Otwórz menu główne

Order Orła Białego

najstarsze i najwyższe odznaczenie państwowe RP
Ten artykuł dotyczy orderu polskiego. Zobacz też: inne ordery o tej samej nazwie.

Order Orła Białego (OB) – najstarsze i najwyższe odznaczenie państwowe Rzeczypospolitej Polskiej nadawane za znamienite zasługi cywilne i wojskowe dla pożytku Rzeczypospolitej Polskiej, położone zarówno w czasie pokoju, jak i w czasie wojny. Nie dzieli się na klasy. Nadawany jest najwybitniejszym Polakom oraz najwyższym rangą przedstawicielom państw obcych.

Order Orła Białego
Awers
Awers orderu
Awers
Awers gwiazdy orderowej
Baretka
Baretka (wzór od 1992)
Baretka
Baretka (wzór 1921-1990)
Ustanowiono 1 listopada 1705
Dewiza – pierwotna: PRO FIDE, REGE ET LEGE (Za Wiarę, Króla i Prawo)
– obecna: ZA OJCZYZNĘ I NARÓD
Wielkość 70 × 70 mm (order)
80 × 80 mm (gwiazda)
Powyżej (brak)
Poniżej Order Virtuti Militari
Łańcuch królewski Orderu Orła Białego, własność króla Augusta II Mocnego przed 1730
August II Mocny z Wielką Wstęgą i Gwiazdą Orderu Orła Białego
Herb Stanisława Augusta Poniatowskiego z łańcuchem Orderu Orła Białego
Dyplom nadania Orderu Orła Białego przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego kasztelanowi nakielskiemu Wacławowi Zakrzewskiemu w 1790 roku

Order Orła Białego noszony jest na wstędze błękitnej przewieszonej przez lewe ramię do prawego boku. Gwiazdę Orderu, niegdyś haftowaną, nosi się na lewej piersi.

Spis treści

HistoriaEdytuj

Lata 1705–1795Edytuj

Order Orła Białego ustanowił król August II Mocny 1 listopada 1705[1][2] na zamku w Tykocinie, małym mieście na Podlasiu, położonym nad rzeką Narew, gdzie bywali królowie, magnaci i książęta polscy. Otrzymywali go w czasie I Rzeczypospolitej głównie magnaci, którzy wsparli króla w wolnej elekcji: Karol Stanisław Radziwiłł, Hieronim Lubomirski, Michał Kazimierz Ogiński, Ignacy Krasicki, Stanisław Kostka Potocki, Stanisław Małachowski, ale także hetman Iwan Mazepa. W czasach Augusta III stracił nieco renomę, gdyż minister Henryk Brühl masowo go sprzedawał. Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego Order Orła Białego nadawano na rozkaz cesarzowej Katarzyny II jej niemieckim i rosyjskim faworytom z Potiomkinem na czele[3]. Order przestał być nadawany po III rozbiorze Polski.

Lata 1807–1917Edytuj

Ponownie został ustanowiony w 1807 jako najwyższe odznaczenie Księstwa Warszawskiego i później kongresowego Królestwa Polskiego. Po upadku powstania listopadowego w 1831 wraz z Orderem Świętego Stanisława i Orderem Virtuti Militari został zniesiony jako order Królestwa Polskiego. Ukazem cara został ustanowiony Cesarski i Królewski Order Orła Białego[4] Order ten był nadawany przez carów w latach 1831-1917 (do upadku caratu). Ustanowienie oznaczenia Imperium Rosyjskiego, przejmującego elementy orderu Królestwa Polskiego, było jedną z represji po powstaniu listopadowym, gdy wbrew traktatowi wiedeńskiemu car uznał Królestwo Polskie za terytorium podbite, a nie odrębne państwo, związane jedynie unią personalną z Rosją. Z tego względu nie jest w tej formie i w tym okresie traktowany jako kontynuacja polskiego orderu rycerskiego.

Lata 1921–1939Edytuj

Został odnowiony przez Sejm Rzeczypospolitej ustawą z dnia 4 lutego 1921 jako najwyższe odznaczenie państwowe[5]. Otrzymał wówczas także nowy wygląd. W okresie międzywojennym nadany został 24 obywatelom polskim i 88 cudzoziemcom (w tym 33 monarchom i prezydentom, 10 premierom, 12 członkom rodzin panujących, 15 ministrom).

Lata 1939–1990Edytuj

Od wybuchu II wojny światowej order nadawany był rzadko i tylko przez rząd RP na obczyźnie (poza prezydentami RP otrzymującymi go z urzędu, uhonorowano nim 6 Polaków m.in. Tadeusza Tomaszewskiego, Eustachego Sapiehę i Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza oraz 4 cudzoziemców m.in. kard. Carlo Chiarlo), choć oficjalnie w PRL nigdy tego odznaczenia nie zniesiono. Dekret PKWN z 22 grudnia 1944 o orderach, odznaczeniach oraz medalach wymieniał Order Orła Białego jako jedno z odznaczeń państwowych, nadawanych przez Prezydium KRN, lecz nie był on nadawany, a w 1949 jako najwyższe odznaczenie zastąpił go Order Budowniczych Polski Ludowej. Ustawa z 17 lutego 1960 o orderach i odznaczeniach już nie wymieniała Orderu Orła Białego.

Od 1992 rokuEdytuj

23 grudnia 1992 został restytuowany ustawą z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach (Dz. U. Nr 90, poz. 450 ze zmianami). Projekt obecnej wersji orderu wykonał wybitny polski rzeźbiarz, medalier, twórca wielu polskich odznaczeń państwowych i wojskowych – Edward Gorol[6]. Order obecnie nadawany jest przez Prezydenta RP.

Pierwszymi osobami, które otrzymały go po restytucji orderu w 1992, z rąk prezydenta Lecha Wałęsy w 1993, byli Jan Paweł II (papież odebrał swój order dopiero w czasie pielgrzymki do kraju 22 maja 1995) i król Szwecji Karol XVI Gustaw.

20 maja 2008 Gimnazjum Nr 28 we Wrocławiu otrzymało imię Kawalerów Orderu Orła Białego. To jedyna szkoła w Polsce nosząca takie imię.

12 września 2018 prezydent Andrzej Duda otworzył Salę Orderu Orła Białego w Pałacu Prezydenckim w Warszawie[7] oraz ogłosił nazwiska 25 osób, które w dniu 11 listopada 2018 w setną rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę pośmiertnie zostaną uhonorowane Orderem Orła Białego[8].

Wygląd insygniówEdytuj

Początkowo miał formę owalnego medalu czerwonego koloru z jasnobłękitną wstęgą oraz hasłem Pro Fide, Rege et Lege (łac. Za Wiarę, Króla i Prawo). Na oznakach przyznawanych monarchom słowo Rege zmieniano na Grege (łac. trzodę rozumianą jako naród-poddanych). Królowi polskiemu przysługiwał przywilej noszenia insygniów orderowych, którymi był wysadzany szlachetnymi kamieniami krzyż zawieszony na łańcuchu Orderu Orła Białego. Monarchowie z dynastii Wettynów, August II Mocny i jego syn August III Sas mieli poza tym cały zestaw klejnotów, który nazywano garniturem orderowym. W 1709 order dla wszystkich kawalerów otrzymał formę krzyża maltańskiego. Do 1713 noszony był na szyi z dodatkową gwiazdą.

Łańcuch Orderu Orła Białego pochodzący z czasów panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz miecz orderowy jako klejnoty Rzeczypospolitej przechowuje się w kaplicy Zamku Królewskiego w Warszawie.

Lata 1921–1990Edytuj

Po restytucji orderu w 1921 roku zmieniono jego hasło na Za Ojczyznę i Naród. Na nowy wygląd orderu złożyły się złoty krzyż maltański z białą emaliowaną obwódką i złotymi promieniami między ramionami, dalej biały, emaliowany i ukoronowany orzeł z rozpostartymi skrzydłami z głową skierowaną w prawo (heraldycznie) umieszczony w centrum krzyża. Order noszono na gładkiej, jasno błękitnej szarfie z lewego ramienia na prawy bok.

Gwiazda była ośmioramienna z prostymi ramionami. Na niej osadzono złoty, maltański krzyż emaliowany na czerwono z białą emaliowaną obwódką i złotymi promieniami pomiędzy ramionami. Nowe hasło zostało wypisane na ramionach krzyża. Na centralnym dysku emaliowanym na biało umieszczono monogram RP (Rzeczpospolita Polska) otoczony emaliowanym zielono wieńcem.

Od 1992 rokuEdytuj

Obecnie oznaką Orderu Orła Białego jest krzyż maltański, równoramienny, złocony, o wymiarach 70 × 70 mm, zakończony na rogach ramion kulkami. Ramiona krzyża pokryte są czerwoną emalią z białymi brzegami w złoconym obramowaniu, nałożoną na fakturowane podłoże[a]. Między ramionami krzyża umieszczone są pęki złoconych promieni. W środku krzyża biało emaliowany orzeł według wzoru określonego w ustawie z dnia 1 sierpnia 1919 o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej, ze złoconymi żyłkami, koroną, dziobem i szponami. Na odwrotnej stronie ramiona krzyża są złocone z biało emaliowanym obramowaniem i wypukłym napisem: ZA OJCZYZNĘ I NARÓD. W środku krzyża na okrągłej biało emaliowanej tarczy w otoku ze złoconych liści dębowych pokrytych zieloną emalią umieszczony jest złocony monogram: RP. Krzyż zawieszony jest na błękitnej wielkiej wstędze szerokości 100 mm i noszony z lewego ramienia na prawy bok.

Oznaką Orderu jest ponadto gwiazda orderowa srebrzona o średnicy 80 mm z ośmiu pęków promieni. Na gwieździe umieszczony jest złocony krzyż Orderu, o wymiarach 50 × 50 mm, lecz bez orła i bez kulek na rogach ramion. Między ramionami krzyża złociste płomyki, na ramionach krzyża złocony napis: ZA OJCZYZNĘ I NARÓD. W środku krzyża na okrągłej, biało emaliowanej tarczy w otoku ze złoconych liści dębowych pokrytych zieloną emalią umieszczony jest złocony monogram „RP”.

Kapituła Orderu Orła BiałegoEdytuj

Statystyki nadań Orderu Orła Białego od 1705 (1703) r.Edytuj

Lata 1703–1990Edytuj

Epoka
Lata
nadań OOB
Liczba
odznaczonych
Dane szczegółowe
Polacy Cudzoziemcy
  August II Mocny 1703-1733 155 77 78
  August III Sas 1733-1763 345 232 113
  Stanisław August 1764-1795 611 ponad 427 ponad 124
  Księstwo Warszawskie 1807-1815 12 10 2
  Królestwo Polskie 1815-1831 72 26 46
  II Rzeczpospolita 1921-1939 112 24 88
  Władze Rzeczypospolitej Polskiej na obczyźnie 1939-1990 16 12 4
Razem 1323 ponad 808 ponad 455

Źródło: Krzysztof Filipow, Order Orła Białego, Białystok 1995, s. 61; skorygowane według: Marta Męclewska, Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, Arx Regia Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego, Warszawa 2008, ​ISBN 978-83-7022178-2​.

Od 1992 rokuEdytuj

Prezydent
(kawaler Orderu Orła Białego)
Lata
urzędowania
Liczba
odznaczonych
Dane szczegółowe
Polacy Cudzoziemcy Żyjącym Pośmiertnie
  Lech Wałęsa 1990–1995 40[9] 32 8 27 13
  Aleksander Kwaśniewski 1995–2005 68[9] 27 41 61 7
  Lech Kaczyński 2005–2010 29[10] 22 7 16 13
  Bronisław Komorowski 2010–2015 37[11] 23 14 35 2
  Andrzej Duda 2015– 20 14 5 19 1
Razem 193 118 75 158 36

OdznaczeniEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Orderem Orła Białego.

I Rzeczpospolita (1705–1795)Edytuj

Chronologicznie:

Alfabetycznie:

Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Orderem Orła Białego (I Rzeczpospolita).

Księstwo Warszawskie (1807–1815)Edytuj

Chronologicznie:

Alfabetycznie:

Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Orderem Orła Białego (Księstwo Warszawskie).

Królestwo Polskie (1815–1831)Edytuj

Chronologicznie:

Alfabetycznie:

Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Orderem Orła Białego (Królestwo Kongresowe).

II Rzeczpospolita (1921–1939)Edytuj

Chronologicznie:

Alfabetycznie:

Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Orderem Orła Białego (II Rzeczpospolita).

Władze RP na Obczyźnie (1939-1990)Edytuj

Chronologicznie:

Alfabetycznie:

III Rzeczpospolita (od 1992 r.)Edytuj

Chronologicznie:

Alfabetycznie:

Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Orderem Orła Białego (III Rzeczpospolita).

Żyjący Polacy, Damy oraz Kawalerowie Orderu Orła BiałegoEdytuj

Wśród 39 żyjących osób narodowości polskiej odznaczonych Orderem jest 35 mężczyzn i 4 kobiety.

Odznaczeni według daty nadania
  1. Lech Wałęsa, 23 grudnia 1992 (ex officio)
  2. Aleksander Kwaśniewski, 23 grudnia 1995 (ex officio)
  3. Karol Modzelewski, 6 marca 1998
  4. Leszek Balcerowicz, 11 listopada 2005
  5. Krzysztof Penderecki, 11 listopada 2005
  6. Andrzej Gwiazda, 3 maja 2006
  7. Bogusław Nizieński, 25 sierpnia 2008
  8. kard. Henryk Gulbinowicz, 17 października 2008
  9. Jan Olszewski, 3 maja 2009
  10. Bronisław Komorowski, 6 sierpnia 2010 (ex officio)
  11. Henryk Samsonowicz, 22 października 2010
  12. Jan Krzysztof Bielecki, 10 listopada 2010
  13. Aleksander Hall, 10 listopada 2010
  14. Adam Michnik, 10 listopada 2010
  15. bp Alojzy Orszulik, 10 listopada 2010
  16. Andrzej Wielowieyski, 10 listopada 2011
  17. Władysław Findeisen, 3 maja 2012
  18. Jerzy Buzek, 11 listopada 2012
  19. Adam Strzembosz, 11 listopada 2012
  20. ks. Michał Heller, 3 maja 2014
  21. Hanna Suchocka, 5 czerwca 2014
  22. Andrzej Duda, 6 sierpnia 2015 (ex officio)
  23. Michał Kleiber, 28 kwietnia 2016
  24. Michał Lorenc, 28 kwietnia 2016
  25. Wanda Półtawska, 28 kwietnia 2016
  26. Zofia Romaszewska, 28 kwietnia 2016
  27. Bronisław Wildstein, 28 kwietnia 2016
  28. Ryszard Gryglewski, 26 stycznia 2017
  29. kard. Stanisław Dziwisz, 28 stycznia 2017
  30. kard. Marian Jaworski, 13 marca 2017
  31. Adam Bujak, 3 maja 2017
  32. Mieczysław Chorąży, 3 maja 2017
  33. Jan Krzysztof Kelus, 3 maja 2017
  34. Mieczysław Tomaszewski, 3 maja 2017
  35. Zofia Teliga-Mertens, 3 maja 2017
  36. Mieczysław Stachiewicz, 2 lipca 2017[12]
  37. Franciszek Pieczka, 11 listopada 2017
  38. ks. Bernard Czernecki, 11 listopada 2017
  39. Andrzej Pityński, 11 listopada 2017

Osoby, które odmówiły przyjęcia Orderu Orła BiałegoEdytuj

W 1792 roku Stanisław August Poniatowski chciał nadać Kościuszce order. Ten jednak, jako republikanin z przekonania, miał odmówić jego przyjęcia[13][14][15]. W III RP jedyną dotychczas osobą, która odmówiła przyjęcia Orderu Orła Białego był Jerzy Giedroyc, 1994[16]. Nikt dotąd[kiedy?] nie zwrócił Orderu Orła Białego[17].

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Zapis o fakturowaniu dodano w 2016 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 1777).

PrzypisyEdytuj

  1. Pierwszy Order Orła Białego nadał August II Mocny hetmanowi Iwanowi Mazepie już 22 października 1703 roku, order został w 1705 ustanowiony pod pozorem odnowienia, patrz: Marta Męclewska: Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, Arx Regia Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego, Warszawa 2008, s. 137, ​ISBN 978-83-7022178-2
  2. Michał Sierba: Tykocińskie początki Orderu Orła Białego, [w:] „Vade Nobiscum” nr VI, Łódź, 2013], s. 151-158.
  3. Jerzy Besala, Tyrani i błaźni. Od cezarów rzymskich i Henryka VIII Tudora do Stalina i Hitlera. Bellona Warszawa 2013, s.361.
  4. Статут Императорского и Царского ордена Белого Орла.
  5. Ustawa z dnia 4 lutego 1921 r. o ustanowieniu orderu „Orła Białego” (Dz.U. z 1921 r. Nr 24, poz. 136)
  6. Odznaczenia. pgorol-medalierstwo.pl. [dostęp 2015-07-21].
  7. Sala Orderu Orła Białego w Pałacu Prezydenckim. prezydent.pl, 2018-09-12. [dostęp 2018-09-12].
  8. Wybitni Polacy zostaną uhonorowani Orderem Orła Białego. prezydent.pl, 2018-09-12. [dostęp 2018-09-12].
  9. a b Lista osób odznaczonych w latach 1992–2005. prezydent.pl. [dostęp 2012-04-09].
  10. Lista osób odznaczonych przez Lecha Kaczyńskiego. prezydent.pl. [dostęp 2012-04-09].
  11. Wykaz odznaczonych Orderem Orła Białego przez Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego. prezydent.pl. [dostęp 2015-10-18].
  12. Mieczysław Stachiewicz odznaczony Orderem Orła Białego. 2017-07-02. [dostęp 2017-07-02].
  13. Franciszek Rychlicki, Tadeusz Kościuszko i rozbiór Polski, Kraków 1871.
  14. Karol Falkenstein, Tadeusz Kościuszko, czyli dokładny rys jego życia, Wrocław 1827, s. 8.
  15. Jedyna znana wzmianka o nadaniu orderu w: Korespondent Warsz. nr 38 z dn. 28.07.1792 (przedruk w pracy Kościuszko 1893-1896, Kościuszkowska seria wznowień, Kraków 1994, s. 39.); inne wykazy, biografie i portrety Kościuszki Orderu Orła Białego nie wykazują – zob: Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 268.
  16. Marek Henzler: Orła cień. 2005-11-02. [dostęp 2 listopada 2005].
  17. Nie chciał orderu od Lecha Kaczyńskiego. Pójdą za nim następni? Najwięcej medali zwrócono Komorowskiemu, „naTemat.pl” [dostęp 2017-11-28] (pol.).

BibliografiaEdytuj

  • Za Ojczyznę i Naród. 300 lat Orderu Orła Białego, Marta Męclewska (red.) i inni, Warszawa: ARX Regia Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2005, ISBN 83-7022-151-3, OCLC 69475573.
  • Wanda Bigoszewska, Polskie ordery i odznaczenia, Adam Jońca (ilust.), Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1989, ISBN 83-223-2287-9, OCLC 69449613.
  • Stefan Oberleitner, Polskie ordery odznaczenia i niektóre wyróżnienia zaszczytne 1705-1990, Zielona Góra: Wydawnictwo „Kanion”, 1992, ISBN 83-85571-00-7, OCLC 836298607.
  • Zbigniew Puchalski, Dzieje polskich znaków zaszczytnych, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1998, ​ISBN 83-7059-388-7​.
  • Zbigniew Puchalski, Ireneusz J. Wojciechowski, Ordery i odznaczenia polskie i ich kawalerowie, Krajowa Agencja Wydawnicza RSW „Prasa-Książka-Ruch”, Warszawa 1987, ​ISBN 83-03-02143-5​.
  • Jerzy Besala: Tyrani i błaźni. Od cezarów rzymskich i Henryka VIII Tudora do Stalina i Hitlera. Warszawa: Bellona, 2013. ISBN 978-83-11-12581-0.

Linki zewnętrzneEdytuj