Westerplatte

półwysep w Gdańsku
Ten artykuł dotyczy Westerplatte w Gdańsku. Zobacz też: inne znaczenie tej nazwy.

Westerplatte – uformowany w latach 1845–1847 półwysep (wcześniej wyspa) w Gdańsku, przy ujściu Martwej Wisły do Zatoki Gdańskiej[1].

Plaża na Westerplatte, w tle Port Północny
Napis Westerplatte przy wjeździe na półwysep – niemieckie słowo z wyraźnie zaznaczonymi polskimi akcentami (barwy Rzeczypospolitej Polskiej)

W latach 1926–1939 eksklawa Rzeczypospolitej Polskiej wewnątrz terytorium Wolnego Miasta Gdańska, symbol wybuchu II wojny światowej. W okresie międzywojennym na terenie Westerplatte funkcjonowała Wojskowa Składnica Tranzytowa, której obrona we wrześniu 1939 stała się symbolicznym początkiem II wojny światowej oraz polskiego oporu przeciw agresji III Rzeszy. Miejsca związane z polem bitwy o Westerplatte zostały wpisane 1 września 2003 na listę Pomników historii[2].

PołożenieEdytuj

Westerplatte położone jest w północno-wschodniej części Gdańska, na Wyspie Portowej. Jest to niezamieszkany, zalesiony półwysep pomiędzy Zatoką Gdańską i zakolem Martwej Wisły, tzw. Zakrętem Pięciu Gwizdków. Szerokość półwyspu waha się od ok. 200 do ok. 500 metrów, długość wynosi ok. 2 kilometrów.

Według podziału administracyjnego Westerplatte należy do dzielnicy Przeróbka. Zostało przyłączone do Gdańska w 1814 roku[3]. Graniczy od południa z Wisłoujściem i Portem Północnym, a przez Martwą Wisłę z dzielnicą mieszkaniowo-przemysłową Nowy Port.

NazwaEdytuj

Nazwa Westerplatte (dawniej West Platte) pochodzi z języka niemieckiego. West to „zachodnia”, a platte – „płyta” (w znaczeniu: „wyspa”). Westerplatte oznacza więc „zachodnią wyspę”[4]. Zgodnie z nazwą Westerplatte w XIX wieku było jeszcze wyspą, a określenie „zachodnia” służyło do odróżnienia wyspy od istniejącej wtedy również Ost Platte („wyspy wschodniej”), która z czasem połączyła się z lądem[5].

Nazwę zachowano, gdyż stała się symbolem walki o wolność.

HistoriaEdytuj

Do 1939Edytuj

 
Śmierć pułkownika de Bréhan hrabiego de Plélo na Westerplatte 27 maja 1734

W maju 1734 wylądował tu 2,5 tysięczny francuski korpus interwencyjny hrabiego Ludwika de Plélo (który sam tam zginął), próbujący przełamać oblężenie Gdańska przez Rosjan w czasie wojny o sukcesję polską[6][7]. W 1835 powstał pierwszy zakład kąpielowy z restauracją. Powstanie półwyspu przyczyniło się do szybkiego rozwoju kurortu. Było to najkrócej działające gdańskie kąpielisko. Przestało funkcjonować przed II wojną światową[8]. W 1880 Towarzystwo Żeglugowe „Weichsel” zakupiło część półwyspu, na którym urządziło przystań dla statków z Gdańska i zbudowało dom zdrojowy wraz z molo.

Z rąk niemieckich teren półwyspu Westerplatte udało się wykupić jesienią 1919. Zakup finansował ksiądz Stanisław Adamski zarządzający Związkiem Spółek Zarobkowych i Gospodarczych. Inicjatorem wykupu był Mieczysław Jałowiecki, pierwszy przedstawiciel rządu Rzeczypospolitej w Wolnym Mieście Gdańsku. Ponieważ Niemcy nie chcieli sprzedawać nieruchomości w Gdańsku Polakom, zakupy dokonywane były przez Polaków-Kaszubów o niemiecko brzmiących nazwiskach[9].

14 marca 1924 Rada Ligi Narodów przyznała Polsce teren na półwyspie Westerplatte, u ujścia kanału portowego do morza, naprzeciw przedmieścia Nowy Port. 31 października 1925 obszar na terenie Wolnego Miasta Gdańska na półwyspie Westerplatte został przekazany w bezterminowe i bezpłatne użytkowanie Polsce[10].

7 grudnia 1925 Liga Narodów przyznała Polsce prawo do utrzymania straży wojskowej na Westerplatte. Już 18 stycznia 1926 o godz. 14.00 przybył na trałowcu ORP Mewa pierwszy oddział i rozpoczął pełnienie służby wartowniczej. W latach 1926–1939 na terenie półwyspu funkcjonowała Wojskowa Składnica Tranzytowa.

II wojna światowaEdytuj

 
Obrona Westerplatte 1–7 września 1939
 
Westerplatte po zakończeniu walk, 9 września 1939
Osobny artykuł: Obrona Westerplatte.

25 sierpnia 1939 przybył do Gdańska z rzekomo kurtuazyjną wizytą (pod pretekstem awarii zapowiedzianego wcześniej innego, mniejszego okrętu) niemiecki pancernik szkolny „Schleswig-Holstein” (mimo przestarzałej konstrukcji był to bardzo silnie uzbrojony okręt przygotowany do ataku na Westerplatte, pod pokładem przewożący kompanię szturmową Kriegsmarine). W dniach 1–7 września 1939 miała miejsce obrona półwyspu pod dowództwem mjr. Henryka Sucharskiego (1–2 września) i jego zastępcy kpt. Franciszka Dąbrowskiego (2–7 września). W trakcie tych walk garnizon walczył samotnie i w okrążeniu wobec przeważających sił wroga. Po kapitulacji 10 października 1939 hitlerowcy przewieźli na Westerplatte polskich więźniów w celu uporządkowania terenu po walkach.

W marcu 1940 utworzono na Westerplatte podobóz (Abteilung Aussenstelle) obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Jego komendantami byli: SS-Hauptsturmführer Franz Christoffel, SS-Untersturmführer Paul Ehle i SS-Untersturmführer Kurt Mathesius. W maju 1941 zakończono prace rozbiórkowe na Westerplatte (częściowe rozebranie koszar) przez ostatnią grupę więźniów i rozwiązano obóz.

Po wojnie jesienią 1946 rozpoczęto rozminowywanie terenu półwyspu. Na miejscu Wartowni nr 5 ustawiono krzyż i tablicę z nazwiskami poległych, tworząc symboliczny cmentarz. Jednocześnie w budynku koszar detonowano niewybuchy, przyczyniając się do dewastacji obiektu. 2 lipca 1962 krzyż usunięto i postawiono na jego miejscu czołg T-34 z 1945 roku.

Po II wojnie światowejEdytuj

 
Pozostałości nowych koszar na Westerplatte (stan na 2010 r.)

9 października 1966 odsłonięto tam 25-metrowy Pomnik Obrońców Wybrzeża autorstwa prof. Adama Haupta, ustawiony na 20-metrowym kopcu. Pomnik ten swoim kształtem przypomina wyszczerbiony bagnet wbity w ziemię. W czasie przebudowy terenu wyburzono znaczącą część ruin koszar; w 1967 przy poszerzaniu kanału portowego przesunięto na szynach w całości Wartownię nr 1.

12 czerwca 1987 miało tam miejsce spotkanie papieża Jana Pawła II z 38 westerplatczykami i młodzieżą. W maju 2011 roku, podczas prac przy budowie Trasy Sucharskiego, został odkryty nieznany, betonowy falochron albo pirs, który był oddalony od brzegu o kilkadziesiąt metrów[11].

Od zakończenia wojny na terenie Westerplatte stacjonują jednostki Wojska Polskiego.

W 2019 uchwalono ustawę mającą na celu budowę do 2026 nowego Muzeum Westerplatte i Wojny 1939[12], które kosztem 200 mln zł ma zostać zrealizowane na powierzchni 27,5 tys. m kw. Projekt przewiduje odbudowę siedmiu budowli wojskowej składnicy tranzytowej oraz utworzenie wystawy stałej o powierzchni 3,5 tys. m kw.[13] 7 sierpnia 2020 podano do wiadomości informację o nacjonalizacji miejskiej dotąd części półwyspu, na której znajdują się willa oficerska, Wartownia nr 3 i pomnik Obrońców Wybrzeża[14], a 10 sierpnia 2020 o ogłoszeniu konkursu na koncepcję Cmentarza Wojskowego Żołnierzy Wojska Polskiego na Westerplatte[15]. 21 grudnia 2020 ogłoszono, że zrealizowana zostanie koncepcja pracowni NM Architekci z Warszawy[16].

15 grudnia 2020 wojewoda pomorski wydał zgodę na realizację na działce 25/2 części inwestycji pod nazwą „Budowa Muzeum Westerplatte i Wojny 1939 – Oddziału Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku”. Prace będą odbywać się na Westerplatte. Decyzja wojewody ma rygor natychmiastowej wykonalności i na podstawie ustawy z lipca 2019 „o inwestycjach w zakresie budowy Muzeum Westerplatte i Wojny 1939” jest wyłączona z trybu administracyjnego[17].

ObiektyEdytuj

Westerplatte w kulturzeEdytuj

  • Wiersz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego „Pieśń o żołnierzach z Westerplatte”
  • Film fabularny Stanisława Różewicza Westerplatte z 1967
  • Film fabularny Pawła Chochlewa Tajemnica Westerplatte z 2013
  • Film dokumentalny na temat zlotu obrońców Westerplatte w 1988 w Gdańsku z udziałem 30 westerplatczyków
  • Lwy Westerplatte 1989-96, film dokumentalny autorstwa Krzysztofa Pulkowskiego z 1997[18]
  • Książka Melchiora Wańkowicza Westerplatte, 1959
  • Paradokumentalny komiks wojenny Westerplatte: Załoga śmierci Mariusza Wójtowicz-Podhorskiego i Krzysztofa Wyrzykowskiego
  • Książka Zbigniewa Flisowskiego Tu na Westerplatte, 1969
  • Książka Rafała Witkowskiego Westerplatte. Historia i dzień dzisiejszy, 1977
  • Książka Mariusza Borowiaka Westerplatte – w obronie prawdy, 2000
  • Książka, monografia WST, Mariusza Wójtowicza-Podhorskiego, Westerplatte 1939. Prawdziwa historia, 2009
  • Utwór muzyczny Anny German (znajdujący się na kompilacyjnej płycie CD pt. „Moja Ojczyzna” wydanej w 2017 – Pieśń O Żołnierzach Z Westerplatte, również wykorzystany w filmie „Prom”, 1970)
  • Utwór muzyczny formacji Tormentia (pochodzący z płyty „Krew za Krew”) Żołnierz Westerplatte, 2009
  • Utwór muzyczny rapera Emace (zbiór piosenek PNKB, czyli Patriotyzm Na Kradzionym Bicie) PNKB – Żołnierzom Westerplatte, 2011
  • Książka Jacka Komudy Westerplatte, 2019[19].

DojazdEdytuj

Połączenie z centrum Gdańska umożliwiają autobusy komunikacji miejskiej (linia nr 106, 138 i sezonowa 606) oraz tramwaje wodne linii F5.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Westerplatte w Gedanopedii [dostęp 2015-11-10].
  2. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 sierpnia 2003 r. w sprawie uznania za pomnik historii, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2017-11-27] (pol.).
  3. Jednostki morfogenetyczne Gdańska.
  4. Maria Malec: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa: Wydawnictwa Naukowe PWN, 2003, s. 259.
  5. Port Gdański. W: Franciszek Mamuszka: Gdańsk i okolice. Przewodnik. Wyd. I. Warszawa: Sport i Turystyka, 1990, s. 164. ISBN 83-217-2585-6.
  6. René-Louis de Voyer de Paulmy, marquis d’Argenson: Mémoires et journal inédit du marquis d’Argenson, ministre des Affaires étrangères sous Louis XV. T. I. Paris: P. Janet, 1857, s. 110–112. OCLC 22035742. (fr.)
  7. Rue de Plélo (fr.). [dostęp 15 września 2009].
  8. Westerplatte: kąpielisko, z którego zostały tylko pocztówki, historia.trojmiasto.pl, 28 czerwca 2010 [dostęp 2010-06-28].
  9. Słowem Niepodległa: droga Pomorza do niepodległości, PolskieRadio.pl [dostęp 2019-05-13].
  10. Historia Westerplatte. Muzeum II Wojny Światowej.
  11. Westerplatte. Tam gdzie jest jezdnia, była plaża, trojmiasto.gazeta.pl, 11 maja 2011 [dostęp 2011-05-11].
  12. Jak ma wyglądać Muzeum Westerplatte? Dyrekcja Muzeum II Wojny pokazuje propozycję, ale koncepcji brak.
  13. Tak będzie wyglądało Muzeum Westerplatte i Wojny 1939. PiS w końcu zaprezentował założenia programowe.
  14. Oficjalnie: PiS znacjonalizował Westerplatte. Gdańsk stracił pole bitwy i uroczystości.
  15. Konkurs na koncepcję cmentarza na Westerplatte.
  16. Tak ma wyglądać cmentarz żołnierzy poległych na Westerplatte. Muzeum II Wojny ogłosiło wyniki konkursu.
  17. Zawiesili przepisy, by „przywrócić godność” Westerplatte. Jest zgoda na budowę muzeum za ćwierć miliarda.
  18. Lwy Westerplatte 1989-96 w bazie filmpolski.pl
  19. Westerplatte – Jacek Komuda. lubimyczytać.pl [dostęp 2019-12-27].

Linki zewnętrzneEdytuj