Otwórz menu główne

Baptyzm

jeden z czołowych nurtów protestantyzmu

Baptyzm (z gr. baptídzein 'zanurzać; chrzcić' od báptein 'zanurzać')[1] – nurt chrześcijaństwa należący do protestantyzmu, akcentujący indywidualizm w relacji do Boga, nadrzędną rolę Pisma Świętego jako autorytetu w sprawach wiary i życia chrześcijanina oraz ograniczający praktykę chrztu do osób świadomych tego aktu[2]. Zbawienie nie jest według wyznawców baptyzmu (baptystów) osiągalne na podstawie uczynków, lecz stanowi jedynie niezasłużony dar łaski Boga przyjmowany przez człowieka osobistą, ufną wiarą w zbawcze dzieło odkupienia z grzechu, dokonane przez ofiarę Jezusa Chrystusa. Baptyści udzielają chrztu wyłącznie tym, którzy świadomie wyrażają żal za grzechy i wyznają wiarę w Chrystusa. Akcentują autonomię poszczególnych zborów, byli prekursorami rozdziału kościoła i państwa. Większość baptystów reprezentuje ewangelikalne chrześcijaństwo, choć istnieją także nieliczne denominacje baptystyczne przynależące do liberalnego nurtu protestantyzmu[3]. Baptyści różnią się często między sobą w pewnych kwestiach np.: predestynacja bądź wolna wola, pewność bądź możliwość utracenia zbawienia, stosunek do teorii ewolucji[2].

Baptyzm
Chrzest gdansk.png
 PortalKategoria

Krajem o największym skupisku baptystów są Stany Zjednoczone[4]. W Polsce głównym przedstawicielem baptyzmu jest Kościół Chrześcijan Baptystów w RP. Istnieją też niewielkie kilkudziesięcioosobowe grupy jak Biblijny Kościół Baptystyczny i inne wspólnoty baptystyczne.

Baptystyczna praktyka chrztu

Spis treści

HistoriaEdytuj

 
Mozaika przedstawiająca mapę z zaznaczonymi miejscami, gdzie chrztów udzielał św. Jan Chrzciciel

Dzieje w skali globalnejEdytuj

Baptyzm zaistniał na początku XVII stulecia w wyniku zetknięcia się prześladowanych przez władze angielskie purytańskich independentów z ocalałymi z prześladowań anabaptystami. Pierwszy zbór baptystyczny powstał w 1609 roku w Amsterdamie pod przywództwem Johna Smytha, ale wkrótce przestał istnieć. Następnie odrodził się w 1611 roku pod Londynem, a jego przywódcą był Thomas Helwys[5]. Początkowo baptyści udzielali chrztu przez polanie, natomiast chrzest przez pełne zanurzenie w wodzie praktykowany był od lat 40. XVII wieku przez tzw. baptystów partykularnych (Particular Baptists) w Anglii, którzy swoją nazwę zawdzięczają przekonaniu, iż do zbawienia Bóg predestynuje poszczególne (particular) wybrane z ogółu jednostki[6]. Pomimo względnej swobody wyznaniowej zbory rozwijały się stosunkowo wolno. Dopiero przebudzenie metodystyczne nadało wspólnotom baptystycznym dynamikę rozwoju zarówno na Starym Kontynencie, jak i w Nowym Świecie[7].

Przez blisko 200 lat od swego powstania baptyzm był ruchem mało znaczącym, a jego rozwój był bardzo powolny. Również jego zasięg był niewielki, aż do końca XVIII wieku społeczności baptystyczne istniały jedynie na Wyspach Brytyjskich i w Trzynastu Koloniach – Głównie prowincjach Nowej Anglii. Dopiero u schyłku XVIII wieku pojawiły się pierwsze, nieliczne zbory w Kanadzie, Bahamach i Jamajce. Jednak mimo to rozwój baptyzmu wciąż był powolny. W roku 1790 w Stanach Zjednoczonych żyło 60 tysięcy baptystów. Dopiero na początku XIX wieku wraz z Drugim Wielkim Przebudzeniem rozwój baptyzmu nabrał dynamiki. Wówczas to baptyści zainteresowali się działalnością misyjną. W czasach przebudzenia zbory baptystyczne dotarły do Indii, a od lat 30. XIX wieku także do Europy, Afryki oraz na całe gwałtownie rozwijające się Stany Zjednoczone[8].

W Ameryce Północnej propagatorem baptyzmu był na początku XVII wieku założyciel kolonii Rhode IslandRoger Williams[9]. Pierwszy zbór baptystyczny w kontynentalnej Europie powstał w 1834 za sprawą Johanna Gerharda Onckena[10].

 
Zion Baptist Church zbudowany w 1881 w Newtown

W 1905 roku powstał Światowy Alians Baptystyczny (Baptist World Alliance), liczący w 1993 roku 147 tysięcy zborów, skupiających 38 milionów członków. Ogółem Alians zrzesza ponad 100 milionów wyznawców skupionych w lokalnych uniach baptystycznych[11]. Do związku nie należy wiele zborów fundamentalistycznych, przeciwnych umiarkowanej teologii i ekumenizmowi Aliansu.

Kilka unii baptystycznych ze względów ekumenicznych podjęło decyzję o połączeniu się z innymi denominacjami protestanckimi i utworzyły z nimi protestanckie Kościoły unijne, jak np. Kościół Północnych Indii czy ostatnio w 2011 r. Kościół Ekumeniczny w Szwecji[12].

Wśród duchownych baptystycznych było wielu wybitnych ekumenistów i rzeczników współpracy międzyreligijnej, np. John Bunyan, Keith Winston Clements, Martin Luther King jr., Walter Rauschenbusch, Glen Garfield Williams[13].

Począwszy od lat 70. XX wieku Światowy Związek Baptystyczny przeprowadził serię dialogów ekumenicznych ze Światową Wspólnotą Kościołów Reformowanych, Światową Federacją Luterańską, Kościołem Katolickim i Światową Konferencją Mennonicką[14]. W 2013 r. podczas Dorocznego Zgromadzenia Światowego Związku Baptystycznego odbytego na Jamajce przyjęto report z przeprowadzonej w latach 2006-2010 drugiej fazy dialogu tej organizacji z Kościołem Katolickim[15].

Dzieje na ziemiach polskichEdytuj

 
Dallas Baptist University

Na ziemiach polskich w granicach Królestwa Kongresowego początki ruchu baptystycznego związane są z Gotfrydem Fryderykiem Alfem[16] W 1858 przyjął on chrzest w rycie baptystycznym, co uznawane jest za moment powstania baptyzmu polskiego[17]. Początkowo baptystami byli tutaj głównie zamieszkujący ziemie polskie Niemcy, a od przełomu XIX i XX wieku z baptyzmem zaczęli się także wiązać Polacy i inni Słowianie. W okresie międzywojennym baptyści słowiańscy (w tym polscy) i niemieccy posiadali dwie oddzielne organizacje kościelne: Związek Zborów Słowiańskich Baptystów w Polsce i Unia Zborów Baptystów Języka Niemieckiego w Polsce. W czasie II wojny światowej słowiańscy baptyści byli skupieni w związku wyznaniowym pod nazwą Związek Nieniemieckich Ewangelicko-Wolnokościelnych Zborów (baptyści).

W 1945 powstała w Polsce jedna denominacja baptystyczna, która obecnie nosi nazwę Kościół Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej Polskiej.

Założenia teologiczne baptyzmuEdytuj

Wśród baptystów panuje generalna zgoda co do następujących twierdzeń teologicznych[18]:

  • Autorytet Pisma (sola scriptura) – Biblia (Pismo Święte) jest jedynym w pełni miarodajnym źródłem nauki o Bogu i Jego postanowieniach dotyczących człowieka.
  • Trójjedyność Boga – Bóg jest Stwórcą i Panem Stworzenia, który objawia się w trzech doskonałych Osobach: jako Ojciec, Syn i Duch Święty. Tylko Jemu należy się cześć i oddawanie chwały, dlatego baptyści nie czczą Maryi i innych ludzi. Uznają ją natomiast za kobietę szczególną, błogosławioną i wybraną przez Boga jako Matkę Jezusa i dlatego godną szacunku i naśladowania w jej zaufaniu Jezusowi Chrystusowi.
  • Zbawienie z łaski przez wiarę (sola gratia) – grzeszny z natury człowiek nie jest w stanie zrobić niczego w sprawie zbawienia. Lecz dobry Bóg zmiłował się nad ludźmi i przebaczył im ich grzeszne odstępstwo i pozwolił na rozpoczęcie nowego życia z wymazaną przeszłością. Dokonało się to dzięki temu, że Jezus Chrystus, Jednorodzony Syn Boży, umierając na krzyżu, poniósł karę, jaka słusznie ciążyła na każdym człowieku i w ten sposób darował ludziom życie wieczne, jak i nowe przemienione życie już tu na ziemi, zgodnie z nauką Biblii: "Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę. A to pochodzi nie od was, lecz jest darem Boga: nie z uczynków, aby się nikt nie chlubił" (Ef 2,8-9).
  • Chrzest na wyznanie wiary (chrzest świadomy) – zgodnie z Bożym zaleceniem i porządkiem, jaki ustanowił Jezus Chrystus, chrzest ma być udzielany tylko na osobiste wyznanie wiary w Zbawiciela Jezusa Chrystusa. Chrzest jest zewnętrznym, publicznym świadectwem przyjęcia zbawienia. Chrzest nie jest obrzędem samoistnie tworzącym nową rzeczywistość duchową, ale nieodzownym następstwem ukorzenia się przed Bogiem i uznania Go przez osobę wierzącą za swojego Pana i Zbawiciela oraz oznaką przyłączenia się do Kościoła Jezusa Chrystusa.
  • Wieczerza Pańska – obrzęd ustanowiony przez Jezusa Chrystusa na pamiątkę Jego męki i śmierci. Podczas obrzędu Wieczerzy ochrzczeni wierni spożywają chleb i wino, będące symbolami Ciała i Krwi Pańskiej. Poprzez Wieczerzę jej uczestnicy głoszą śmierć Chrystusa oraz Jego powtórne przyjście.
  • Powszechne kapłaństwo wszystkich wierzących – Rola duchownego (pastora) ogranicza się do zwiastowania Słowa Bożego (kaznodziejstwa), sprawowania sakramentów i duchowej opieki nad zborem (duszpasterstwa). Nie obejmuje zaś szczególnego kapłaństwa między zborem a Bogiem. Wynika to z faktu, iż według założeń doktryny powszechnego kapłaństwa wszystkich wierzących nie istnieje taka potrzeba, gdyż każdy, kto staje się członkiem Kościoła chrześcijańskiego, automatycznie otrzymuje święcenia kapłańskie.
  • Autonomia zborów (Kongregacjonalizm) – Każdy zbór jest w pełni autonomiczny, zbory łączą się w dobrowolne unie/konwencje regionalne i krajowe
  • Dwa ustanowienia – Dwa obrzędy święte (sakramenty) ustanowione przez Jezusa Chrystua; chrzest i wieczerze pańska – eucharystia
  • Zbawienie nie przez Kościół a przez Chrystusa – przekonanie, iż żadna wspólnota baptystyczna, ani jakikolwiek inny Kościół, nie jest jedynym wyłącznym dawcą czy przekazicielem zbawienia, ponieważ jest nim jedynie Jezus Chrystus – jedyny Pośrednik pomiędzy człowiekiem a Bogiem.
  • Wolność sumienia dla każdego człowieka – wiara jest sprawą świadomego wyboru, stąd nikogo nie wolno przymuszać do identyfikacji religijnej. Oznacza to także obowiązek szanowania przez chrześcijan wyboru ateizmu.

Baptyści odrzucają istnienie:

  • świętych miejsc – uważają, że kościół jest tam, gdzie zbierają się wierzący w Chrystusa;
  • świętego czasu – oddawanie czci Bogu powinno następować zawsze i wszędzie;
  • świętej kasty – wszyscy chrześcijanie są kapłanami i nie potrzebują pośredników; urzędy kościelne ustanawia i powołuje na nie sam zbór. W osobie papieża uznają przywódcę Kościoła rzymskokatolickiego, ale jedynie Chrystusa uważają za Głowę Kościoła uniwersalnego.
  • świętych rytuałów – poza ustanowionymi przez Jezusa obrzędami – ustanowieniami.

Kwestia chrztu niemowlątEdytuj

 
Jimmy Carter na spotkaniu przedstawicieli Południowej Konwencji Baptystów w Atalancie (1978)

"Baptyści" (z j. greckiego "baptisma" – "chrzest"; "baptizo" – (dosł.) "zanurzać") to nazwa, która była im nadawana, ponieważ odróżniali się od innych chrześcijan kwestionując zasadność chrztu niemowląt i domagając się udzielania chrztu przez zanurzenie[19]. Baptyści (jak i niektóre inne Kościoły protestanckie) uważają, że chrzest niemowląt jest sprzeczny z nauką i praktyką Nowego Testamentu. Większość z nich uznaje go za obrzęd bezwartościowy, a nawet szkodliwy, bo ich zdaniem sugeruje, że można być chrześcijaninem w sposób bierny, "z urodzenia". Takiemu podejściu przeciwstawiają konieczność podjęcia przez każdego człowieka osobistej decyzji naśladowania Chrystusa, po której dopiero może nastąpić świadome przyjęcie chrztu wiary połączone z aktywnym włączeniem się w życie Kościoła[20].

Wbrew pozorom takie postawienie sprawy nie spowodowało zawężenia oddziaływania baptystów jedynie na moralne i intelektualne elity: w ciągu swej ponad 400-letniej historii, baptyści byli częścią wielu przebudzeń religijnych dosięgających swym zasięgiem wszystkich szczebli drabiny społecznej. W ich wyniku stali się jednym z głównych wyznań protestanckich w skali światowej[2]

W Irlandii Północnej i we Włoszech baptyści zawarli pełną wspólnotę z Kościołami uznającymi chrzest niemowląt. We Włoszech, gdzie wspólnota ta obowiązuje baptystów, waldensów i metodystów, baptyści, nie wyrzekając się zasady chrztu dorosłych, uznają, że chrztu nie wolno powtarzać także, gdy udzielono go dziecku[21]. W Niemczech podobne porozumienia istnieją na płaszczyźnie regionalnej[22]. Taką samą zasadę przyjęli baptyści współtworząc z prezbiterianami i metodystami Kościół Ekumeniczny w Szwecji.

Zaangażowanie społeczneEdytuj

Podkreślanie przez baptystów znaczenia osobistej, świadomej wiary religijnej oraz rozumienie Kościoła jako egalitarnej wspólnoty chrześcijan, dokonującej podstawowych wyborów w sposób demokratyczny, prowadziło do czynnego zaangażowania wielu baptystów w sprawy publiczne[23]. Na pierwszy plan wysuwały się już w XVII wieku ich działania na rzecz wolności sumienia i wyznania dla wszystkich, także dla ateistów (m.in. Thomas Helwys, Roger Williams, John Milton, Isaac Backus). Baptyści należeli do czołówki oponentów wobec niewolnictwa, kolonializmu i segregacji rasowej (np. William Knibb, John Chilembwe, Martin Luther King), chociaż wielu przedstawicieli tego wyznania było właścicielami niewolników i opowiadało się za segregacją rasową. Środowisko to wydało także wielu polityków pełniących kluczowe stanowiska w skali całych państw. Przykładowo, w XX wieku byli to prezydenci USA Warren Harding, Harry Truman, Jimmy Carter i Bill Clinton, premierzy Wielkiej Brytanii David Lloyd George i James Callaghan i premierzy Japonii Ichirō Hatoyama i Yukio Hatoyama. W 2014 pełniącym obowiązki prezydenta Ukrainy został Ołeksandr Turczynow.

Reprezentatywne denominacjeEdytuj

Wybitni przedstawicieleEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Słownik Wyrazów Obcych
  2. a b c E.A. Livingstone, Oxford Concise Dictionary of the Christian Church, Oxford – New York 2000, s. 53.
  3. J.S. Lantzer, Mainline Christianity. The Past and Future of America's Majority Faith, New York – London 2012, s. 44.
  4. G. Parrinder, A Concise Encyclopedia of Christianity, Oxford 1998, s. 35.
  5. B.J. Leonard, Baptist Ways. A History, Valley Forge 2003, s. 26
  6. R.G. Torbet, A History of the Baptists, Valley Forge 1993, s. 42.
  7. Por. K. Bednarczyk, Baptyści, w: W. Hryniewicz, J.S. Gajka, S.J. Kozy (red.), Ku chrześcijaństwu jutra. Wprowadzenie do ekumenizmu, Lublin 1996, s. 188-192.
  8. Our History | American Baptist Churches USA, www.abc-usa.org [dostęp 2017-11-22] (ang.).
  9. T.J. Zieliński, Roger Williams. Twórca nowoczesnych stosunków państwo-kościół, Warszawa 1997, passim
  10. W.H. Brackney, Johann Gerhard Oncken, w: Tenże, Historical Dictionary of the Baptists, Lanham – London 1999, s. 312-313.
  11. T.J. Zieliński, Kościół Chrześcijan Baptystów, w: W drodze za Chrystusem. Kościoły chrześcijańskie w Polsce mówią o sobie, red. H. Tranda, M. Patalon, Kraków 2009, s. 22.
  12. Zob. Conversations Around the World. The Report of International Conversatopns between the Anglican Communion and the Baptist World Alliance, London 2005, s. 93.
  13. Obituary: The Rev Glen Garfield Williams (pol.). www.independent.co.uk. [dostęp 2015-05-04].
  14. T.J. Zieliński, Protestantyzm ewangelikalny. Studium specyfiki religijnej, Warszawa 2013, s. 272.
  15. Eron Henry Important Decisions Made at Annual Gathering, "Baptist World Magazine" October-December 2013, s. 8.
  16. Zob. A.W. Wardin, Gotfryd Fryderyk Alf. Pionier ruchu baptystycznego na ziemiach polskich, tłum. Konstanty Wiazowski, Warszawa 2003, passim.
  17. K. Bednarczyk,Historia zborów baptystów w Polsce do 1939 r., Warszawa 1997, s. 34.
  18. Defining Baptist Convictions. Guidelines for the Twenty-First Century, red. C.W. Deweese, Franklin 1996, s. 45-221.
  19. D.W. Bebbington, Baptist Thought, w: The Blackwell Encyclopedia of Modern Christian Thought, red. A. E. McGrath, Oxford 1993, s. 28.
  20. Defining Baptist Convictions. Guidelines for the Twenty-First Century, red. C.W. Deweese, Franklin 1996, s. 103-111.
  21. Karol Karski, Symbolika. Zarys wiedzy o Kościołach i wspólnotach chrześcijańskich, Warszawa 2003, s. 200.
  22. Dariusz Bruncz: Baptyści i chrzest niemowląt. Ekumeniczna Agencja Informacyjna, 2006-10-18. [dostęp 2011-01-02].
  23. D.B. Murray, J.H.Y. Briggs, Politics, Baptists and, [w:] A Dictionary of European Baptist Life and Thought, red. J.H.Y. Briggs, Milton Keynes 2009, s. 394-396.

Linki zewnętrzneEdytuj