Wielki Perm, co najmniej od X wieku średniowieczni geografowie z Bliskiego Wschodu wiedzieli o istnieniu tego pasma górskiego, rozciągającego się aż po Ocean Arktyczny na północy. Pierwszą ruską wzmiankę o górach na wschód od Niziny Wschodnioeuropejskiej zawiera Kronika Pierwotna, w której opisana jest wyprawa Nowogrodzian do górnego biegu Peczory w 1096 roku. W ciągu następnych kilku stuleci Nowogrodzianie zajmowali się handlem futrami z miejscową ludnością i pobierali daniny z Jugry i Wielkiego Permu, powoli rozszerzając swoją działalność na południe. Pierwsze wzmianki o rzekach Chusowaja i Biełaja pojawiły się w kronikach odpowiednio w 1396 i 1468 roku. W 1430 r. nad rzeką Kamą u podnóża Uralu założono miasto Solikamsk (Kama Salt), gdzie w otwartych warzelniach produkowano sól. W 1472 r. Iwan III moskiewski zdobył Perm, Peczorę i Jugrę z upadającej Republiki Nowogrodzkiej. Dzięki wyprawom na Ural w latach 1483 i 1499-1500 Moskwie udało się całkowicie podporządkować sobie Jugrę.

Mniej więcej w tym samym czasie, na początku XVI wieku, polski geograf Maciej z Miechowa we wpływowym Tractatus de duabus Sarmatiis (1517) dowodził, że w Europie Wschodniej w ogóle nie ma gór, podważając punkt widzenia niektórych autorów klasycznego antyku, popularny w okresie renesansu. Dopiero gdy Sigismund von Herberstein w Uwagach o Sprawach Moskiewskich (1549) podał za źródłami rosyjskimi, że za Peczorą znajdują się góry i utożsamił je z Górami Ryfskimi i Hyperborejczykami starożytnych autorów, istnienie Uralu, a przynajmniej jego północnej części, utrwaliło się w geografii zachodniej. Ural Środkowy i Południowy były jeszcze w dużej mierze niedostępne i nieznane geografom rosyjskim i zachodnioeuropejskim.

W latach pięćdziesiątych XV wieku, po pokonaniu przez carat rosyjski Chanatu Kazańskiego i stopniowej aneksji ziem Baszkirów, Rosjanie dotarli wreszcie do południowej części łańcucha górskiego. W 1574 roku założyli Ufę. Górny bieg rzek Kama i Czusowaja na Środkowym Uralu, wciąż niezbadane, a także część Transurali, która wciąż znajdowała się w rękach wrogiego chanatu syberyjskiego, zostały przyznane Stroganowom kilkoma dekretami cara w latach 1558-1574. Ziemie Stroganowów stanowiły bazę wypadową do wkroczenia Jermaka na Syberię. Około 1581 r. Jermak przeprawił się przez Ural z Czusowaja do Tagilu. W 1597 roku zbudowano drogę Babinowa przez Ural z Solikamska do doliny Tury, gdzie w 1598 roku założono miasto Wierchoturye (Górna Tura). Wkrótce potem w Werchoturach założono urząd celny, a droga ta na długi czas stała się jedynym legalnym połączeniem między europejską Rosją a Syberią. W 1648 roku u zachodnich podnóży Środkowego Uralu zostało założone miasto Kungur. W XVII wieku odkryto na Uralu pierwsze złoża rud żelaza i miedzi, miki, kamieni szlachetnych i innych minerałów.

Pojawiły się huty żelaza i miedzi. Szczególnie szybko mnożyły się one za panowania Piotra I. W latach 1720-1722 zlecił on Wasilijowi Tatiszczewowi nadzorowanie i rozwój górnictwa i hutnictwa na Uralu. Tatiszczew zaproponował budowę nowej fabryki hutniczej miedzi w Jegorczyku, która miała stać się rdzeniem miasta Perm, oraz nowej fabryki hutniczej żelaza na Isecie, która w momencie budowy miała być największą na świecie i dać początek miastu Jekaterynburg. Obie fabryki zostały założone przez następcę Tatiszczewa, Georga Wilhelma de Gennina, w 1723 roku. Tatiszczew powrócił na Ural na rozkaz cesarzowej Anny, by w latach 1734-1737 zastąpić Gennina. Transport produktów hutniczych na rynki europejskiej Rosji wymagał budowy Drogi Syberyjskiej z Jekaterynburga przez Ural do Kunguru i Jegorszczyzny (Perm) i dalej do Moskwy, która została ukończona w 1763 r. i sprawiła, że droga Babinowa stała się nieaktualna. W 1745 roku odkryto złoto na Uralu w Bieriozowskoje, a później w innych złożach. Wydobywa się je od 1747 roku.

Pierwsze obszerne badania geograficzne Uralu zostały ukończone na początku XVIII wieku przez rosyjskiego historyka i geografa Wasilija Tatiszczewa na polecenie Piotra I. Wcześniej, w XVII wieku, odkryto w górach bogate złoża rud, a ich systematyczne wydobycie rozpoczęło się na początku XVIII wieku, przekształcając ostatecznie region w największe zaplecze mineralne Rosji.

Jeden z pierwszych naukowych opisów gór został opublikowany w latach 1770-71. W ciągu następnego stulecia region ten był badany przez naukowców z wielu krajów, m.in. z Rosji (geolog Aleksander Karpiński, botanik Porfiry Kryłow i zoolog Leonid Sabanejew), Wielkiej Brytanii (geolog Sir Roderick Murchison), Francji (paleontolog Édouard de Verneuil) i Niemiec (przyrodnik Alexander von Humboldt, geolog Alexander Keyserling). 1][10] W 1845 r. Murchison, który według Encyklopedii Britannica "w 1841 r. sporządził pierwszą mapę geologiczną Uralu",[1] opublikował wraz z de Verneuilem i Keyserlingiem Geologię Rosji w Europie i na Uralu.

Pierwsza kolej przez Ural została zbudowana do 1878 roku i połączyła Perm z Jekaterynburgiem przez Chusovoye, Kushve i Nizhny Tagil. W 1890 r. linia kolejowa połączyła Ufę z Czelabińskiem przez Zlatoust. W 1896 roku odcinek ten stał się częścią Kolei Transsyberyjskiej. W 1909 roku przez Kungur przebiegała kolejna linia kolejowa łącząca Perm z Jekaterynburgiem, będąca częścią Trasy Syberyjskiej. Ostatecznie zastąpiła ona odcinek Ufa - Czelabińsk jako główna magistrala Kolei Transsyberyjskiej.

Najwyższy szczyt Uralu, Góra Narodnaya, (wysokość 1.895 m n.p.m.) został zidentyfikowany w 1927 r.

W okresie industrializacji Związku Radzieckiego w latach 30. XX wieku na południowo-wschodnim Uralu powstało miasto Magnitogorsk, będące ośrodkiem wytopu żelaza i produkcji stali. Podczas niemieckiej inwazji na Związek Radziecki w latach 1941-1942, góry stały się kluczowym elementem nazistowskich planów dotyczących terytoriów, które zamierzano podbić w ZSRR. W obliczu groźby zajęcia znacznej części terytorium ZSRR przez wroga, rząd ewakuował wiele przedsiębiorstw przemysłowych z europejskiej Rosji i Ukrainy na wschodnie przedgórze Uralu, uważane za bezpieczne miejsce poza zasięgiem niemieckich bombowców i wojsk. Powstały trzy gigantyczne fabryki czołgów: Uralmasz w Swierdłowsku (jak dawniej nazywano Jekaterynburg), Uralvagonzavod w Niżnym Tagilu i Czelabińska Fabryka Traktorów w Czelabińsku. Po wojnie, w latach 1947-1948, przez Ural Polarny przebiegała kolej Czum - Łabytnangi, zbudowana dzięki pracy przymusowej więźniów Gułagu.

Majak, 150 km na południowy wschód od Jekaterynburga, był ośrodkiem radzieckiego przemysłu jądrowego i miejscem katastrofy w Kysztymie.

KlimatEdytuj

Ze względu na rozciągnięcie południkowe Uralu jego warunki klimatyczne są bardzo zróżnicowane – na północy panuje klimat subpolarny, na południu umiarkowany. Różne warunki klimatyczne panują też po zachodniej i wschodniej stronie pasma, co wiąże się z dominacją zachodnich wiatrów niosących wilgoć. O ile w środkowej części pasma roczne opady wynoszą około 600 mm, to po stronie zachodniej przekraczają 750 mm, a po stronie wschodniej – sięgają tylko 550 mm. Ma to w efekcie też wpływ na grubość pokrywy śnieżnej, wilgotność i zachmurzenie – wszystko większe po stronie zachodniej. Ilości opadów maleją też na wyższych szerokościach od 61° i na południe od 55° szerokości geograficznej północnej.

W zimie często występuje tu zjawisko inwersji temperatury – w wyższych partiach jest ona nie niższa, a nierzadko wyższa, niż w niższych partiach gór.

Surowce mineralneEdytuj

Ural, podobnie jak inne stare pasma górskie, posiada bogate złoża mineralne: rudy żelaza (hematyt i magnetyt), miedzi, chromu (chromit), manganu i nikluboksyty, złoto (zarówno okruchowe, jak i w żyłach), platynę, sól kamienną, węgiel kamienny, kamienie szlachetne, azbest i inne[2][8].

Środowisko przyrodniczeEdytuj

Na północy pasmo pokryte jest tundrą, ku południu przechodzącą w lasy iglaste (tajga) i liściaste. Na samym południu występują lasostepy i stepy[2].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • L.S. Berg: Przyroda ZSRR. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1962, s. 303-313.