Alaska

stan w Stanach Zjednoczonych
Ten artykuł dotyczy stanu USA. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Alaska (wymowa:/əˈlæskə/ i) – stan Stanów Zjednoczonych w północno-zachodniej części Ameryki Północnej, będący eksklawą Stanów Zjednoczonych. Graniczy od wschodu z Kanadą, a od zachodu, przez Cieśninę Beringa, z Rosją. Dominują góry, z najwyższym punktem Ameryki Północnej jakim jest szczyt Denali (McKinley, 6194 m n.p.m.), oraz wyżyny i liczne stożki wulkaniczne. Do terytorium należą też Aleuty. Alaska ma największą powierzchnię wśród stanów Stanów Zjednoczonych oraz najmniejszą gęstość zaludnienia. W odróżnieniu od większości stanów Alaska nie dzieli się na hrabstwa, lecz okręgi (borough), znaczna część stanu jest przy tym niezorganizowana.

Alaska
State of Alaska
stan
Ilustracja
Krajobraz doliny Eagle River w Anchorage
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga stanowa Alaski
Hymn: Alaska's Flag
(Flaga Alaski)
Dewiza: (ang.) North to the Future (Północ do przyszłości)
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Juneau
Data powstania 3 stycznia 1959
Kod ISO 3166-2 US-AK
Gubernator Mike Dunleavy (R)
Powierzchnia 1 723 337[1] km²
Populacja (2017)
• liczba ludności

739 795[2]
• gęstość 0,42 os./km²
Kod pocztowy 99xxx
Strefa czasowa UTC-09:00
UTC-08:00
Języki urzędowe angielski, inuktitut, yupik środkowosyberyjski, yupik alaski, aleucki, dena'ina, xinag, holikachuk, koyukon, kuskokwim górny, gwich'in, dolnotananaski, górnotananaski, tanacross
Szczegółowy podział administracyjny
Plan Alaski
Liczba okręgów 19
Liczba przedstawicieli w parlamencie
Liczba senatorów 2
Liczba członków Izby Reprezentantów 1
Położenie na mapie Stanów Zjednoczonych
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone
Alaska
Pieczęć Alaski

Ten artykuł jest częścią serii:
Polityka stanu
Alaska

GeografiaEdytuj

Powierzchnia stanu jest górzysta. Na południu znajdują się góry Alaska z najwyższym szczytem Ameryki Północnej – Denali (w latach 1896–2015: McKinley, 6194 m), Góry Świętego Eliasza (Góra Świętego Eliasza, 5489 m), Góry Wrangla (Mount Bona, 5044 m), na północy Góry Brooksa (Michelson, 2816 m). W środkowej części stanu płaskowyż jest rozcięty dolinami rzek, natomiast wzdłuż wybrzeża występują niziny. Linia brzegowa jest bardzo dobrze rozwinięta; składają się na nią liczne półwyspy (Alaska, Kenai) i przybrzeżne wyspy (Aleuty, Archipelag Aleksandra, Kodiak, Nunivak, Wyspa Świętego Wawrzyńca, Wyspy Pribyłowa). Obszar ten jest aktywny sejsmicznie, a wiele szczytów gór to czynne (m.in. Pavlof, Iliamna) i wygasłe wulkany.

KlimatEdytuj

W części południowej klimat jest umiarkowany chłodny, a na dalekiej północy subpolarny. Zakres zmian temperatury powietrza w ciągu roku: od −51 °C w zimie do 32 °C w lecie. Zima trwa 9 miesięcy i jest bardzo mroźna, a w czasie jej trwania wieją silne wiatry, osiągające prędkość 100 km/h oraz powstają burze śnieżne charakterystyczne dla strefy tundry.

Główne rzekiEdytuj

RoślinnośćEdytuj

W głębi lądu tajga i tundra, w zasięgu oddziaływania Prądu Alaskańskiego iglaste lasy deszczowe strefy umiarkowanej z topolami, olchami i wierzbami.

Ważniejsze szczytyEdytuj

20 szczytów i wierzchołków położonych powyżej 4400 m n.p.m.[3]:

HistoriaEdytuj

Sprzedaż AlaskiEdytuj

Osobny artykuł: zakup Alaski.

W drugiej połowie XIX w. należące do Rosji tereny Alaski zostały odsprzedane Stanom Zjednoczonym. Traktat został podpisany po długich negocjacjach w nocy 29/30 marca 1867. Transakcję wartą 7,2 mln dolarów w imieniu Rosji zawarł baron Edward de Stoeckl, a w imieniu Stanów Zjednoczonych William Seward, który wcześniej zabiegał o zakup tych terenów. Traktat został ratyfikowany przez Senat Stanów Zjednoczonych 9 kwietnia 1867, Izba Reprezentantów 14 lipca 1868 uchwaliła wyasygnowanie pieniędzy[4].

KalendariumEdytuj

  • 1640 – odkrycie Alaski przez żeglarzy hiszpańskich;
  • 1732 – okręt rosyjski wysłany przez dowódcę ekspedycji wojskowej Pawłuckiego (z pochodzenia Polaka) w czasie przejścia przez Cieśninę Beringa obserwował brzeg Alaski, potwierdzając bliskość Azji i Ameryki;
  • 15–16 lipca 1741 – pierwsza morska ekspedycja naukowa pod dowództwem duńskiego badacza w służbie Rosji Vitusa Beringa i Rosjanina Aleksieja Czirkowa;
  • 1784 – pierwsza kolonia założona przez rosyjskich handlarzy futer na wyspie Kodiak.
  • 1799 – założenie przez Rosjan osady Sitka na Wyspie Baranowa, która do roku 1906 była stolicą Alaski;
  • 1799–1867 – teren Alaski pod administracją Kompanii Rosyjsko-Amerykańskiej;
  • 30 marca 1867[5]sprzedaż Alaski przez cara Imperium Rosyjskiego Aleksandra II Stanom Zjednoczonym za 7,2 mln dolarów; jednym z pierwszych amerykańskich urzędników federalnych Alaski został Polak, Włodzimierz Krzyżanowski;
  • 1896 – George Carmack, Skookum Jim i Dawson Charlie odkryli złoto nad rzeką Klondike;
  • 1897 – początek wielkiej „gorączki złota” wywołanej wiadomością o tonie złota przywiezionej na pokładzie parowca z Alaski do portu Seattle w stanie Waszyngton;
  • 1912 – ustanowienie zorganizowanego Terytorium Alaski (zalążka stanu);
  • 9 lipca 1958 – największe na świecie zanotowane tsunami – megatsunami w zatoce Lituya;
  • 3 stycznia 1959 – wejście Alaski do Unii jako 49. stanu; spowodowało to ustanowienie najkrócej obowiązującej flagi Stanów Zjednoczonych z czterdziestoma dziewięcioma gwiazdami; zaledwie 7 miesięcy później straciła ważność na rzecz współczesnej, gdy stanem zostały Hawaje;
  • 1976 – rząd zdecydował o zniesieniu podatków i wprowadzeniu dywidend.

System politycznyEdytuj

Władzę ustawodawczą na szczeblu stanowym sprawuje dwuizbowa Legislatura Alaski, złożona z Izby Reprezentantów i Senatu. Na czele władzy wykonawczej stoi gubernator, wybierany w wyborach bezpośrednich na czteroletnią kadencję.

Podział administracyjnyEdytuj

 
Podział administracyjny stanu Alaska

Alaska jest jedynym amerykańskim stanem, który dzieli się na 19 okręgów (ang. borough). Pozostałe 48 stanów dzieli się na hrabstwa (jedynie Luizjana dzieli się na parafie – ang. parish). Występują dwa rodzaje jednostek terytorialnych:

  • okręg (ang. borough),
  • okręg niezorganizowany (ang. unorganized borough).

Obecnie zostało utworzonych 18 okręgów oraz 1 okręg typu niezorganizowanego. Okręg niezorganizowany dodatkowo został podzielony przez United States Census Bureau na 11 tzw. obszarów spisu powszechnego (ang. census area) w celu łatwiejszego przeprowadzenia badań statystycznych. Największe okręgi są większe od niektórych poszczególnych stanów Stanów Zjednoczonych.

Siedmiu okręgom nadano status skonsolidowanych miast-okręgów (ang. consolidated city-borough): Anchorage, Haines, Juneau, Sitka, Skagway, Wrangell i Yakutat[6].

Dla stanu Alaska kod Federal Information Processing Standard to 02[7].

DemografiaEdytuj

Spis ludności z roku 2010 wykazał, że stan Alaska liczył 710 231 mieszkańców – wzrost o 83 299 (13,3%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowiły 7,3% populacji, 25% mieszkańców nie ukończyło osiemnastego roku, a 11,2% to osoby mające 65 i więcej lat. 47,7% stanowiły kobiety[8].

Rasy i pochodzenieEdytuj

Według danych z 2017 roku, 65,3% mieszkańców stanowiła ludność biała (61,5% nie licząc Latynosów), 14,2% to rdzenna ludność Alaski, 8,5% miało rasę mieszaną, 6,2% to Azjaci, 3,2% to Murzyni lub Afroamerykanie, 1,2% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowili 6,8%[9].

Największe grupy stanowią osoby pochodzenia niemieckiego (16,5%), irlandzkiego (9,2%) i angielskiego (7,6%). Istnieją także duże grupy osób pochodzenia: „amerykańskiego” (33,3 tys.), francuskiego (27,7 tys.), meksykańskiego (27,3 tys.), filipińskiego (25,9 tys.), norweskiego (24,7 tys.), włoskiego (22 tys.), szkockiego (17,8 tys.), polskiego (17 tys.), nieokreślonego europejskiego (15,2 tys.), szwedzkiego (14,9 tys.) i szkocko-irlandzkiego (9,7 tys.)[10][11].

JęzykEdytuj

Najpowszechniej używanymi językami są[12]:

Główne miastaEdytuj

ReligiaEdytuj

Dane za 2014[13]:

GospodarkaEdytuj

Eksploatuje się ropę naftową (jedne z największych złóż na świecie), gaz ziemny, złoto, platynę, rudy miedzi, cyny, niklu, uranu. Zakłady przemysłu petrochemicznego, drzewnego, papierniczego. Rozwinięta hodowla reniferów, lisów, a także leśnictwo, myślistwo i rybołówstwo (połów łososi i śledzi).

TransportEdytuj

Transport głównie na południu stanu: samochodowy (fragment Drogi PanamerykańskiejAlaska Highway), kolejowy, lotniczy. Główne porty morskie: Valdez, Seward, Sitka. Są także wojskowe bazy lotnicze oraz liczne rurociągi.

Kuchnia AlaskiEdytuj

Typowa kuchnia Alaski opiera się o dania z owoców morza (krab królewski, krewetki, langusty) i ryb, jak np. łosoś. Spożywa się także mięso łosi, reniferów, fok, morsów oraz ptaków. Przeciętny mieszkaniec Alaski zjada około 0,5 kg mięsa dziennie. Ze względu na warunki klimatyczne na Alasce dalej wykorzystuje się naturalne sposoby konserwowania żywności, takie jak suszenie czy fermentacja. Przekąskami są suszone ryby lub płatki suszonego mięsa np. reniferów. Wśród owoców i warzyw najbardziej popularne są jagody oraz borówki, wykorzystywane w sosach i deserach. Spożywa się także wodorosty i korzenie roślin[15].

EdukacjaEdytuj

SymboleEdytuj

  • pardwa
  • świerk sitkajski
  • niezapominajka
  • Dewiza – „North to the Future” (Przez Północ do Przyszłości)
  • Przydomek – „The Last Frontier” – Ostatnia Granica (Ostatnia Rubież), „The Great Land” – Wielki Stan

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-06].
  2. QuickFacts: Alaska, U.S. Census Bureau [dostęp 2018-01-04] (ang.).
  3. Na podstawie informacji portalu Peakbagger (ang.).
  4. Jak handlowano Alaską. Ze Świata. [dostęp 2012-12-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-14)].
  5. Bartłomiej Kozłowski, Kupno Alaski przez Stany Zjednoczone, polska.pl, 2006.
  6. Alaska (ang.). NACO. [dostęp 2011-09-07].
  7. Alaska (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2011-09-07].
  8. QuickFacts: Alaska; UNITED STATES, U.S. Census Bureau [dostęp 2019-01-18] (ang.).
  9. ACS DEMOGRAPHIC AND HOUSING ESTIMATES; 2013–2017 American Community Survey 5-Year Estimates, U.S. Census Bureau [dostęp 2019-12-26] (ang.).
  10. PEOPLE REPORTING ANCESTRY; 2015 American Community Survey 1-Year Estimates, U.S. Census Bureau [dostęp 2019-12-26] (ang.).
  11. HISPANIC OR LATINO ORIGIN BY SPECIFIC ORIGIN; 2014 American Community Survey 1-Year Estimates, U.S. Census Bureau [dostęp 2019-12-26] (ang.).
  12. Modern Language Association. Podane są wszystkie języki używane przez więcej niż 0,5%.
  13. Religious Landscape Study, „Pew Research Center’s Religion & Public Life Project”, 11 maja 2015 [dostęp 2018-01-08] (ang.).
  14. a b Alaska – Religious Traditions, 2010, thearda.com [dostęp 2019-12-01].
  15. Ameryka Północna: Kuchnia Alaski. 2013. [dostęp 2013-24-05].

Linki zewnętrzneEdytuj