Otwórz menu główne

Spółgłoska zwarto-szczelinowa dziąsłowa bezdźwięczna

Spółgłoska zwarto-szczelinowa dziąsłowa bezdźwięczna (spółgłoska zwarto-szczelinowa przedniojęzykowo-dziąsłowa bezdźwięczna) – rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych, oznaczany w międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA symbolem [ʧ] lub [ʦ]. W innych systemach transkrypcji fonetycznej może bywa oznaczana symbolem [č][1]. Czyta się jak polskie „cz” lub „c”.

Spółgłoska zwarto-szczelinowa dziąsłowa bezdźwięczna
Numer IPA 103, 132
ts
Jednostka znakowa t​s
Unikod U+0074 U+0073
UTF-8 (hex) 74 73
ʦ
Jednostka znakowa ʦ
Unikod U+02a6
UTF-8 (hex) ca a6
ƾ
Jednostka znakowa ƾ
Unikod U+01be
UTF-8 (hex) c6 be
Inne systemy
X-SAMPA ts
Kirshenbaum ts
Przykład
informacjepomoc
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Spis treści

ArtykulacjaEdytuj

OpisEdytuj

W czasie artykulacji tej spółgłoski czubek lub przednia część języka zwiera się z dziąsłami lub szczeliną między nimi. Początkowo następuje pełne zwarcie, jak w głoskach zwartych, które następnie zmienia się w szczelinę, jak w głoskach szczelinowych[1]. Jednocześnie jest to spółgłoska bezdźwięczna.

WariantyEdytuj

  • wzniesienie środkowej części grzbietu języka w stronę podniebienia twardego daje wersję zmiękczoną (spalatalizowaną)[1]

PrzykładyEdytuj

  • w języku polskim: depcz (alofon niespalatalizowany), ucz ją, Czile (alofon spalatalizowany)[2] (należy zauważyć, że w standardowym języku polskim istnieje różnica między głoską zwarto-językową "cz" a zbitką spółgłosek zwartej i szczelinowej "t" i "sz", czyli "wieczny" wymawiane jest inaczej niż "wietrzny" – [vjeʧnɨ] i [vjetʃnɨ][3], choć w niektórych dialektach nie ma tego rozróżnienia, tj. zbitki te mają tendencję do tworzenia spółgłoski [č][4])

Porównanie między językamiEdytuj

W przypadku, gdy w danym języku istnieje więcej niż jedna bezdźwięczna spółgłoska zwarto-szczelinowa, spółgłoski mogą być określane na podstawie dodatkowych cech artykulacji, wtedy w przypadku języka polskiego dziąsłowe określa się również jako szumiące w odróżnieniu od zębowych czyli syczących i twardopodniebiennych czyli ciszących. Może to prowadzić do niedokładnego utożsamiania głosek z różnych języków, gdyż w języku angielskim głoska szumiąca [ʧ] (np. występująca dwukrotnie w słowie "church") jest raczej twardopodniebienna niż dziąsłowa[2] (właściwie jest pośrednia, tj. zadziąsłowa)[5]. Również występujące w językach słowiańskich spółgłoski określane przez jednych jako dziąsłowe są określane jako zadziąsłowe, przy czym w języku polskim i rosyjskim dodatkową cechą je wyróżniającą jest retrofleksja[6]. W językach i dialektach, w których istnieje rozróżnienie między spółgłoskami zadziąsłowymi i dziąsłowymi, spółgłoska dziąsłowa zbliża się do zazębowej, takiej jak polskie "c"[7].

Ze względu na różnice wynikające z dodatkowych cech miejsca artykulacji postulowane bywa, aby w niektórych przypadkach używać innych określeń. Przykładowo, polskie "c" jest określane jako (za)zębowe[3], podczas gdy grupę głosek odpowiadających polskiemu "sz" (a więc dotyczy to i "cz") określa się jako retrofleksyjne, a angielskiemu "sh" (a więc i "ch") jako zadziąsłowe lub dziąsłowo-podniebienne[6].


PrzypisyEdytuj

  1. a b c Charakterystyka głosek. W: Danuta Ostaszewska, Jolanta Tambor: Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 29–47. ISBN 978-83-01-14896-6.
  2. a b The Polish and American English Consonant Phonemes: A Description. W: Andrzej Kopczyński: Polish and American English Consonant Phonemes : A Contrastive Study. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1977, s. 29–67.
  3. a b Wiktor Jassem. Polish. „Journal of the International Phonetic Association”. 1 (33), s. 103–107, 2003. DOI: 10.1017/S0025100303001191 (ang.). 
  4. Halina Karaś: Grupy spółgłoskowe strz, zdrz, trz, drz (pol.). W: Gwary polskie. Przewodnik multimedialny [on-line]. Zakład Historii Języka Polskiego i Dialektologii UW / Towarzystwo Kultury Języka. [dostęp 2018-04-06].
  5. April McMahon: An Introduction to English Phonology. Edynburg: Edinburgh University Press, 2002, s. 32, seria: Edinburgh Textbooks on the English Language. ISBN 0-7486-1252-1.
  6. a b Postalveolar Fricatives in Slavic Languages as Retroflexes. W: Silke Hamman: OTS Yearbook 2002. S. Baauw, M. Huiskes, M. Schoorlemmer (red.). Utrecht: Utrecht Institute of Linguistics, 2002, s. 105–127.
  7. Dawn Bates, Thom Hess, Vi Hilbert: Lushootseed Dictionary. University of Washington Press, 1994, s. xii.