Język połabski

wymarły język indoeuropejski z grupy zachodniosłowiańskiej

Język połabski (drzewiańsko-połabski: venskă rec[1], slüv'onst'ĕ[2], slüvensťĕ lub vensťĕ – obie formy znaczyły to samo, tj. „słowiański”[3]) – wymarły język zachodniosłowiański, należący do tzw. grupy języków lechickich. Był to język plemion, które od ok. VIII wieku zasiedlały północno-zachodni skraj Słowiańszczyzny[4].

slüv'onst'ĕ/venskă rec
Obszar

Niemcy (do 1756)

Liczba mówiących

język wymarły

Pismo/alfabet

łacińskie

Klasyfikacja genetyczna
Kody języka
Kod ISO 639-2 sla
Kod ISO 639-3 pox
IETF pox
Glottolog pola1255
WALS plb
SIL POX
Występowanie
Ilustracja
Zasięg języków słowiańskich z ok. VIII wieku na terenie dzisiejszych Niemiec

     Język połabski

     Języki serbołużyckie

W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Słownik języka połabskiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

     Obszar występowania języka połabskiego tuż przed jego wymarciem w XVIII wieku (Wendland)

     Współczesny obszar występowania języków serbołużyckich (Łużyce)

     Język kaszubski

Określenie „język połabski” jest używane często – np. przez prof. Kazimierza Polańskiego – w odniesieniu do dialektu Drzewian[4], jako że gwary właściwych Połabian zostały wcześniej zgermanizowane i nie zachowały się po nich żadne zabytki poza toponimami. Inne określenia tego narzecza to: język Wendów lüneburskich, względnie lünebursko-wendyjski, język drzewiańsko-połabski, język Drzewian połabskich, język Drzewian załabskich, język drzewiański[5].

Język Drzewian połabskichEdytuj

HistoriaEdytuj

Język połabski używany był na lewym brzegu Łaby w okolicach miast Wustrow, Lüchow i Dannenberg do 3 października 1756 roku (został wyparty przez język dolnoniemiecki), kiedy zmarła ostatnia kobieta, mówiąca jeszcze tym językiem. Obszar ten znany jest pod nazwą Drawehn oraz późniejszym określeniem Wendland. Ludność używająca tego języka prawdopodobnie była potomkami plemienia Drzewian, wymienionego po raz pierwszy w dokumencie króla niemieckiego Henryka II z 1004 roku[6]. Język połabski istniał tylko w formie ustnej aż do XVIII wieku, kiedy miejscowi Niemcy (głównie pastorzy) sporządzili pierwsze zapisy. Miał duże zróżnicowanie dialektalne, co wynikało z izolacji poszczególnych skupisk ludności połabskiej.

Język połabski zapisywany był w alfabecie łacińskim, zachowało się jednak niewiele tekstów pisanych. Świadectwa pisane obejmują przede wszystkim wyrazy i zwroty z tłumaczeniem na język niemiecki i francuski.

Fonologia synchroniczna i diachroniczno-porównawczaEdytuj

Fonologia synchronicznaEdytuj

AkcentEdytuj

Akcent w języku połabskim padał na ostatnią niezredukowaną sylabę wyrazu. Mogła to być sylaba ostatnia bądź przedostatnia, także w ramach paradygmatu jednego wyrazu – stąd też akcent połabski był ruchomy[7].

Spółgłoski[8]Edytuj
Sposób artykulacji ↓ Spółgłoski wargowe Spółgłoski wargowo-zębowe Spółgłoski zębowe Spółgłoski miękkie Spółgłoski tylnojęzykowe
Spółgłoski nosowe m m' n n'
Spółgłoski zwartowybuchowe p p'
b b'
t t'
d d'
k
ɡ
Afrykaty     c c'
ʒ ʒ'
   
Spółgłoski szczelinowe f
v v'
s s'
z z'
x x'
Spółgłoski półotwarte
Spółgłoski drżące r r'
Spółgłoski boczne l l'

Fonologia diachroniczno-porównawczaEdytuj

W niniejszym rozdziale przedstawiony zostanie wywód połabskich głosek ze stanu prasłowiańskiego, względnie pralechickiego (zgodnie z ustaleniami Tadeusza Lehra-Spławińskiego i Kazimierza Polańskiego). Rekonstruowane głoski prasłowiańskie oznaczane będą gwiazdką (*), kierunek zmian symbolizuje strzałka.

SamogłoskiEdytuj

Płb. a

a < *ь_P (P = spółgłoska palatalna), np. pan < *pьnь `pień`
ar < *ŕ̥ (/r/ sonant miękkie), np. varbă < *vŕ̥ba `wierzba`
a < *i, y przed *r, np. sar < *syrъ `ser`
a < *j_e przed T (T = spółgłoska zębowa twarda), np. jadlă < *jedla `jodła`

Płb. å

å < *v_o_!P (!P = spółgłoska nie-palatalna), np. våda < *voda `woda`
å < *r_a-, np. rånü < *rano `rano`
å < *j_ь_!P (nieakcentowane), np. jåglă < *jьgl'a `igła`
å < *ъ (mocny), np. dråvnü < *drъvьno `drewno`
å < ь_!P, np. p'ås < *pьsъ `pies`
r_å < *or- (tzw. grupa orT), np. råmą < *ormę `ramię`
l_o < *ol- (tzw. grupa olT), np. låbü < *olbo `Łaba`

Płb. e

e < *e_!P, np. led < *ledъ `lód`
e < *e_ŕ, np. berĕ < *beretъ `bierze`
e < *ě_
e < *ě_!T, np. svec'ă < *světja `świeca`
_re_ < *_ĕr_!P (tzw. grupa TerT), np. breză < *bĕrza `brzoza`

Płb. ė

ė < *X_ъ_P (X = spółgłoski tylnojęzykowe), np. x'ėmil < *xъmelь `chmiel`
ė < *j_ь-, np. jėver < *jьverъ `wiór, trzaska`
ė < *ь_j, np. bėjĕ < *bьjetъ `bije`
ė < samogłoska epentetyczna po ť, ď, przed P, np. vǫďėl < *vǫglь `węgiel`

Płb. ö

ö < *o_(T, ŕ), np. prösü < *proso `proso`

Płb. o

o < *a (staropołabskie długie), np. zobo < *žaba `żaba`
'o < *ě_T (przegłos lechicki), np. l'otü < *lěto `lato`
_or_ < *_ar_ < *_ăr_ (tzw. grupa TorT), np. korvo < kărva `krowa`
or < *r̥, np. gornăk < *gr̥nъk `garnek`
or < *ŕ̥_T, np. z'ornü < *zŕ̥no `ziarno`

Płb. i

i < *e_P, np. lizĕ < *ležitъ `leży`
vi- < *o_P- np. viďėn < *ognjь

Płb. ü

ü < *o_, np. våknü < *okъno `okno`
ü < v_o_P, np. vüc'ă < *ovьca `owca`
ü < *o_(!T, !r, !ŕ), np. büg < *bogъ `bóg`

Samogłoski nosowe

'ǫ̇ < *ę_T (przegłos lechicki), np. p'ǫ̇tĕ < *pętъjь `piąty`
ą < *P_ǫ, np. zimą < *zemjǫ `ziemię`[9]
ǫ̇ < *ǫ, np. pǫ̇p < *pǫpъ `pępek`
ą < *ę, np. vązĕ < *vęžetъ `wiąże`[10]

Dyftongi

ai < *i, *u (w przyimkach i prefiksach), *u (zawsze w niektórych gwarach), np. ai tibĕ < *u tebe `u ciebie`, aibezăt < *uběžati `uciec`, ďaimnĕ < *gumьno `gumno`
au < *u (poza przyimkami i prefiksami), np. dausă < *duša `dusza`
åi < *y, np. dåim < *dymъ `dym`
åu < *ĺ̥, *l̥, np. cåun < *čĺ̥nъ `czółno`, dåug < *dl̥gъ `dług` (z wyjątkiem gwary Süthen, gdzie *ĺ̥, *l̥ > /u/)[11]

Samogłoski zredukowane

ă < zredukowane *a, *ě, *ъ, *ь, *aje, *oje
ĕ < zredukowane *u, *y, *i, *o, *e[12]

Leksyka i korpus tekstówEdytuj

Zachowane słownictwo nie tworzyło jednolitego systemu, co związane było z niewykształceniem się standardu literackiego oraz ubożeniem leksykalnym na skutek germanizacji[13]: każdy wyraz miał wiele znaczeń i każde znaczenie mogło być wyrażone kilkoma wyrazami, np. słowo zaivăt (pol. żywot) oznaczało ciało, serce, brzuch a nawet życie, słowo råt znaczyło usta, wargi oraz dziób, pysk.

Teksty ciągłe w języku połabskim są bardzo nieliczne i ubogie: modlitwa Ojcze nasz i pieśń weselna. Ponieważ zapisywali je Niemcy, mają one skomplikowaną pisownię. Ponadto pochodzą one wyłącznie z końcowego okresu istnienia języka, kiedy mówili nim jeszcze tylko ludzie starsi – stąd widoczne są w nim bardzo liczne zapożyczenia z miejscowego dialektu północnodolnosaksońskiego. Język połabski miał cechy języka pozbawionego normy literackiej, rozwijającego się w izolacji od innych języków słowiańskich i używanego przez ludność wiejską (dużą zmienność i innowacyjność)

Fragment drzewiańskiej pieśni weselnej Ptasie weseleEdytuj

(zapis niemiecki)

Katü mês Ninka bayt? Telka mês Ninka bayt.
Têlka ritzi woapak ka neimó ka dwemo:
Jôs gis wiltga grisna Sena, Nemik Ninka bayt.

(Kto ma być panną młodą? Kawka (dl-niem. "toleke") ma być panną młodą.
Kawka odpowiada (mówi wzajemnie do nich dwojga):
Ja jestem bardzo brzydką kobietą, nie mogę być panną młodą.)

Modlitwa PańskaEdytuj

(zapis oryginalny ze słownika Henniga[14] )

Nôße Wader,
ta toy giß wa Nebisgáy,
Sjungta woarda tügí Geima,
tia Rîk komma,
tia Willia ſchinyôt,
kok wa Nebisgáy,
tôk kak no Sime,
Nôßi wißedanneisna Stgeiba doy nâm dâns,
un wittedoy nâm nôße Ggrêch, kak moy wittedoyime nôßem Grêsmarim,
Ni bringoy nôs ka Warſikónye, tay löſoáy nôs wit wißókak Chaudak.
Amen.

Porównanie słownictwaEdytuj

polski połabski drzewiański[15] kaszubski dolnołużycki górnołużycki śląski[potrzebny przypis] czeski bułgarski rosyjski
człowiek clåvăk człowiek cłowjek čłowjek czowiek člověk човек [czowek] человек [čełaviék]
wieczór vicer wieczór wjacor wječor ôdwieczyrz večer вечер [weczer] вечер [viéčer]
brat brot brat, bracyna bratš bratr brat(rz) bratr брат [brat] брат [brat]
dzień dan dzéń źeń dźeń dziyń den ден [den] день [dień]
ręka rǫkă rãka ruka ruka rynka/ranka ruka ръка [răka] рука [ruká]
jesień preńă zaimă, jisin jeséń, wieséń nazymje nazyma podzim podzim есен [esen] осень [òsień]
śnieg sneg sniég sněg sneh śniyg sníh сняг [snjag] снег [snieg]
lato ľotü lato lěśe lěćo lato léto лято [ljato] лето [léta]
siostra sestră sostra sotša sotra siostra sestra сестра [sestra] сестра [siestrá]
ryba råibo rëba ryba ryba ryba ryba риба [riba] рыба [rýba]
ogień viďėn òdżiń wogeń woheń ôgyń oheň огън [ogăn] огонь [agòń]
woda wådă wòda wóda woda woda voda вода [woda] вода [vadá]
wiatr v́otĕr wiater wětš wětřik, wětr wiater vítr вятър [wjatăr] ветер [viétier]
zima zaimă zëma zyma zyma zima zima зима [zima] зима [zimá]

Dawne słowiańskie dialekty MeklemburgiiEdytuj

Odnośnie do słowiańskich dialektów plemion zamieszkujących Meklemburgię nie zachowały się żadne źródła pisane poza toponimami. Na podstawie nazw miejscowych Maria Jeżowa zrekonstruowała podstawowe cechy fonetyczne narzeczy plemion meklemburskich. W pierwszej kolejności miały one właściwości grupy lechickiej:

  1. Prasłowiańska grupa *tort rozwinęła się z reguły w tart, z rzadka zaświadczone jest także trot.
  2. Nosówki zachowały się.
  3. Przed spółgłoską przedniojęzykowo-zębową zaszła dyspalatalizacja ě w a, ę w ǫ, ŕ̥ w ar. Nieregularność, gdy idzie o zmianę ě na a, tj. częsty jej brak po spółgłosce wargowej, ma swój odpowiednik w niektórych gwarach polskich (Mazowsze).
  4. Zachowanie g.
  5. ʒ < dj utrzymało się. Brak pewnych przykładów na wyniki II i III palatalizacji g[16].

Z cech środkowolechickich, tj. charakterystycznych dla Pomorza i północnej Polski (według Zdzisława Stiebera):

  1. Tendencja do zwężenia artykulacji ę > į.
  2. Zmiana nagłosowego ra- w re- (ślady tej tendencji są i w drzewiańskim).
  3. Zmiana nagłosowego ja- w je-.
  4. Być może także zanik w przyrostkach *-ъkъ, *-ьcь obu jerów[17].

Z pozostałych właściwości:

  1. Rozwój prasł. grupy *tort pokrywa się tu ze stanem drzewiańskim: przewaga typu tart.
  2. Rozwój prasł. grupy *tolt, która w dialektach wschodniolechickich dawała zawsze tlot, a w dialekcie drzewiańskim wykazuje postać tlåt: nie był na tych terenach całkiem jednolity. Na południowym zachodzie pojawiają się czasem nazwy miejscowe zapisywane jako tlat - bliższe powiązanie tamtejszych dialektów z dialektem drzewiańskim, sąsiadującym z nimi przez Łabę. Pierwotny rozwój tołt był na całym obszarze - łącznie z drzewiańskim - jednolity w postaci tlot.
  3. Rozwój prasł. grupy *telt, która na zachodzie zmieszała się z *tolt we wspólnej kontynuacji tlot, a w gwarach południowopolskich uległa w zasadzie tylko przestawce - brak wystarczających danych (materiał dostarcza tylko jednego przykładu w postaci zapisu Slemmyn < *selmenь; zapis wskazuje na kontynuację odrębną od tolt-, ale grupa znajdowała się przed sylabą z samogłoską przednią).
  4. Rozwój kontynuantów *ĺ̥, *l̥ jest zachodni (drzewiański), ponieważ oba dźwięki uległy zmieszaniu w postaci ol.
  5. Zanik jerów słabych we wszystkich sylabach, także i w początkowej (rozwój wschodniolechicki).
  6. *e > e ~ i (ścierające się tendencje wschodnio- i zachodniolechickie).
  7. Nagłosowe grupy *o-, *vo- uległy tu zmieszaniu na sposób drzewiański w postaci vo, ale drzewiańska zmiana vo- (< *o, *vo-) w vi- przed spółgłoską palatalną ograniczyła się do dwu tylko rdzeni *orьl-, *olьš- i w tej zleksykalizowanej postaci występuje na całym obszarze. Drzewiańskiego rozwoju vo- (< *o, *vo-) w przed spółgłoską twardą zapisy nie zaświadczają.
  8. Samogłoski nosowe (tzn. ę i ǫ < *ǫ, *ę + spółgłoska przedniojęzykowo-zębowa) nie rozwinęły się dalej ani w kierunku drzewiańskim, gdzie nastąpiło ogólne cofnięcie się ich artykulacji ku tyłowi, ani też nie zmieszały się ze sobą tak, jak to zaszło w dialektach polskich i częściowo w kaszubszczyźnie. Przy tym artykulacja samogłoski nosowej *ǫ została przesunięta ku przodowi: *ǫ > ą[18].
  9. Kontynuant *y utrzymał swoją monoftongiczną wymowę w każdej pozycji - najprawodpodobniej także i po spółgłosce wargowej.
  10. Polsko-kaszubska zmiana ť, ď, ŕ na ć, ʒ́, ř nie została przeprowadzona[19].

Ogólnie biorąc, dialekty meklemburskie miały cechy znane tak dialektowi drzewiańskiemu, jak i dialektom północnopolskim i kaszubskim.

Znane dialekty połabskieEdytuj

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
  • rugijski (rański) – używany na Rugii przez zachodniosłowiańskie plemię Ranów do 1404 roku

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Polański 1994 ↓.
  2. Polański 1993 ↓.
  3. Kazimierz Polański, Gramatyka języka połabskiego, 2010.
  4. a b Rzetelska-Feleszko 2002 ↓, s. 363.
  5. Polański 2010 ↓, s. 18.
  6. Polański 2010 ↓, s. 17.
  7. Polański 2010 ↓, s. 48.
  8. Polański 2010 ↓, s. 83-84.
  9. Polański 2010 ↓, s. 49-62.
  10. Polański 2010 ↓, s. 63-69.
  11. Polański 2010 ↓, s. 70-79.
  12. Polański 2010 ↓, s. 80-82.
  13. Siatkowska 1992 ↓, s. 246.
  14. Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien (niem.). [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-25)].
  15. Polański 2010 ↓, s. 184-202.
  16. Jeżowa 1962 ↓, s. 107.
  17. Jeżowa 1962 ↓, s. 109.
  18. Jeżowa 1962 ↓, s. 53.
  19. Jeżowa 1962 ↓, s. 107-109.

BibliografiaEdytuj

LiteraturaEdytuj

  • Słownik etymologiczny języka Drzewian połabskich, zeszyt 1: ed. Tadeusz Lehr-Spławiński & Kazimierz Polański, Wrocław, 1962, od zeszytu 2: ed. K. Polański, Wrocław, 1971-
  • Kazimierz Polański & Janusz Sehnert: Polabian-English Dictionary. The Hague: Mouton 1967

Linki zewnętrzneEdytuj