Otwórz menu główne

Język tatarski (nazwy własne tatar tele, tatarça) – język z kipczackiej grupy turkijskiej rodziny językowej. Jest używany przez Tatarów.

татарча
tatarça
تاتارچا
Obszar Rosja, Ukraina, Turcja, Chiny, i inne
Liczba mówiących 6 496 600
Klasyfikacja genetyczna Języki ałtajskie (?)
Pismo/alfabet grażdanka, łacińskie, arabskie
Status oficjalny
język urzędowy  Tatarstan (Rosja)
Regulowany przez nieregulowany
Ethnologue 2 prowincjonalny
Kody języka
Kod ISO 639-1, ISO 639-1 tt
Kod ISO 639-2, ISO 639-2 tat
Kod ISO 639-3 tat
IETF tt
Glottolog tata1255
Ethnologue tat
GOST 7.75–97 тар 660
WALS tvo
SIL TTR
Występowanie
Idioma tártaro.png

W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Spis treści

Obszar i numerEdytuj

Głównym miejscem występowania języka tatarskiego jest Tatarstan i pozostałe regiony Rosji. Poza tym językiem tatarskim posługują się m.in. niektórzy mieszkańcy krajów byłego ZSRR, w tym Ukrainy, a także Turcji, Chin, Finlandii[1]. Obecna liczba ludzi mówiących tym językiem jest szacowana na 6 496 600[1].

Status prawny i użycie języka tatarskiegoEdytuj

Język tatarski, obok rosyjskiego, jest językiem urzędowym w Republice Tatarstanu (na mocy przepisów Ustawy Republiki Tatarstan "O językach narodów Republiki Tatarstan" z 8 lipca 1992 roku)[2]. Zarówno w Tatarstanie, jak i w miejscach zamieszkiwania tatarskiej diaspory funkcjonuje rozwinięta sieć ośrodków naukowych i wychowawczych, w których używany jest język tatarski, takich jak: ośrodki nauki przedszkolnej, szkoły podstawowe i średnie z tatarskim językiem nauczania wszystkich przedmiotów, a także szereg szkół, w których język tatarski nauczany jest jako odrębny przedmiot.

Oprócz tego, iż język tatarski jest zarówno przedmiotem nauczania, jak i językiem wykładowym na kierunkach filologicznych Kazańskiego Uniwersytetu Państwowego, w instytutach i akademiach pedagogicznych, język tatarski jako język wykładowy używany jest także na Wydziale Prawa oraz Wydziale Dziennikarstwa Kazańskiego Uniwersytetu Państwowego, w Konserwatorium Kazańskim oraz Państwowym Kazańskim Instytucie Sztuki i Kultury.

W języku tatarskim wydawane są podręczniki, literatura naukowa, piękna, publicystyczna, ukazują się dziesiątki gazet i czasopism, używany jest on w audycjach radiowych i telewizyjnych oraz jako język spektaklów teatralnych. Głównymi ośrodkami nauczania języka tatarskiego są Wydział Filologii i Historii Tatarskiej Kazańskiego Uniwersytetu Państwowego, Katedra Filologii Tatarskiej na Wydziale Filologicznym Baszkirskiego Uniwersytetu Państwowego, Wydział Filologii Tatarskiej Tatarskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistyczno- Pedagogicznego w Kazaniu oraz Instytut Języka, Literatury i Sztuki Akademii Nauk Republiki Tatarstanu.

Na początku 2009 roku tatarskie organizacje społeczne rozpoczęły zbiórkę podpisów poparcia dla nadania językowi tatarskiemu statusu języka urzędowego Federacji Rosyjskiej[3]. Działania te przeprowadzane są w ramach akcji «Мин татарча сөйләшәм!/Min Tatarça söyläşäm» (Mówię po tatarsku!).

W języku tatarskim prowadzona jest Tatarska Wikipedia powstała 15 września 2003[4]. W 2016 roku ukazał się pierwszy przekład Biblii na język tatarski[5].

DialektyEdytuj

Wyróżnia się 3 dialekty:

Historia językaEdytuj

W XIX wieku uformował się współczesny język literacki (Kajum Nasyry, Galiasgar Kamal i inni).

PismoEdytuj

Osobny artykuł: Alfabet tatarski.

Wykorzystywany do zapisu języka tatarskiego alfabet grażdański poszerzony został o szereg znaków, służących do zapisu dźwięków charakterystycznych dla tego języka. W sumie składa się z 39 liter:

А а Ә ә Б б В в Г г Д д Е е Ё ё
Ж ж Җ җ З з И и Й й К к Л л М м
Н н Ң ң О о Ө ө П п Р р С с Т т
У у Ү ү Ф ф Х х Һ һ Ц ц Ч ч Ш ш
Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Istnieje również łacińska wersja alfabetu

Charakterystyka językowaEdytuj

Fonetyka I fonologiaEdytuj

Orzeczenie normy współczesnego języka literackiego przypisuje się rozmowie kazańskich Tatarów.

SamogłoskiEdytuj

We współczesnym języku tatarskim istnieje 9 samogłosek do napisania 13 fonemów samogłoskowych, z czego 9 (10) to natywne tatarskie:

Подъём Ряд
передний средний задний
неогуб. огуб. неогуб. огуб.
верхний и /i/ ү /y/ ы /ɨ/ ый /ɯɪ/ у /u/
средний э, e
/ĕ/ /e~ɛ/
ө /ø̆/ ы /ɤ̆/ о /ŏ/
/o/
нижний ә /æ/ а /a/ а /ɑ/ а [ɒ]

SpołgłoskiEdytuj

W fonemach spółgłoskowych tatarskich 28:

Konsonenci języka tatarskiego
Губные Dental Post-
alveolar
Palatal Velar Uvular Glottal
Nasals м /m/ н /n/ ң /ŋ~ɴ/
Plosives п /p/ б /b/ т /t/ д /d/ к /k/ г /ɡ/ к, къ /q/ г, гъ /ʁ~ɢ/ ъ, э, ь /ʔ/
Fricatives ф /f/ в /v/ с /s/ з /z/ ш /ʃ/ ж /ʒ/ ч /tɕ~ɕ/ җ /dʑ~ʑ/ х /χ/ һ /h/
Approximants в, у /w/ л /l/ й /j/
Trill р /r/

GramatykaEdytuj

Podobnie jak inne języki tureckie, język tatarski jest językiem aglutynacyjnym.

Przypadki: Liczba pojedyncza:

  • Nominative -
  • Accusative: -ны/-не, -н
  • Possessive: -ның/-нең
  • Dative: -га/-гә, -ка/-кә, -а/-ә, -на/-нә
  • Locative: -да/-дә, -та/-тә, -нда/-ндә
  • Ablative: -дан/-дән, -тан/-тән, -нан/-нән, -ннан/-ннән

Liczba mnoga:

  • Nominative: -лар/-ләр, -нар/-нәр
  • Accusative: -ларны
  • Possessive: -ларның
  • Dative: -ларга
  • Locative: -ларда
  • Ablative: -лардан


Zaimki osobowe
Case Singular Plural
Nominative мин min
(Ja)
син sin
(On)
ул ul
(Ona)
без bez
(Jesteśmy)
сез sez
(Jesteś)
алар alar
(Oni są)
Genitive минем minem синең sineñ аның anıñ безнең bezneñ сезнең sezneñ аларның alarnıñ
Dative миңа miña сиңа siña аңа aña безгә bezgä сезгә sezgä аларга alarğa
Accusative мине mine сине sine аны anı безне bezne сезне sezne аларны alarnı
Locative миндә mindä синдә sindä анда anda бездә bezdä сездә sezdä аларда alarda
Ablative миннән minnän синнән sinnän аннан annan бездән bezdän сездән sezdän алардан alardan

PrzykładyEdytuj

Powszechna deklaracja praw człowieka, Artykuł 1:

Cyrylica

Барлык кешеләр дә азат һәм үз абруйлары һәм хокуклары ягыннан тиң бупып туапар. Аларга акыл һәм вөҗдан бирелгән һәм бер-берсенә карата туганнарча мөнасәбәттә булырга тиешләр.

Łacina

Barlıq keşelär dä azat häm üz abruyları häm xoquqları yağınnan tiñ bulıp tualar. Alarğa aqıl häm wöcdan birelgän häm ber-bersenä qarata tuğannarça mönasäbättä bulırğa tieşlär.

Po polsku

Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.


PrzypisyEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj