Polska Partia Socjalistyczna

lewicowa partia polityczna założona w 1892 roku
Ten artykuł dotyczy polskiej partii politycznej. Zobacz też: inne znaczenia.

Polska Partia Socjalistyczna (PPS) – polska partia polityczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym (klasyfikowana w grupie partii lewicowych), założona w listopadzie 1892 podczas tzw. zjazdu paryskiego jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich. Jedna z najważniejszych w Polsce sił politycznych aż do 1948 r.

Polska Partia Socjalistyczna
Ilustracja
Państwo  Polska
Skrót PPS
Przewodniczący Wojciech Konieczny
Data założenia 17 listopada 1892 (1948-1990 na emigracji)
Adres siedziby al. Niepodległości 161 lok. 2,
02-555 Warszawa
Ideologia polityczna Aktualne: socjalizm, feminizm, patriotyzm

Historyczne: lewicowy nacjonalizm, antyklerykalizm

Poglądy gospodarcze socjalizm, socjalizm rynkowy, społeczna gospodarka rynkowa, socjaldemokracja
Członkostwo
międzynarodowe
II Międzynarodówka
(do 1916)
Młodzieżówka OM TUR (1923-1936); Koła Młodzieży PPS (1936-1944); Czerwona Młodzież – Organizacja Młodzieżowa PPS (od 2019)
Barwy      czerwień
Obecni posłowie
0/460
Obecni senatorowie
1/100
Obecni eurodeputowani
0/52
Obecni radni wojewódzcy
0/552
Strona internetowa
Wyniki Polskiej Partii Socjalistycznej w wyborach do Sejmu w 1922

Przez niemal cały okres PRL działała jako samodzielna partia na emigracji. W latach schyłkowych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej powstało w Polsce kilka partii o nazwie „Polska Partia Socjalistyczna” pretendujących do kontynuacji tradycji przedwojennej, m.in. PPS Piotra Ikonowicza założona w 1987 roku i PPS Jana Józefa Lipskiego zarejestrowana w 1990 roku.

Na XXV Kongresie PPS 27–29 października 1990 roku powstała jednolita Polska Partia Socjalistyczna. Wszystkie główne odłamy PPS w kraju połączyły się z emigracyjną strukturą, reprezentującą historię partii od jej powstania w 1892 roku[1][2].

Struktura i władzeEdytuj

 
16 grudnia 2020 roku, członkowie PPS składają wieniec w 98. rocznicę morderstwa Gabriela Narutowicza

Reprezentacja w organach władzyEdytuj

Historycznie, PPS reprezentowała swoich wyborców, współtworząc m.in. Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej na czele z Ignacym Daszyńskim, pierwszym premierem Polski.

Od reaktywacji działalności w Polsce w 1990 roku, PPS kilkukrotnie miała własną reprezentację w parlamencie. Działacze PPS w wyborach startowali jak dotąd z list min. partii SLD, PLD, PPP oraz koalicji Zjednoczona Lewica i SLD Lewica Razem[3].

W 2019 roku, PPS wprowadziła do Senatu swojego kandydata, przewodniczącego partii, Wojciecha Koniecznego, reprezentującego okręg 69 (Częstochowę). Od 2019 roku działa także Czerwona Młodzież – Organizacja Młodzieżowa PPS[4].

Przewodniczący Rady NaczelnejEdytuj

Poparcie w wyborachEdytuj

SejmEdytuj

Wybory Liczba głosów % Liczba mandatów Zmiana
1919 515 062 9,2 (#4)
35/394
 
1922 906 537 10,3 (#5)
41/444
  6
1928 1 482 097 13,0 (#2)
64/444
  23
1930 1 965 864 17,3 (#2)
23/444
  41
W koalicji Centrolew, jako koalicja uzyskano 79 mandatów w sejmie.
1935
Wybory zbojkotowano
1938
Wybory zbojkotowano
1991 230 975 2,1 (#13)
0/460
 
W koalicji Solidarność Pracy, jako koalicja uzyskano 4 mandaty w sejmie.
1993 2 815 169 20,4 (#1)
4/460
  4
W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, jako koalicja uzyskano 171 mandatów w sejmie.
1997 3 551 224 27,1 (#2)
3/460
  1
W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, jako koalicja uzyskano 164 mandatów w sejmie.
2001 13 459 0,1 (#11)
0/460
  3
2005 91 266 0,8 (#11)
0/460
 
W koalicji Polska Partia Pracy, jako koalicja nie uzyskano żadnego mandatu w sejmie.
2007 160 476 1,0 (#7)
0/460
 
W koalicji Polska Partia Pracy, jako koalicja nie uzyskano żadnego mandatu w sejmie.
2015 1 147 102 7,6 (#5)
0/460
 
W koalicji Zjednoczona Lewica, jako koalicja nie uzyskano żadnego mandatu w sejmie.
2019 2 319 946 12,6 (#3)
0/460
 
W koalicji Lewica, jako koalicja uzyskano 49 mandatów w sejmie.

SenatEdytuj

Wybory Liczba głosów % Liczba mandatów Zmiana
1922 468 147 8,4 (#5)
7/111
 
1928 715 556 11,2 (#3)
10/111
  3
1930 W koalicji Centrolew, jako koalicja uzyskano 13 mandatów w senacie.
1935
Wybory zbojkotowano
1938
Wybory zbojkotowano
1993 4 993 061 35,7 (#1)
1/100
  1
W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, jako koalicja uzyskano 37 mandatów w senacie.
1997 6 091 721 45,7 (#2)
2/100
  1
W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, jako koalicja uzyskano 28 mandatów w senacie.
2001 131 987 0,5 (#11)
0/100
  3
2019 415 745 2,3 (#4)
1/100
  1
W koalicji Lewica, jako koalicja uzyskano 2 mandaty w senacie.

Wybory prezydenckieEdytuj

II Rzeczpospolita
Rok Kandydat Pierwsza tura Druga tura
Głosy % Głosy %
1922 Ignacy Daszyński 49 9,1 (#5) 1 0,2 (#5)
1926 Poparcie dla Józef Piłsudski 292 60,2 (#1)
1926 Zygmunt Marek 56 11,6 (#3) 1 0,2 (#3)
III Rzeczpospolita
Rok Kandydat Pierwsza tura Druga tura
Głosy % Głosy %
1995 Poparcie dla Tadeusz Zieliński 631 432 3,5 (#6)
2000 Piotr Ikonowicz 38 672 0,2 (#10)
2005 Poparcie dla Daniel Podrzycki
2015 Poparcie dla Wanda Nowicka
2020 Poparcie dla Robert Biedroń 432 129 2,2 (#6)

Historia PPSEdytuj

 
Józef Piłsudski, członek CKR PPS w 1899
 
Józef Mirecki – Montwiłł, członek Organizacji Bojowej PPS, stracony na Cytadeli w 1908
 
Józef Piłsudski, redaktor gazety „Robotnik”.

Zjazd założycielskiEdytuj

PPS powstała na zjeździe założycielskim, który odbył się w dniach 17–23 listopada 1892 w Paryżu. Uczestniczyli w nim delegaci reprezentujący cztery polskie organizacje socjalistyczne. Imionami posługiwano się w czasie Zjazdu z powodów konspiracyjnych[5]:

W istocie Zjazd nie stanowił zjazdu delegatów partii, ale zebranie osób z różnych formacji politycznych, których celem było utworzenie jednolitej partii socjalistycznej, skupionej wokół socjalistycznego i niepodległościowego programu. Do zjazdu nie przyłączyła się część grupy wydającej pismo „Przegląd Socjalistyczny (przedwojenny)” oraz członkowie „grupy socjalno-demokratycznej” z Paryża (Estera Golde, Cezaryna Wojnarowska, Stanisław Grabski, Władysław Grabski, W. Kania, I. Urbach i A. Złotnicki)[a][b].

Program paryskiEdytuj

Na zjeździe w 1892 roku przyjęto tzw. program paryski, pierwszy dokument polityczny Polskiej Partii Socjalistycznej. Zaczyna się on od słów:

Polska Partia Socjalistyczna, jako organizacja polityczna polskiej klasy robotniczej, walczącej o swe wyzwolenie z jarzma kapitalizmu, dąży przede wszystkim do obalenia dzisiejszej niewoli politycznej i zdobycia władzy dla proletariatu. W dążeniu tym celem jej jest niepodległa rzeczpospolita demokratyczna[8].

Podstawowe założenia programu są zawarte w dwóch filarach, ekonomicznym i politycznym, które są podzielone na podpunkty. Postulaty polityczne brzmią:

Samodzielnej Rzeczpospolitej demokratycznej, opartej na następujących [zasadach]: bezpośrednie, powszechne i tajne głosowanie; prawodawstwo ludowe; całkowite równouprawnienie narodowości wchodzących w skład Rzeczypospolitej na zasadzie dobrowolnej federacji; samorząd gminny i prowincjonalny z wybieralnością urzędników administracyjnych; równość wszystkich obywateli bez różnicy płci, rasy, narodowości i wyznania; zupełna wolność słowa, druku, zebrań stowarzyszeń; bezpłatna procedura sądowa, wybieralność sędziów i sądowa odpowiedzialność urzędników; bezpłatne, przymusowe, powszechne, całkowite nauczanie; dostarczanie uczącym się środków nauczania przez państwo; postępowy podatek do dochodu i od majątku, i taki podatek od spadków; zniesienie podatków od artykułów spożywczych oraz pierwszej potrzeby.

Delegaci uchwalili następujące postulaty ekonomiczne:

Prawodawstwo pracy: ośmiogodzinny dzień roboczy, stała 36-godzinna przerwa co tydzień; minimum płacy roboczej; równa płaca dla kobiet i mężczyzn przy równej pracy; zakaz pracy dzieci do lat 14, ograniczenie pracy niedorosłych (od lat 14 do 18) do sześciu godzin na dobę; zakaz pracy nocnej w zasadzie; higiena fabryczna; zabezpieczenie państwowe w razie wypadków, braku pracy, choroby i starości; inspektor fabryczny wybierany przez samych robotników; giełda pracy i sekretariat robotniczy; zupełna wolność zmów (porozumień) robotniczych. Stopniowe uspołecznienie ziemi, narzędzi produkcji i środków komunikacji[9].

Działalność w podziemiuEdytuj

Po pierwszym zjeździe krajowym (Józef Piłsudski, Stanisław Wojciechowski, Aleksander Sulkiewicz, Ludwik Zajkowski, Stefan Bielak), który miał miejsce w czerwcu 1893 w Lasach Ponarskich, w sierpniu doszło do rozłamu i wydzielenia się Socjal-Demokracji Królestwa Polskiego, grupującej socjalistów o orientacji internacjonalistycznej, opozycyjnych wobec większościowej w PPS orientacji niepodległościowej. Na II Zjeździe PPS w lutym 1894 w Warszawie powołano Centralny Komitet Robotniczy w składzie: Jan Strożecki ps. „Janek”, Julian Grabowski ps. „Żul”, Józef Piłsudski ps. „Wiktor”, Paulin Klimowicz ps. „Pol” oraz dwóch zastępców: Kazimierz Pietkiewicz ps. „Fakir” oraz Wacław Naake-Załęski. Uchwalono również wydawanie pisma „Robotnik”, które stało się jednym z najistotniejszych instrumentów propagandy socjalistycznej. Po aresztowaniu w sierpniu 1894 Strożeckiego, Grabowskiego i Klimowicza oraz emigracji Naake-Zalęskiego, partią kierują Józef Piłsudski, Kazimierz Pietkiewicz i (jako zastępca członka CKR) przybyły kwietniu 1895 z Londynu Stanisław Wojciechowski. Pomimo aresztowań organizacja rozwija się. Powstały komitety robotnicze w Warszawie, Radomiu i Zagłębiu.

W lutym 1900 policja zdekonspirowała w Łodzi drukarnię „Robotnika” oraz aresztowała Józefa Piłsudskiego, członka CKR i redaktora gazety.

Natychmiast w Londynie Stanisław Wojciechowski wydał kolejny numer pisma, a w kraju Aleksander Sulkiewicz ps. „Michał” utworzył nowy CKR, dokooptowując Kazimierza Rożnowskiego ps. „Karol”, Henryka Sarcewicza ps. „Gaudenty” (z Białegostoku) i Feliksa Sachsa ps. „Anglik”.

W maju 1900 część działaczy z Ludwikiem Kulczyckim opowiadająca się za stosowaniem terroryzmu opuściła PPS i stworzyła wkrótce III Proletariat. Przedstawiciele Polskiej Partii Socjalistycznej wzięli udział w konferencji partii opozycyjnych i rewolucyjnych Rosji w Paryżu w 1904 r.[10]

Podczas rewolucji w 1905 r. PPS rozrywana była przez dwa rywalizujące ze sobą środowiska: tzw. „starych” z Józefem Piłsudskim, którzy wzywali do samodzielnych akcji zbrojnych, i „młodych” liczących na obalenie caratu przy współpracy ze zrewoltowanymi masami rosyjskimi. W latach 1905–1907 zdominowana przez „starych” Organizacja Bojowa PPS przeprowadziła setki akcji bojowych i terrorystycznych (zamachy, odbijanie więźniów, ekspropriacje).

Konflikt „starych” i „młodych” w łonie partii doprowadził ostatecznie w 1906 do jej rozłamu na PPS (Frakcję Rewolucyjną) („starych”) i PPS-Lewicę („młodych”).

Od 1909 PPS-Frakcja Rewolucyjna wróciła do dawnej nazwy, PPS-Lewica zaś zatraciła znaczenie – resztki jej członków wstąpiły później do Socjal-Demokracji Królestwa Polskiego i Litwy tworząc Komunistyczną Partię Robotniczą Polski, zaś niepodległościowa część „opozycji robotniczej PPS-Lewicy” weszła do PPS. Przez kilka lat (od 1912 do 1914) działała również niezależna PPS-Opozycja powstała na skutek sporu o miejsce koncepcji niepodległościowej w programie partii.

PPS w II RzeczypospolitejEdytuj

 
Kamień upamiętniający manifestację PPS z 13 listopada 1904, na placu Grzybowskim w Warszawie

Wraz z wybuchem I wojny światowej z PPS wystąpił Piłsudski, jednak duża część partii wciąż pozostawała pod wpływem jego koncepcji niepodległościowych. XII Kongres partii w 1916 roku w Piotrkowie opowiedział się za budową Polski jako niezależnej republiki demokratycznej. Po ostatnim konspiracyjnym XIV Zjeździe PPS we wrześniu 1918 partią kierował Centralny Komitet Robotniczy (CKR) w składzie: Tomasz Arciszewski (41 lat), Rajmund Jaworowski (33 lata), Marian Malinowski (42 lata), Mieczysław Niedziałkowski (25 lat), Feliks Perl (53 lata), Zygmunt Zaremba (23 lata) i Bronisław Ziemięcki (33 lata).

W listopadzie 1918 PPS stanowiła podstawę pierwszego rządu polskiego – Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, na którego czele stanął Daszyński, którego kontynuacją był rząd Jędrzeja Moraczewskiego. Rząd ludowy Moraczewskiego wprowadził dekret o czasie pracy wprowadzający normę 8-godzinnego dnia i 46-godzinnego tygodnia pracy. Wprowadził również dekrety o inspekcji pracy, o związkach zawodowych, oraz dekret o obowiązkowym ubezpieczeniu robotników na wypadek choroby. Wprowadzono również moratorium mieszkaniowe dla bezrobotnych, zakaz podwyżki komornego dla mieszkań 1–2-pokojowych ponad poziom z czerwca 1914 oraz ograniczenie prawa do eksmisji.

W wyborach do Sejmu Ustawodawczego 26 stycznia 1919 PPS zdobyła 35 (na 432) mandatów poselskich, co poczytywano za porażkę. W kwietniu tego samego roku miało również miejsce zjednoczenie trzech organizacji partyjnych wywodzących się z poszczególnych zaborów: Polskiej Partii Socjalistycznej Zaboru Pruskiego i Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego.

 
Fragment łódzkiego muralu o Rewolucji 1905 roku z widoczną flagą Polskiej Partii Socjalistycznej

W czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r., PPS, pomimo oporów, wszedł do rządu obrony narodowej, w którym Ignacy Daszyński objął tekę wicepremiera, zaś Norbert Barlicki (jego zastępcą był Bronisław Ziemięcki) wszedł w skład Rady Obrony Państwa.

PPS w sierpniu 1920 organizowała Robotniczy Komitet Obrony Warszawy oraz Robotniczy Pułk Obrony Warszawy. Wielu działaczy PPS wzięło udział w walkach w oddziałach regularnych, jak i dywersji na tyłach Armii Czerwonej (m.in. Tomasz Arciszewski, Adam Ciołkosz, Stanisław Dubois, Józef Dzięgielewski, Rajmund Jaworowski, Antoni Pajdak, Adam Szczypiorski). W trakcie walk, jako porucznik 108 pułku ułanów zginął Aleksander Napiórkowski, członek CKW PPS i poseł na Sejm Ustawodawczy.

Biura Werbunkowe PPS od połowy lipca do końca sierpnia 1920 r. zwerbowały ogółem 1643 osoby. W poszczególnych okręgach zwerbowano:

okręg zwerbowano osób
Warszawa 311
Warszawa podmiejska 78
Lwów 430
Zagłębie Dąbrowskie 304
Częstochowa 263
Lublin 74
Radomsko 33
Pabianice 75
Drohobycz-Glinik Mariampolski 56
inne miejscowości 19

Przeważająca większość zwerbowanych ochotników (1101 osób) została skierowana do 201 pułku piechoty (pułk POW w Jabłonnie), którym dowodził Adam Koc. Pozostałych zaś skierowano do batalionów zapasowych: 1 pułku piechoty legionów w Jabłonnie, 3 pułku piechoty legionów w Warszawie, 6 pułku piechoty legionów w Płocku. Zwerbowani ochotnicy stawali na komisjach przeglądowych nie w miejscu zamieszkania, lecz bezpośrednio w pułkach.

W związku z tworzonymi przez PPS osobnymi oddziałami 'wojskowymi Kurier Warszawski pisał: „PPS zaprowadza w pułkach przez siebie zwerbowanych i organizowanych regulamin socjalistyczny, zalecając żołnierzom przemawiać do przełożonych słowami «Towarzyszu komendancie»”[11].

Obok akcji werbunku ochotników do wojska Wydział Wojskowy prowadził również tzw. akcję specjalną. Pod tym terminem rozumiano organizację grup wywiadowczych, oddziałów dywersyjnych i partyzanckich, działających na tyłach Armii Czerwonej, oraz tworzenie tzw. rezerw robotniczych.

Niektórzy szeregowi członkowie partii, mimo zakazu kierownictwa, wzięli udział w organizowaniu komitetów rewolucyjnych. Członkowie PPS brali udział w pracach następujących 11 komitetów rewolucyjnych: Białystok, Ciechanów, Grajewo, Lipno, Łomża, Łuków, Ostrołęka, Radzyń, Siedlce, Sobienice i Wysokie Mazowieckie. Dane te są niepełne, ponieważ członkowie PPS pracowali poza tym w organizacjach terenowych Związku Zawodowego Robotników Rolnych RP, które, wzięły czynny udział w pracach komitetów rewolucyjnych, szczególnie folwarcznych[12].

W kilka dni po wkroczeniu Armii Czerwonej do Białegostoku organizacja PPS w tym mieście na zebraniu w dniu 31 lipca przyjęła następującą rezolucję:

,,Wobec zwolnienia naszego miasta od władzy reakcyjnych sił i utworzenia nowego rządu, opartego na zasadach rzeczywistej wolności i braterstwa, witamy entuzjastycznie powstanie tego rządu jako najbardziej odpowiadającego celom i interesom klasy pracującej i dla uniknięcia możliwego rozbicia sił, postanawiamy podporządkować się większości i przystąpić do wspólnej pracy z partią komunistyczną dla osiągnięcia ostatecznego ideału wszystkich dotąd skrzywdzonych i wydziedziczonych – ustroju socjalistycznego”[13] OKR PPS w Siedlcach wydał 14 sierpnia odezwę, w której powitał Armię Czerwoną i wezwał robotników miejskich i wiejskich oraz pracowników umysłowych do pracy dla dobra ogółu, i którą zakończył hasłem: „Niech żyje Polska Republika Socjalistyczna”. Po wycofaniu się Armii Czerwonej z tych terenów CKW PPS na początku września wyłonił specjalną komisję w składzie: Ziemięcki, Pużak, Żuławski, która miała przeprowadzić dochodzenie przeciwko członkom i organizacjom PPS oskarżonym o współpracę z Armią Czerwoną i komunistami polskimi[14].

W połowie 1921 r. PPS miała około 55 tys. członków. PPS tradycyjnie angażowała się w ruch związkowy i spółdzielczy, z partią współpracowały też pozostające w jej strefie wpływów organizacje, takie jak np. Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych (TUR), Czerwone Harcerstwo, Klasowe Związki Zawodowe czy Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej.

W wyborach parlamentarnych w 1922 r. PPS uzyskała 41 mandatów poselskich oraz 7 senatorskich. W tym czasie doszło do jednego z najpoważniejszych sporów o przyszłość Polski w trakcie wyboru na Prezydenta Gabriela Narutowicza. PPS wezwała wówczas do obrony Prezydenta i konstytucji. W trakcie ulicznych walk zginął chorąży sztandaru PPS Jan Kałuszewski. Po śmierci Narutowicza PPS wspierała pozapartyjny rząd gen.Władysława Sikorskiego. Jednak po jego upadku i powstaniu w maju 1923 centroprawicowego rządu Wincentego Witosa doszło do starcia z rządem. W wyniku inflacji i drożyzny związki zawodowe zbliżone do PPS ogłosiły strajk na kolei. Rząd przystąpił do militaryzacji kolei. PPS i Komisja Centralna Związków Zawodowych ogłosiły w odpowiedzi 5 listopada 1923 strajk powszechny. Rząd wyprowadził wojsko na ulice. Doszło do starć w Krakowie, Borysławiu i Tarnowie, nazwanych później „powstaniem krakowskim”, w których były ofiary śmiertelne po stronie wojska i robotników. Przesądziło to o upadku rządu Wincentego Witosa.

Zadania uspokojenia sytuacji gospodarczej podjął się rząd Władysława Grabskiego, który doprowadził m.in. do ustawy o wykonaniu reformie rolnej. Kolejny kryzys gospodarczy w 1925 doprowadził do stworzenia koalicyjnego rządu Aleksandra Skrzyńskiego z udziałem działaczy PPS: Jędrzeja Moraczewskiego, a następnie Norberta Barlickiego jako ministra robót publicznych oraz Bronisława Ziemięckiego jako ministra pracy i opieki społecznej. Z uwagi na zmiany polityki rządu, które prowadziłyby do obniżki płac pracowników państwowych i podwyżce podatków pośrednich, PPS 20 kwietnia 1926 wycofał się rządu, powodując jego upadek. Posłowie PPS składali wniosek o rozwiązanie Sejmu, jednak wniosek ten był odrzucany przez centroprawicową większość.

 
Posłowie PPS w bufecie sejmowym ok. 1926: Adam Pragier, Jędrzej Moraczewski, Norbert Barlicki, Marian Malinowski i Rajmund Jaworowski. Moraczewski i Jaworowski byli inicjatorami rozłamu, w wyniku którego w 1928 powstała PPS-dawna Frakcja Rewolucyjna

Dlatego też w 1926 PPS początkowo poparła przewrót majowy dokonany przez Piłsudskiego. Związany z partią związek zawodowy kolejarzy zorganizował 13 maja strajk, który uniemożliwił rządowi przerzut do Warszawy wiernych mu wojsk z Wielkopolski. Centralny Komitet Wykonawczy PPS wezwał zaś do zorganizowania strajku powszechnego.

 
Działalność organizacji terenowych PPS w 1920 roku

W wyborach parlamentarnych w 1928 PPS osiągnęła sukces, otrzymując 1 481 279 głosów do Sejmu (13% głosów) otrzymując 64 mandaty poselskie i 10 senatorskich. Najwięcej mandatów partia zdobyła w: województwie łódzkim – 11, województwie warszawskim – 9 oraz województwie krakowskim – 9. Natomiast dużą klęskę PPS poniosła w Warszawie gdzie zdobyła tylko jeden mandat, oraz w Zagłębiu Dąbrowskim kosztem głosów komunistycznych. Sukcesem natomiast było zdobycie 2 mandatów w Bydgoszczy[15].

Budowa rządów autorytarnych przez sanację i prawicowy kierunek rządów spowodował, że PPS przeszła w maju 1927 do opozycji. Spowodowało to spory wewnątrz PPS. M.in. Jędrzej Moraczewski wbrew stanowisku partii wszedł do rządu Józefa Piłsudskiego co spowodowało wykluczenie go z PPS. Spór o stosunek do nowych rządów doprowadził 17 października 1928 do rozłamu w PPS. Prosanacyjni działacze na czele z Rajmundem Jaworowskim utworzyli PPS-dawną Frakcję Rewolucyjną.

Od 1929 PPS była największą siłą opozycyjnego tzw. Centrolewu, w którego skład wchodziły również PSL „Wyzwolenie”, PSL „Piast”, Stronnictwo Chłopskie, Narodowa Partia Robotnicza i Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji. Po rozwiązaniu przez Piłsudskiego Sejmu w 1930 następują aresztowania wielu działaczy partyjnych, z których niektórzy zostają skazani w tzw. procesie brzeskim (od nazwy miasta Brześć).

 
Wóz agitacyjny PPS podczas wyborów do Rady Miejskiej Warszawy w okresie międzywojennym
 
Akcja protestacyjna PPS z zaimprowizowanym grobem nieznanego robotnika w okresie międzywojennym

Pomimo to w wyborach parlamentarnych w listopadzie 1930 lista zdobyła 13% i 79 mandatów, z czego PPS zdobył 24 mandaty.

Wybory w 1935 i 1938 były przez PPS bojkotowane.

W lutym 1937 odbył się ostatni przed wojną XXIV Kongres PPS, który wyłonił władze z przewodniczącym Rady Naczelnej Zygmuntem Żuławskim (wiceprzewodniczący Józef Grzecznarowski, Władysław Uziembło, Stanisława Woszczyńska), oraz Centralny Komitet Wykonawczy PPS w składzie: Tomasz Arciszewski (przewodniczący), Jan Kwapiński (wiceprzewodniczący), Kazimierz Pużak (sekretarz generalny, skarbnik), oraz Aleksy Bień, Adam Ciołkosz, Kazimierz Czapiński, Dorota Kłuszyńska, Adam Kuryłowicz, Mieczysław Niedziałkowski, Jan Stańczyk, Antoni Szczerkowski, Wilhelm Topinek i Zygmunt Zaremba. Kongres uchwalił program zwany „programem radomskim”.

Tuż przed wojną PPS zrzeszała ok. 21 tys. osób w 41 okręgach.

W ostatnich przed wojną wyborach samorządowych w końcu 1938 i na początku 1939 PPS w 160 miastach uzyskała 26,8% i ponad 1000 mandatów. Bezwzględną większość PPS uzyskały listy PPS w Sosnowcu, Radomiu, Borysławiu, Dąbrowie Górniczej, oraz wraz z partiami Bund lub Poalej Syjon w: Łodzi, Piotrkowie, Włocławku, Grodnie, Tarnowie, Siedlcach, Płocku, Nowym Sączu i Zamościu[16].

W marcu 1939 CKW zwrócił się do władz z żądaniem zwiększenia siły obronnej Polski, przywrócenia swobód obywatelskich oraz utworzenia Rządu Obrony Narodowej. Propozycje te jednak zostały odrzucone przez rządzących.

PPS podczas II wojny światowejEdytuj

We wrześniu 1939 partia włączyła się w kampanię obronną przeciwko niemieckiej agresji, powołując Robotnicze Brygady Obrony Warszawy i oddziały gdyńskich Czerwonych kosynierów, organizowała obronę cywilną, wydawała patriotyczną prasę. W podziemiu działała od 1939 jako PPS-WRN (Wolność, Równość, Niepodległość) albo Ruchu Mas Pracujących Polski. Lewica socjalistów powołała organizację Polscy Socjaliści, która częściowo połączyła się z PPS-WRN. Pozostała grupa utworzyła Robotniczą Partię Polskich Socjalistów, która podzieliła się na umiarkowaną PPS-Lewicę oraz prokomunistyczną RPPS Edwarda Osóbki.

PPS-WRN stanowiła część polskiego państwa podziemnego, brała udział w tworzeniu konspiracyjnych oddziałów zbrojnych i zajmowała początkowo stanowisko zbieżne z polityką rządu emigracyjnego w Londynie. W latach 1941–1943 konflikt WRN z Londynem zaowocował przejściowym zawieszeniem udziału partii w ciałach politycznych podziemia i przejściowym wejściem na jej miejsce Polskich Socjalistów. Przedstawiciel PPS Kazimierz Pużak stanął na czele podziemnego parlamentu Rady Jedności Narodowej. Socjalista Antoni Pajdak wszedł również w skład Krajowej Rady Ministrów.

PPS-WRN włączyła swoje oddziały wojskowe Gwardię Ludową w skład Armii Krajowej, stanowiąc do 10% jej stanu organizacyjnego. Oddziały PPS czynnie włączyły się w powstanie warszawskie w 1944 r.

Na emigracji krajową PPS reprezentował Komitet Zagraniczny PPS, który uczestniczył we wszystkich gabinetach rządu RP na uchodźstwie (m.in. w rządzie Stanisława Mikołajczyka przedstawiciel PPS Jan Kwapiński pełnił funkcję wicepremiera, zaś w następnym gabinecie na czele stanął przybyły z kraju socjalista Tomasz Arciszewski).

Powojenna PPS w krajuEdytuj

Związana z PPR część działaczy Robotniczej Partii Polskich Socjalistów doprowadziła do stworzenia tzw. Odrodzonej PPS (zwanej również „lubelską”) z Edwardem Osóbką-Morawskim i Józefem Cyrankiewiczem na czele, wywodzącej się głównie z RPPS, zasilonej jednak zwłaszcza w 1945 i 1946 część liczbą działaczy przedwojennej PPS oraz PPS-WRN.

PPS współtworzyła rząd w latach 1945–1948, a jej przedstawiciele otrzymali wówczas funkcję premiera, wchodzili także w skład Rady Ministrów i KRN.

Część działaczy PPS-WRN kontynuowała działalność konspiracyjną zakończoną aresztowaniami. Działacze przedwojennej PPS i PPS-WRN z Zygmuntem Żuławskim na czele usiłowała się włączyć w „lubelską” PPS, co jednak zakończyło się niepowodzeniem. Niepowodzeniem okazała się również próba utworzenia legalnej Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej (PPSD). Ostatecznie Zygmunt Żuławski kandydował z list PSL jako „niezależny socjalista”.

Los krajowej PPS, skupiającej 500 tysięcy osób, przypieczętował w grudniu 1948 tzw. kongres zjednoczeniowy, podczas którego partia formalnie połączyła się z komunistyczną Polską Partią Robotniczą, faktycznie natomiast została przez nią wchłonięta, tworząc Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą.

Emigracyjna PPSEdytuj

Po 1948 przetrwała niezależna PPS na emigracji, na czele której stali Adam Ciołkosz i Zygmunt Zaremba, od lat sześćdziesiątych podzielona na tle taktyki i strategii działania.

Służba Bezpieczeństwa starała się przeniknąć do partii i śledzić jej działalność[17].

Odrodzenie i zjednoczenie PPS w Polsce (1987-1990)Edytuj

15 listopada 1987 podpisano deklarację założycielską krajowej PPS. Tego samego dnia, pomimo interwencji SB w trakcie zjazdu założycielskiego doszło do ogłoszenia Deklaracji Politycznej PPS. W wyniku sporów wobec strategii i taktyki partii w lutym 1988 doszło do podziałów, w wyniku których wyodrębniły się nurty: Piotra Ikonowicza pod nazwą PPS-Rewolucja Demokratyczna, Grzegorza Ilki pod nazwą TKK PPS oraz PPS Jana Józefa Lipskiego.

Zjednoczona PPS w latach 90. XX wiekuEdytuj

W lipcu 1991 w Warszawie odbył się XXIX kongres Odrodzonej PPS (numeracja uznawała tę z lat 1944–1948). Potępiono na nim tych członków kierownictwa PPS, którzy przyczynili się do jej upadku w 1948. Przewodniczącym RN został Edward Osóbka-Morawski, a CKW Władysław Sadlik. 6 marca 1992 podpisano umowę o współpracy Odrodzonej PPS z (Niezależną) PPS Mieczysława Krajeńskiego, przewidywano połączenie obu grup[18].

W wyborach parlamentarnych w 1991 PPS uczestniczyła na listach Solidarności Pracy i Ruchu Demokratyczno-Społecznego. Solidarność Pracy uzyskała 2,06% głosów i cztery mandaty poselskie, żaden z nich nie przypadł jednak członkowi PPS.

Po śmierci Jana Józefa Lipskiego 10 września 1991, jeszcze w czasie trwania kampanii wyborczej, przewodnictwo Rady Naczelnej objął Stanisław Wąsik z Londynu, a na czele CKW stanął Piotr Ikonowicz. W 1992 władze PPS, nie chcąc rezygnować ze swej historycznej nazwy, odmówiły współtworzenia Unii Pracy, choć do nowego ugrupowania przeszła część działaczy.

W listopadzie 1992 na XXVI Kongresie PPS socjaliści rozczarowani dotychczasowymi rządami w przyjętej uchwale Lewica pracownicza zdystansowali się od podziałów historycznych, poszukując wsparcia w działaniach na rzecz pracowników. Spowodowało to nawiązanie współpracy z SdRP oraz innymi ugrupowaniami wywodzącymi się z PRL-owskiej PZPR. Na przewodniczącego RN PPS wybrano Piotra Ikonowicza, a CKW Jana Mulaka.

W wyniku decyzji I tury XXVI Kongresu PPS (kwiecień 1993) PPS weszła w skład koalicji pod nazwą Sojusz Lewicy Demokratycznej. Spowodowało to ostre podziały w PPS (m.in. ostry protest i rezygnację złożyła honorowa przewodnicząca PPS Lidia Ciołkoszowa), w wyniku których nastąpił rozłam. Jan Mulak nawiązał kontakt i współpracę z Odrodzoną PPS. W czerwcu, na kolejnym posiedzeniu jej Rady Naczelnej podjęto uchwałę o niewchodzeniu w sojusz z SLD i kontynuowaniu rozmów z PSL oraz innymi podmiotami.

W wyniku wyborów parlamentarnych 19 września 1993 PPS z list SLD wprowadziła do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej posłów Piotra Ikonowicza, Andrzeja Lipskiego, Cezarego Miżejewskiego i przedstawiciela (Niezależnej) PPS Mieczysława Krajewskiego. Ponadto z ramienia SLD na posła został wybrany Jacek Kasprzyk z Ruchu ludzi Pracy, a na senatora Jan Mulak. Po głosowaniu niezgodnie z dyscypliną klubu SLD w 1994, Piotr Ikonowicz, Andrzej Lipski i Cezary Miżejewski zostali z niego usunięci i założyli Koło Parlamentarne PPS[19], które funkcjonowało do 1997. Po śmierci Andrzeja Lipskiego w lipcu 1996 do koła przystąpiła Maria Walczyńska-Rechmal – dotychczasowa posłanka SLD. Koło PPS w Sejmie II kadencji inicjowało ustawy o ochronie lokatorów, wygaśnięciu roszczeń reprywatyzacyjnych, przeciwdziałaniu bezrobociu. Inicjowano działania w sprawie polityki regionalnej.

W wyborach prezydenckich w 1995 PPS poparła kandydata UP Tadeusza Zielińskiego, zaś w II turze lidera SdRP i SLD Aleksandra Kwaśniewskiego.

26 lutego 1996 w Warszawie odbył się Kongres Jedności PPS, w którym wzięły udział wszystkie nurty krajowego i emigracyjnego ruchu socjalistycznego. Przewodniczącym RN został Jan Mulak, a wiceprzewodniczącymi Piotr Ikonowicz i Jacek Kasprzyk, przewodniczącym CKW został Andrzej Lipski. Numerację kongresów zmieniono według interpretacji Odrodzonej PPS.

W wyborach w 1997 do Sejmu z list SLD mandaty poselskie otrzymali: Piotr Ikonowicz, Bogdan Lewandowski i Jacek Kasprzyk. W Senacie znaleźli się ponadto Jerzy Kopaczewski oraz Jerzy Cieślak. Parlamentarzyści ci utworzyli w ramach SLD – Zespół Parlamentarny Polskich Socjalistów.

W 1999, po przekształceniu się SLD w jednolitą partię, Rada Naczelna PPS nakazała posłom i senatorom PPS utworzenie samodzielnego koła poselskiego. Decyzję tę wykonał Piotr Ikonowicz. Utworzył on wraz innymi posłami, którzy nie weszli do SLD (Kazimierzem Milnerem i Lechem Szymańczykiem z Ruchu Ludzi Pracy oraz senatorami Jerzym Kopaczewskim i Józefem Kuczyńskim) wspólne Koło Parlamentarne PPS – Ruch Ludzi Pracy. Koło to rozpadło się przed wyborami w 2001.

Historia PPS w XXI wiekuEdytuj

W wyborach prezydenckich w 2000 i parlamentarnych w 2001 PPS startowała samodzielnie, zyskując jedynie marginalne poparcie. W 2000 kandydat PPS Piotr Ikonowicz otrzymał 38 672 (0,22%) głosy, zajmując 10. miejsce spośród 12 kandydatów[20]. W 2001 lista PPS uzyskała 13 459 głosów (0,1%), startując w 16 okręgach wyborczych[21].

W efekcie wskutek wewnętrznych sporów po przegranej, z członkostwa w PPS zrezygnował jej dotychczasowy lider Piotr Ikonowicz. Utworzył on później ze swoimi zwolennikami w kwietniu 2003 nową partię – Nowa Lewica.

Od listopada 2001 do maja 2003 przewodniczącym PPS był Zbigniew Puchajda. W czerwcu 2003 na Kongresie PPS na przewodniczącego Rady Naczelnej PPS wybrany został Andrzej Ziemski[22]. Od maja do czerwca 2005 funkcję tę pełnił Zdzisław Smagalski, a w lipcu 2005 na przewodniczącego prezydium Rady Naczelnej wybrano Mariana Petersa. 16 września 2006 funkcję tę objęła Krystyna Cała, zaś od 16 grudnia tego samego roku przez 12 lat i 3 miesiące szefem RN był Bogusław Gorski.

W wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2004 Andrzej Ziemski, Piotr Kozioł i Leszek Kubik startowali z ramienia koalicyjnego komitetu KPEiR-PLD, który nie uzyskał mandatów.

5 grudnia 2004 PPS podpisała deklarację programową Unii Lewicy (wraz z Unią Pracy, Nową Lewicą, Polską Partią Pracy, Antyklerykalną Partią Postępu „Racja”, Demokratyczną Partią Lewicy i Centrolewicą RP), jednak (podobnie jak pozostałe partie) nie weszła w skład utworzonej później partii o tej nazwie. 24 lipca 2005 podpisała porozumienie wyborcze z partiami lewicy pozaparlamentarnej: PPP, APP „Racja”, Komunistyczną Partią Polski i Polską Partią Ekologiczną – Zielonych.

W wyborach parlamentarnych w 2005 wystartowała w ramach komitetu wyborczego Polskiej Partii Pracy (wspólnie z APP „Racja”, KPP i PPE-Z). Komitet zdobył 91 266 głosów (0,77% poparcia w skali kraju). Natomiast reprezentanci PPS na listach PPP uzyskali 5234 głosy, co dało 0,04% poparcia w skali kraju. W wyborach prezydenckich w 2005 PPS udzieliła poparcia kandydatowi PPP Danielowi Podrzyckiemu (który nie wziął udziału w wyborach z powodu śmierci w wypadku samochodowym). W wyborach samorządowych w 2006 PPS nie zawarła koalicji na szczeblu krajowym, rejestrując własny komitet w PKW; jednocześnie instancje terenowe zostały upoważnione do koalicji lokalnych.

W wyborach parlamentarnych w 2007 PPS startowała (4 kandydatów w okręgach: Warszawa, Szczecin, Kielce) z list PPP, która uzyskała 160 476 głosów (0,99%).

Przed wyborami do Parlamentu Europejskiego w 2009 PPS nie porozumiała się w sprawie wspólnego startu z Racją Polskiej Lewicy i ostatecznie wystartowała samodzielnie, wystawiając listę jedynie w okręgu wyborczym nr 3 (Olsztyn). Oddano na nią 1331 głosów, co dało ostatnie miejsce zarówno w skali okręgu (11., 0,32% głosów), jak i kraju (12., 0,02% głosów).

W wyborach prezydenckich w 2010 Rada Naczelna PPS nie poparła żadnego z kandydatów. Działacze na niższym szczeblu bądź indywidualnie opowiedzieli się za Bogusławem Ziętkiem z PPP lub Grzegorzem Napieralskim z SLD. W wyborach parlamentarnych w 2011 pojedynczy członkowie PPS startowali bez sukcesów z ramienia SLD bądź (nieoficjalnie) PPP.

12 października 2013 PPS współtworzyła Porozumienie Społeczne „Zmiana” wraz z Polską Lewicą, Partią Regionów, stowarzyszeniem Ruch Ludzi Pracy oraz Związkiem Zawodowym Rolnictwa i Obszarów Wiejskich „Regiony”[23]. Po niedługim czasie PPS wystąpiła jednak z tej koalicji i w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2014 kilku jej działaczy znalazło się na listach Partii Zieloni (której komitet zarejestrowany został jedynie w części okręgów)[24].

W wyborach samorządowych w 2014 działacze PPS startowali pod różnymi szyldami. W wyborach do sejmiku mazowieckiego wystawili w jednym okręgu listę pod nazwą Partia Józefa Piłsudskiego. Komitet pod tą nazwą powołali także w wyborach w Płocku i gminie Słupno. Do rady Gubina działacze PPS wystartowali jako Lewica dla Gubina. W niektórych miejscach PPS startowała z list SLD Lewica Razem bądź z list komitetów lokalnych. Przed wyborami prezydenckimi w 2015 PPS popierała kandydaturę wysuwanej przez UP wicemarszałek Sejmu Wandy Nowickiej, która nie zebrała wymaganej do startu liczby podpisów. PPS nie poparła żadnego z zarejestrowanych kandydatów.

Przed wyborami parlamentarnymi w 2015 PPS weszła w koalicję (Zjednoczona Lewica) z SLD, Twoim Ruchem, UP i Zielonymi. W ramach komitetu ZL kilkoro kandydatów PPS wystartowało do Sejmu i Senatu. Koalicja nie uzyskała mandatów parlamentarnych. Przekroczyła próg uprawniający do otrzymania subwencji z budżetu państwa, jednak PPS, jako jedynej partii, nie przypadła w udziale żadna część dotacji.

W marcu 2016 PPS współtworzyła Porozumienie Socjalistów, w ramach którego współpracuje kilka niszowych organizacji lewicowych. W maju 2018 wydały one wspólne oświadczenie przed wyborami samorządowymi[25][26]. W następnym miesiącu PPS znalazła się wśród organizacji reaktywujących koalicję SLD Lewica Razem[27], z ramienia którego wystawiła kandydatów m.in. do sejmików województw i rady Warszawy w wyborach samorządowych w 2018.

Pomimo początkowego udziału w tworzeniu koalicji Lewica Razem (na początku 2019), PPS zdecydowała nie brać udziału w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2019. Na kongresie 16 marca tego samego roku Bogusława Gorskiego na stanowisku przewodniczącego Rady Naczelnej partii zastąpił Wojciech Konieczny. 24 czerwca 2019 objął on mandat w Sejmiku Województwa Śląskiego, zastępując wybranego do Parlamentu Europejskiego radnego SLD Marka Balta[28].

W lipcu 2019 PPS porozumiała się w sprawie wspólnego startu w wyborach (w ramach koalicji Lewica, formalnie pod szyldem Sojuszu Lewicy Demokratycznej) z SLD, Wiosną i partią Lewica Razem[29] (później do porozumienia przystąpił też m.in. TR). Wojciech Konieczny został ogłoszony kandydatem SLD do Senatu (przy poparciu m.in. Koalicji Obywatelskiej)[30]. Uzyskał on mandat, natomiast nie udało się to kandydatom do Sejmu rekomendowanym przez PPS, którzy zdobyli łącznie 2798 głosów[31]. W wyborach prezydenckich w 2020 PPS poparła wystawionego wspólnie przez SLD, Wiosnę i Razem prezesa Wiosny Roberta Biedronia, który zajął 6. miejsce. W II turze PPS nie udzieliła poparcia żadnemu kandydatowi[32].

Czasopisma związane z PPSEdytuj

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Grupa ta powstała formalnie w styczniu 1893, a rozpadła się w połowie 1893 roku. Część wstąpiła do ZZSP, zaś część zasiliła szeregi Socjaldemokracji Królestwa Polskiego[6]
  2. Leon Wasilewski wspomina natomiast jedynie o frakcji „Przeglądu Socjalistycznego” (Kazimierz Dłuski)[7]

PrzypisyEdytuj

  1. Krzysztof Dunin-Wąsowicz i inni red., O co walczy PPS. Zbiór dokumentów ideowych i politycznych PPS, 2012, ISBN 978-83-936492-0-4.
  2. Polska Kronika Filmowa nr 45/1990, ninateka.pl [dostęp 2021-01-22] (pol.).
  3. PPS – Nasi kandydaci SLD Lewica Razem, www.naszpps.ppspl.eu [dostęp 2019-02-05] (pol.).
  4. Polska Partia Socjalistyczna Łódź, OM PPS powraca!, Facebook, 31 sierpnia 2019 [dostęp 2021-01-16] (pol.).
  5. Wasilewski 1934 ↓, s. 15.
  6. Feliks Tych, Stanisław Grabski: Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego. T. 2. 1987. s. 349.
  7. Wasilewski 1934 ↓, s. 8.
  8. Adam Ciołkosz, Ludzie PPS, Londyn 1981, s. 19.
  9. Program paryski (1892), PPS WROCŁAW, 8 stycznia 2011 [dostęp 2021-01-17] [zarchiwizowane z adresu 2014-12-31] (pol.).
  10. Ryszard Świętek, Lodowa ściana: sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904–1918, Kraków 1998, s. 251.
  11. Kurier Warszawski, t. nr 196, 17 lipca 1920.
  12. Rozdział V. Udział PPS w Radzie Obrony Państwa i rządzie koalicyjnym. Zawarcie rozejmu (lipiec-październik 1920), [w:] Artur Leinwand, Polska Partia Socjalistyczna wobec wojny polsko-radzieckiej 1919-1920, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1964, s. 213.
  13. „Wiadomości Białostockiego Powiatowego Komitetu Wojenno- -Rewolucyjnego”, nr 5, 6 VIII 1920.
  14. Okólnik Sekretariatu Generalnego CKW PPS z 6 IX 1920, AZHP, 114/1V, 1920, poz. 2.
  15. Tadeusz i Karol Rzepeccy, Sejm i Senat 1928–1933, Poznań 1928, s. 219.
  16. Janusz Żarnowski, Polska Partia Socjalistyczna w latach 1935–1939, Warszawa 1965, s. 331.
  17. Zeszyty historyczne WiN-u, nr. 24, s. 326.
  18. Leonard Dubacki: Kalendarium historii PPS; w: Polska Partia Socjalistyczna. Historia i współczesność 1892–2007, s. 129–130.
  19. KP PPS w Sejmie II kadencji.
  20. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 9 października 2000 r. o wynikach głosowania i wyniku wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zarządzonych na dzień 8 października 2000 r. Dz.U. z 2000 r. nr 85, poz. 952.
  21. Serwis PKW – Wybory 2001.
  22. Krzysztof Kobrzak: Ziemski szefem PPS, lewica.pl z 24 maja 2003.
  23. Deklaracja uczestników Porozumienia Społecznego na stronie Polskiej Lewicy. [dostęp 2018-07-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-07-18)].
  24. Serwis PKW – Wybory 2014.
  25. Porozumienie Socjalistów, przeglad-socjalistyczny.pl [dostęp 2021-02-28].
  26. Porozumienie Socjalistów przed wyborami, przeglad-socjalistyczny.pl [dostęp 2021-02-28].
  27. Rzecznik SLD, SLD – Lewica Razem – koalicja wyborcza na wybory samorządowe i do Parlamentu Europejskiego zawiązana!, Sojusz Lewicy Demokratycznej [dostęp 2021-02-28] (pol.).
  28. Filip Ciślak / Grzegorz Pancherz paskud.pl, Beata Białowąs nowym członkiem zarządu. Zastąpi ministra Michała Wosia., radio.katowice.pl [dostęp 2021-02-28].
  29. PPS przystąpiła do koalicji z SLD, Wiosną i Lewicą Razem, interia.pl z 20 lipca 2019.
  30. Tomasz Haładyj, Marek Mamoń: Wybory parlamentarne 2019. Do Senatu z opozycji w Częstochowie Wojciech Konieczny. W Myszkowie wciąż wakat, wyborcza.pl z 20 sierpnia 2019.
  31. PPS w Senacie RP, strona PPS z 16 października 2019.
  32. Stanowisko Prezydium RN PPS w sprawie drugiej tury wyborów Prezydenta RP, strona PPS z 7 lipca 2020.

BibliografiaEdytuj

  • Ciołkosz A., Ciołkosz L., Niepodległość i Socjalizm 1835–1945. Audycje radiowe”, PULS, Londyn 1982.
  • Holzer J., PPS. Szkic dziejów, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977.
  • Jabłoński T., Za wolność i lud. Krótki zarys historii Polskiej Partii Socjalistycznej, Warszawa 1947.
  • Stefanowski R., PPS 1892–1992, Instytut Wydawniczy „Książka i Prasa”, Warszawa 1992, ​ISBN 83-900401-3-1​.
  • Jan Tomicki, Polska Partia Socjalistyczna 1892–1948, Warszawa: Książka i Wiedza, 1983, ISBN 83-05-11099-0, OCLC 830212116.
  • Wasilewski L., Zarys dziejów Polskiej Partii Socjalistycznej w związku z historją socjalizmu polskiego w trzech zaborach i na emigracji, Warszawa 1925.
  • Wójtowicz N., Polscy socjaliści w Niemczech wobec Sierpnia, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, nr 7(128), lipiec 2011.
  • Leon Wasilewski: Dzieje Zjazdu Paryskiego 1892 roku. Przyczynek do historii polskiego ruchu socjalistycznego. Warszawa: 1934.

Linki zewnętrzneEdytuj