Otwórz menu główne
Yasna 28.1 (Bodleian MS J2)

Awesta, st. perskie upa-stāvaka „pochwały”, śr. perskie abestāg – to kompilacja starożytnych świętych tekstów religijnych wyznawców zaratusztrianizmu (zoroastryzmu), które powstały prawdopodobnie w okresie od połowy II tysiąclecie p.n.e. do VII w p.n.e.

Języki awestyEdytuj

Awesta w językach staroirańskich[1]: staro i młodszo Awestyjskim. Języki Awestyjskie, były używane w Azji Środkowej i na obszarze współczesnego Afganistanu w okresie od około 1500 do 500 r. p.n.e.[2] Najstarsza część Awesty Gathy przypisywana Zaratustrze została zapisana w staro awestyjskim. Obydwa języki wykazują bardzo duże podobieństwo z sanskrytem[3].

Historia powstaniaEdytuj

Pierwotny teksty Awesty był przekazywany w formie recytacji przekazywanych z pokolenia na pokolenie przez kapłanów zararusztriańskich. Pierwsze zapisane wersje Awesty według historiografów sasanidzkich powstał prawdopodobnie między VII, a VI p.n.e. Według tradycji perskiej zostały zniszczone w IV wieku p.n.e., podczas podboju panstwa Achemenidów przez Aleksandra Macedońskiego. Zostały odtworzone ponownie zredagowane i uzupełnione o komentarze w czasach panowania dynastii Partyjskiej i Sasanidzkiej. Być może proces spisywania Awesty został zainicjowany na rozkaz króla Partów, Wologazesa, jednak jak dotąd nie znaleziono manuskryptu z epoki, który by to potwierdzał. Zasadnicza redakcja Awesty nastąpiła z polecenia założyciela dynastii Sasanidów, Ardaszira I (226-241), uzupełnił ją w III wieku kapłan Tansar[4]; ostatecznej redakcji dokonano za panowania Szapura II (309-379).

Stan obecnyEdytuj

Obecnie istnieje czwarta część dawnego tekstu: zachowało się 21 ksiąg (ok. 83 tys. słów), zwanych naskami, z czego większość jest wierszowana (reprezentują najstarsze znane formy staroirańskiej poezji sylabicznej). Dzieli się na 5 części, które zawierają:

  • Yasna (Jasna) czyli liturgia. Najważniejsza i najstarsza część Awesty, jest zbiorem liturgicznych modlitw i religijnych inwokacji. Zawiera Gathy.
    • Gaty – najstarsze hymny i psalmy 1-6, 7(id. jsana 37) 8, Hom Jaszt (rozdz.9-11), „Kredo zaratusztriańskie (rozdz.12), (rozdz. 13-27) część przypisywana samemu Zaratusztrze (od 29 do 54.1): (Świete modlitwy (Aszem Wohu i Yata Ahu [Ahunwara]) Ahunawaiti Gatha (rozdz. 29-34) Jasna Haptanhaiti (rozdz. 35-42) Usztawaiti Gatha (rozdz. 43-46) Spentamainjusz Gatha (rozdz. 47-50) Wohukszatra Gatha (rozdz. 51) Wahisztoiszti Gatha (rozdz. 53) A airjęmaa Aszjo (Rozdz. 54.1) Airyema-Ishyo (54.2). pozostałe: (rozdz 54-72)
  • Visparat (Wisprat) czyli wszyscy sędziowie. Zbiór inwokacji i modlitw do wszystkich patronów.
  • Vendidad (Wendidad, Wendidat, Widewdat) czyli prawo przeciw demonom – prawo kanoniczne, przepisy rytualne. Składa się z 22 rozdziałów – fargardów. Zawiera zasady prawa religijnego; traktuje o zachowaniu czystości, ceremonii oczyszczania, opiece nad pożytecznymi zwierzętami.
  • Jaszty czyli pieśni pochwalne, hymny religijne ku czci bóstw.
  • Nyayisan
  • Chorda Awesta czyli Młoda Awesta zawiera zbiór różnorodnych modlitw przeznaczonych do odmawiania w różnych okolicznościach przez świeckich, powstał w IV wieku n.e. w języku pazand.
  • Fragmenty zbiór różnych rozproszonych tekstów i modlitw z zagubionego kanonu Awesty[5]

Komentarze: ZendEdytuj

Do awesty istnieją komentarze (Zend), najobszerniejsze do Vendidad, zredagowane w większości za panowania dynastii Sasanidów w średnioirańskim języku pahlawi. Najmłodsze pochodzą z IX wieku.

Inne teksty odnoszące się do AwestyEdytuj

W pismach zapisanych w językach Pahlawi i Pazand powstało do XIV w. bardzo wiele tekstów odnoszących się do niedostępnych dzisiaj fragmentów Awesty a także obszerna literatura dewocyjna, hagiograficzna i uzupełniająca. Co z tego odnosi się do pierwotnego tekstu jest przedmiotem sporów teologicznych i naukowych.

  • Arda Viraz Namag
  • Bundahiszn
  • Wielki Bundahiszn
  • Czidag Andarz i Porjotkeszan
  • Wybór z Adarbada Mahraspandanda
  • Dadestan-i Denig
  • Denkard (IX w)
  • Listy Manuszczira (A.D. 881)
  • Menog-i Khrad
  • teksty w Pazand
  • Riwajat Adur-Farnbaga
  • Riwajat Farnbag-Srosz
  • Pouczenia Adarbad Mahraspandana
  • Wybór wierzeń i legend Zadsprama
  • Szajest Ne-Szajest
  • Szkand-gumanig Vizar
  • Zand-i Vohuman Jaszt

Przekłady i publikacjeEdytuj

Najstarszego przekładu europejskiego Awesty – na język francuski – dokonał Abraham Hyacinthe Anquetil-Duperron w 1771 roku. Tytuł Zend-Avesta, którym został opatrzony, jest nieprawidłowy. Właściwa nazwa zbioru obejmującego Awestę i komentarze brzmi Apastak wazand.

Na język polski Awestę (przekład Wendidadu, Wisperadu i Jasny, czyli tzw. Wielką Awestę) tłumaczył prof. Ignacy Pietraszewski pt. Miano słowiańskie w ręku jednej familji od trzech tysięcy lat zostające, czyli nie Zendawesta a Zędaszta, to jest życiodawcza książeczka Zoroastra (Berlin, 1857). Dzieło to zostało wznowione pod nieco zmienionym tytułem: Miano Słowiańskie czyli nie ZENDAWESTA a ZĘDASZTA to jest Życiodawcza książeczka Zoroastra albo AWESTA WIELKA, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ​ISBN 978-83-62661-19-0​. Tekst przygotowali do druku, zredagowali i wstępem opatrzyli: Julian Edgar Kassner oraz Andrzej Sarwa.

Kolejny – pełny – przekład świętej księgi na język polski: Awesta. Wendidad (cz.1), tłum. Piotr Żyra i Andrzej Sarwa, wstępem opatrzył Andrzej Sarwa, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2010, ​ISBN 978-83-62661-09-1​; Awesta. Sîrôzahy, Yasty, Nyâyisy (cz. 2), tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ​ISBN 978-83-62661-26-8​; Awesta Yasna, Visparad, Âfrînagân, Gâhs i pozostałe fragmenty (cz. 3) tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ​ISBN 978-83-62661-16-9​. Nie jest to jednak przekład z języków oryginalnych.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS – Encyclopaedia Iranica, www.iranicaonline.org [dostęp 2019-08-03].
  2. IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS – Encyclopaedia Iranica, www.iranicaonline.org [dostęp 2019-08-03].
  3. ii. The phonology of Avestan. iii. The grammar of Avestan. iv. Avestan Syntax. [w:] K. Hoffmann), AVESTAN LANGUAGE I-III – Encyclopaedia Iranica, www.iranicaonline.org, 1987 [dostęp 2019-08-03].
  4. Tansar propagator wiary [w:] Boyce, Mary (1920- )., Zaratusztrianie : wiara i życie, Wydaw. Łódzkie, 1988, s.139-141, 145-146, 148, 180, ISBN 83-218-0683-X, OCLC 749245004 [dostęp 2019-08-03].
  5. AVESTA: FRAGMENTS: Table of Contents, www.avesta.org [dostęp 2019-08-03].