Otwórz menu główne

Język staropolski

etap rozwoju języka polskiego

Język staropolskietap rozwoju języka polskiego w tzw. dobie staropolskiej, którą umownie wyznacza się między rokiem 1136[a] (lub X wiekiem), a przełomem XV i XVI wieku. W początkach doby staropolskiej pojawiły się pierwsze różnice między poszczególnymi językami zachodniosłowiańskimi, zwłaszcza między grupami: czesko-słowacką a lechicką (język polski, język kaszubski, języki pomorskie, język połabski).

ięzyk Polſki
język staropolski
Obszar dawniej ziemie polskie
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo/alfabet łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy nigdzie
Kody języka
Kod ISO 639-1, ISO 639-1 pl
Kod ISO 639-2, ISO 639-2 pol
Kod ISO 639-3 {{{iso3}}}
SIL POL
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata





Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Spis treści

PeriodyzacjaEdytuj

Dzieje języka polskiego można dzielić na okresy ze względu na dwa kryteria:

  • filologiczne – decyduje fakt występowania pisanych zabytków polszczyzny; w takim ujęciu końcem epoki polszczyzny przedpiśmiennej i początkiem języka staropolskiego jest rok 1136, czyli prawdopodobna data sporządzenia Bulli gnieźnieńskiej, którą można potraktować jako pierwszy filologiczny zabytek polszczyzny[1]
  • historycznojęzykowe – decyduje wewnętrzny rozwój języka oraz jego uwarunkowania zewnętrzne (społeczne, polityczne, kulturalne, ekonomiczne); w takim ujęciu początek języka staropolskiego wyznaczają początki polskiej państwowości w X wieku[2]

Za koniec doby staropolskiej przyjmuje się przełom XV i XVI wieku (przełom średniowiecza i renesansu), kiedy to zbiegły się zmiany w systemie językowym (m.in. zanik iloczasu) oraz zmiany społeczne i kulturalne[3][4].

Należy odróżniać też pojęcia język staropolski oraz literatura staropolska. Okres staropolski literatury obejmuje dłuższy czas – od X w. do połowy XVIII w. (czyli nie tylko literaturę średniowieczną, ale także renesansową i barokową)[5].

FonetykaEdytuj

Na przestrzeni wieków wymowa staropolska poddawana była licznym modyfikacjom. Wymienione zostaną jedynie najbardziej podstawowe.

W zakresie systemu wokalicznego w dobie staropolskiej doszło do zaniku iloczasu (wobec istnienia długich ā, ē oraz ō) polegającego na zamianie różnicy iloczasu w różnicę barwy (w samogłoski ścieśnione[b])[6]. Ponadto dokonał się rozwój samogłosek nosowych (z pierwotnie czterech ostatecznie do dwóch, o innych barwach)[7]. Także akcent w polszczyźnie zmienił się z pierwotnie swobodnego i ruchomego do ostatecznie związanego (najpierw inicjalnego, później paroksytonicznego)[8].

Co do systemu konsonantycznego, nastąpiły przesunięcia miękkich spółgłosek przedniojęzykowych (m.in. d’, t’, z’, s’ w ʥ, ć, ź, ś). Liczne były uproszczenia grup spółgłoskowych, dokonał się także proces ubezdźwięcznienia wstecznego większości spółgłosek w wygłosie i przed następującą bezdźwięczną[9].

FleksjaEdytuj

W XIV–XV wieku zanikają odziedziczone po języku prasłowiańskim czasy przeszłe aoryst i imperfectum, występujące jeszcze w Kazaniach świętokrzyskich. Coraz rzadziej była używana liczba podwójna[10]. Charakterystyczną cechą były także niewystępujące dziś zaimki względne, pojawiające się m.in. w Bogurodzicy: jąż (którą), jegoż (o co, o kogo).

SłownictwoEdytuj

Po chrzcie Polski w 966 roku do języka staropolskiego przeniknęło wiele zapożyczeń z łaciny (albo za pośrednictwem języka czeskiego, jak większość terminologii religijnej, albo bezpośrednio w późniejszym okresie) np. ańjołanioł od łac. angelus.

Słownik staropolski opracowany w latach 1953-2002 zawiera w sumie około 23 tysiące staropolskich słów wynotowanych ze średniowiecznych źródeł rękopiśmiennych powstałych w XIV i XV wieku[11].

PisowniaEdytuj

 
Zapis w księdze henrykowskiej
 
Komputerowy zapis litery ą występującej w zapisie Kazań świętokrzyskich[to mylący skrót myślowy]

Trudnością, na jaką musieli napotkać średniowieczni skrybowie próbujący skodyfikować język, było niedostosowanie alfabetu łacińskiego do niektórych dźwięków języka polskiego, na przykład cz, sz. Z tego powodu język staropolski nie miał standardowej ortografii. Jedna litera oddawać mogła kilka dźwięków – np. s czytano jako s, sz lub ś. Zapis wyrazów był niemal całkowicie zgodny z ortografią łaciny, np. Bichek – Byczek, Gneuos – Gniewosz itp. Najstarszym znanym zdaniem staropolskim jest zdanie Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai (brzmienie oryginalne: Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj – współczesny polski: Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj lub Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij), zapisane około 1270 w Księdze henrykowskiej.

Pierwszą propozycję ujednolicenia ortografii wysunął Jakub Parkoszowic, profesor Akademii Krakowskiej. Reforma polegała na wprowadzeniu liter kanciastych i okrągłych na rozróżnienie spółgłosek twardych i miękkich oraz oddawaniu iloczasu poprzez podwójny zapis samogłosek, np. aa – /a:/. Propozycje Parkoszowica nie zostały jednak przyjęte, a jego koncepcje teoretyczne nie znalazły kontynuatorów.

PiśmiennictwoEdytuj

Zachowało się stosunkowo dużo staropolskich świeckich tekstów źródłowych z XV i początku XVI wieku[12].

Dużą grupę zabytków polszczyzny świeckiej stanowią teksty prawne. Najstarsze z nich, przysięgi sądowe, pochodzą z końca XIV i z XV wieku[13]. Zachowały się też przekłady statutów, w tym statutów Kazimierza Wielkiego. Najstarszy rękopis przekładu statutów zawiera Kodeks Świętosławowy z lat 1448–1450[14]. Kolejne przekłady tekstów prawnych zawierają inne rękopiśmienne kodeksy, jak Kodeks Działyńskich I (ok. 1460), Kodeks Dzikowski (1501, 1523) i Kodeks Stradomskiego (1518, 1542)[14]. Znanych jest też kilka odpisów tłumaczeń ortyli magdeburskich (orzeczeń sądu w Magdeburgu dla miast lokowanych na prawie niemieckim), z których najstarszy został zapisany około 1480[15]. Inne zachowane zabytki języka prawniczego i urzędowego to akt pełnomocnictwa w sprawach majątkowych Tomasza z Pakości (1. poł. XV w.), formuły przysiąg wójta, ławników, rajców i rzemieślników (2. poł. XV w.), protokolarz miasta Woźnik (polskie zapiski od 1521, najstarsza zachowana księga miejska w języku polskim)[16][12]. Pewne formalne cechy tekstu prawnego nosi tzw. testament Piotra Wydżgi (zanotowany przez Długosza ok. 1470–1480), aczkolwiek jest to w istocie opis sposobu dotarcia do skarbów ukrytych w górach[17].

Opracowania naukoweEdytuj

W latach 1953-2002 słownictwo staropolskie opracowała krakowska Pracownia Słownika Staropolskiego, a jej praca ukazała się w formie słownika staropolskiego[11]. W 2014 roku Instytut Języka Polskiego PAN wydał uzupełnienie tego słownika pt. Słownik staropolski suplement cz. I pod redakcją Ewy Deptuchowej[18].

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Jest to data wydania tzw. bulli gnieźnieńskiej, która umownie zamyka dobę przedpiśmienną języka polskiego.
  2. Oznaczane przez dodanie kółka nad odpowiednią literą.

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Krystyna Długosz-Kurczabowa, Stanisław Dubisz: Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2006. ISBN 83-235-0118-1.
  • Zenon Klemensiewicz: Historia języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985. ISBN 83-01-06443-9.
  • Bogdan Walczak: Zarys dziejów języka polskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999. ISBN 83-229-1867-4.
  • Aleksander Wilkoń: Dzieje języka artystycznego w Polsce. Średniowiecze. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2004. ISBN 83-226-1383-0.
  • Wiesław Wydra, Wojciech Ryszard Rzepka: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984. ISBN 83-04-01568-4.
  • Stanisław Urbańczyk: Słownik staropolski tom 1, zeszyt 1, (A-Ażeć), wstęp "Z historii słownika". Warszawa: Pracownia, Polska Akademia Umiejętności, 1953.
  • Ewa Deptuchowa: Słownik staropolski suplement cz. I, wstęp "Od Słownika staropolskiego do suplementu". Kraków: Lexis, Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 2014. ISBN 978-83-64007-10-1.

Linki zewnętrzneEdytuj